The night before the crowning

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् पाण्डुर् अस्यातपत्रस्य छायायां जरितं मया … सोऽहं विश्रमम् इच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते ॥

idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam pāṇḍur asyātapatrasya chāyāyāṃ jaritaṃ mayā … so 'haṃ viśramam icchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite

अनुजातो हि मे सर्वैर् गुणैर् ज्येष्ठो ममात्मजः पुरंदरसमो वीर्ये रामः परपुरंजयः तं चन्द्रम् इव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् यौवराज्येन योक्तास्मि प्रीतः पुरुषपुंगवम् ॥

anujāto hi me sarvair guṇair jyeṣṭho mamātmajaḥ puraṃdarasamo vīrye rāmaḥ parapuraṃjayaḥ taṃ candram iva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam yauvarājyena yoktāsmi prītaḥ puruṣapuṃgavam

चैत्रः श्रीमान् अयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः यौवराज्याय रामस्य सर्वम् एवोपकल्प्यताम् ॥

caitraḥ śrīmān ayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ yauvarājyāya rāmasya sarvam evopakalpyatām

ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनम् अब्रवीत् रामः कृतात्मा भवता शीघ्रम् आनीयताम् इति ॥

tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanam abravīt rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghram ānīyatām iti

त्वया यतः प्रजाश् चेमाः स्वगुणैर् अनुरञ्जिताः तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यम् अवाप्नुहि … भूयो विनयम् आस्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ॥

tvayā yataḥ prajāś cemāḥ svaguṇair anurañjitāḥ tasmāt tvaṃ puṣyayogena yauvarājyam avāpnuhi … bhūyo vinayam āsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर् भुक्ता भोगा मयेप्सिताः … न किं चिन् मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् अतो यत् त्वाम् अहं ब्रूयां तन् मे त्वं कर्तुम् अर्हसि ॥

rāma vṛddho 'smi dīrghāyur bhuktā bhogā mayepsitāḥ … na kiṃ cin mama kartavyaṃ tavānyatrābhiṣecanāt ato yat tvām ahaṃ brūyāṃ tan me tvaṃ kartum arhasi

अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्नान् पश्यामि दारुणान् सनिर्घाता महोल्काश् च पतन्तीह महास्वनाः अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर् ग्रहैः आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥

api cādyāśubhān rāma svapnān paśyāmi dāruṇān sanirghātā maholkāś ca patantīha mahāsvanāḥ avaṣṭabdhaṃ ca me rāma nakṣatraṃ dāruṇair grahaiḥ āvedayanti daivajñāḥ sūryāṅgārakarāhubhiḥ

प्रायेण हि निमित्तानाम् ईदृशानां समुद्भवे राजा वा मृत्युम् आप्नोति घोरां वापदम् ऋच्छति तद् यावद् एव मे चेतो न विमुह्यति राघव तावद् एवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥

prāyeṇa hi nimittānām īdṛśānāṃ samudbhave rājā vā mṛtyum āpnoti ghorāṃ vāpadam ṛcchati tad yāvad eva me ceto na vimuhyati rāghava tāvad evābhiṣiñcasva calā hi prāṇināṃ matiḥ

तत्र पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस् त्वरयतीव माम् श्वस् त्वाहम् अभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप … विप्रोषितश् च भरतो यावद् एव पुराद् इतः तावद् एवाभिषेकस् ते प्राप्तकालो मतो मम ॥

tatra puṣye 'bhiṣiñcasva manas tvarayatīva mām śvas tvāham abhiṣekṣyāmi yauvarājye paraṃtapa … viproṣitaś ca bharato yāvad eva purād itaḥ tāvad evābhiṣekas te prāptakālo mato mama

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः ज्येष्ठानुवर्ती … किं तु चित्तं मनुष्याणाम् अनित्यम् इति मे मतिः ॥

kāmaṃ khalu satāṃ vṛtte bhrātā te bharataḥ sthitaḥ jyeṣṭhānuvartī … kiṃ tu cittaṃ manuṣyāṇām anityam iti me matiḥ

उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वाम् अभिवर्तते उपप्लुतमहौघेन किम् आत्मानं न बुध्यसे अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे चलं हि तव सौभाग्यं नद्यः स्रोत इवोष्णगे ॥

uttiṣṭha mūḍhe kiṃ śeṣe bhayaṃ tvām abhivartate upaplutamahaughena kim ātmānaṃ na budhyase aniṣṭe subhagākāre saubhāgyena vikatthase calaṃ hi tava saubhāgyaṃ nadyaḥ srota ivoṣṇage

कैकेयी त्व् अब्रवीत् कुब्जां कच्चित् क्षेमं न मन्थरे विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम् ॥

kaikeyī tv abravīt kubjāṃ kaccit kṣemaṃ na manthare viṣaṇṇavadanāṃ hi tvāṃ lakṣaye bhṛśaduḥkhitām

अक्षेमं सुमहद् देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम् रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥

akṣemaṃ sumahad devi pravṛttaṃ tvadvināśanam rāmaṃ daśaratho rājā yauvarājye 'bhiṣekṣyati

धर्मवादी शठो भर्ता … अपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु काल्यं स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके ॥

dharmavādī śaṭho bhartā … apavāhya sa duṣṭātmā bharataṃ tava bandhuṣu kālyaṃ sthāpayitā rāmaṃ rājye nihatakaṇṭake

शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस् त्वया ॥

śatruḥ patipravādena mātreva hitakāmyayā āśīviṣa ivāṅkena bāle paridhṛtas tvayā

इदं तु मन्थरे मह्यम् आख्यासि परमं प्रियम् … रामे वा भरते वाहं विशेषं नोपलक्षये तस्मात् तुष्टास्मि यद् राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥

idaṃ tu manthare mahyam ākhyāsi paramaṃ priyam … rāme vā bharate vāhaṃ viśeṣaṃ nopalakṣaye tasmāt tuṣṭāsmi yad rājā rāmaṃ rājye 'bhiṣekṣyati

न मे परं किं चिद् इतस् त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचो वरम् तथा ह्य् अवोचस् त्वम् अतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु ॥

na me paraṃ kiṃ cid itas tvayā punaḥ priyaṃ priyārhe suvacaṃ vaco varam tathā hy avocas tvam ataḥ priyottaraṃ varaṃ paraṃ te pradadāmi taṃ vṛṇu

हर्षं किम् इदम् अस्थाने कृतवत्य् असि बालिशे शोकसागरमध्यस्थम् आत्मानं नावबुध्यसे … उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीव त्वं कृताञ्जलिः ॥

harṣaṃ kim idam asthāne kṛtavaty asi bāliśe śokasāgaramadhyastham ātmānaṃ nāvabudhyase … upasthāsyasi kausalyāṃ dāsīva tvaṃ kṛtāñjaliḥ

धर्मज्ञो गुरुभिर् दान्तः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यम् अतोऽर्हति … कौसल्यातोऽतिरिक्तं च स तु शुश्रूषते हि माम् ॥

dharmajño gurubhir dāntaḥ kṛtajñaḥ satyavāk śuciḥ rāmo rājñaḥ suto jyeṣṭho yauvarājyam ato 'rhati … kausalyāto 'tiriktaṃ ca sa tu śuśrūṣate hi mām

भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः ।
राजवंशात् तु भरतः कैकेयि परिहास्यते ।
… ।
ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यम् अकण्टकम् ।
देशान्तरं नाययिता लोकान्तरम् अथापि वा ॥

bhavitā rāghavo rājā rāghavasya ca yaḥ sutaḥ
rājavaṃśāt tu bharataḥ kaikeyi parihāsyate
…
dhruvaṃ tu bharataṃ rāmaḥ prāpya rājyam akaṇṭakam
deśāntaraṃ nāyayitā lokāntaram athāpi vā

दर्पान् निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यातयेत् … अतो हि संचिन्तय राज्यम् आत्मजे परस्य चाद्यैव विवासकारणम् ॥

darpān nirākṛtā pūrvaṃ tvayā saubhāgyavattayā rāmamātā sapatnī te kathaṃ vairaṃ na yātayet … ato hi saṃcintaya rājyam ātmaje parasya cādyaiva vivāsakāraṇam

अद्य रामम् इतः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्य् अहम् यौवराज्येन भरतं क्षिप्रम् एवाभिषेचये इदं त्व् इदानीं संपश्य केनोपायेन मन्थरे भरतः प्राप्नुयाद् राज्यं न तु रामः कथं चन ॥

adya rāmam itaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmy aham yauvarājyena bharataṃ kṣipram evābhiṣecaye idaṃ tv idānīṃ saṃpaśya kenopāyena manthare bharataḥ prāpnuyād rājyaṃ na tu rāmaḥ kathaṃ cana

तव देवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः अगच्छत् त्वाम् उपादाय देवराजस्य साह्यकृत् दिशम् आस्थाय कैकेयि दक्षिणां दण्डकान् प्रति ॥

tava devāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ agacchat tvām upādāya devarājasya sāhyakṛt diśam āsthāya kaikeyi dakṣiṇāṃ daṇḍakān prati

तस्मिन् महति संग्रामे राजा दशरथस् तदा अपवाह्य त्वया देवि संग्रामान् नष्टचेतनः तत्रापि विक्षतः शस्त्रैः पतिस् ते रक्षितस् त्वया तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ॥

tasmin mahati saṃgrāme rājā daśarathas tadā apavāhya tvayā devi saṃgrāmān naṣṭacetanaḥ tatrāpi vikṣataḥ śastraiḥ patis te rakṣitas tvayā tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane

स त्वयोक्तः पतिर् देवि यदेच्छेयं तदा वरौ गृह्णीयाम् इति तत् तेन तथेत्य् उक्तं महात्मना अनभिज्ञा ह्य् अहं देवि त्वयैव कथितं पुरा ॥

sa tvayoktaḥ patir devi yadeccheyaṃ tadā varau gṛhṇīyām iti tat tena tathety uktaṃ mahātmanā anabhijñā hy ahaṃ devi tvayaiva kathitaṃ purā

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥

tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa

क्रोधागारं प्रविश्याद्य क्रुद्धेवाश्वपतेः सुते शेष्वानन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी मा स्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनम् अभिभाषथाः ॥

krodhāgāraṃ praviśyādya kruddhevāśvapateḥ sute śeṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī mā smainaṃ pratyudīkṣethā mā cainam abhibhāṣathāḥ

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रुद्धां प्रत्युदीक्षितुम् तव प्रियार्थं राजा हि प्राणान् अपि परित्यजेत् … मणिमुक्तासुवर्णानि रत्नानि विविधानि च दद्याद् दशरथो राजा मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na kruddhāṃ pratyudīkṣitum tava priyārthaṃ rājā hi prāṇān api parityajet … maṇimuktāsuvarṇāni ratnāni vividhāni ca dadyād daśaratho rājā mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ

यदा तु ते वरं दद्यात् स्वयम् उत्थाप्य राघवः व्यवस्थाप्य महाराजं त्वम् इमं वृणुया वरम् ॥

yadā tu te varaṃ dadyāt svayam utthāpya rāghavaḥ vyavasthāpya mahārājaṃ tvam imaṃ vṛṇuyā varam

एवं प्रव्राजितश् चैव रामोऽरामो भविष्यति भरतश् च हतामित्रस् तव राजा भविष्यति येन कालेन रामश् च वनात् प्रत्यागमिष्यति तेन कालेन पुत्रस् ते कृतमूलो भविष्यति ॥

evaṃ pravrājitaś caiva rāmo 'rāmo bhaviṣyati bharataś ca hatāmitras tava rājā bhaviṣyati yena kālena rāmaś ca vanāt pratyāgamiṣyati tena kālena putras te kṛtamūlo bhaviṣyati

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिधायिनीम् पृथिव्याम् असि कुब्जानाम् उत्तमा बुद्धिनिश्चये … अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ॥

kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhidhāyinīm pṛthivyām asi kubjānām uttamā buddhiniścaye … atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते उत्तिष्ठ कुरु कल्याणं राजानम् अनुदर्शय ॥

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate uttiṣṭha kuru kalyāṇaṃ rājānam anudarśaya

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim