The king's confession, and his death

कथं नरवरश्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया दुःखितौ सुखसंवृद्धौ वने दुःखं सहिष्यतः … कथम् उष्णं च शीतं च मैथिली प्रसहिष्यते ॥

kathaṃ naravaraśreṣṭha putrau tau saha sītayā duḥkhitau sukhasaṃvṛddhau vane duḥkhaṃ sahiṣyataḥ … katham uṣṇaṃ ca śītaṃ ca maithilī prasahiṣyate

पद्मवर्णं सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासम् उत्तमम् कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम् ॥

padmavarṇaṃ sukeśāntaṃ padmaniḥśvāsam uttamam kadā drakṣyāmi rāmasya vadanaṃ puṣkarekṣaṇam

स तादृशः सिंहबलो वृषभाक्षो नरर्षभः स्वयम् एव हतः पित्रा जलजेनात्मजो यथा ॥

sa tādṛśaḥ siṃhabalo vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ svayam eva hataḥ pitrā jalajenātmajo yathā

गतिर् एका पतिर् नार्या द्वितीया गतिर् आत्मजः तृतीया ज्ञातयो राजंश् चतुर्थी नेह विद्यते तत्र त्वं चैव मे नास्ति रामश् च वनम् आश्रितः ॥

gatir ekā patir nāryā dvitīyā gatir ātmajaḥ tṛtīyā jñātayo rājaṃś caturthī neha vidyate tatra tvaṃ caiva me nāsti rāmaś ca vanam āśritaḥ

प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाञ्जलिः वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्व् अपि … नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम् ॥

prasādaye tvāṃ kausalye racito 'yaṃ mayāñjaliḥ vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣv api … nārhase vipriyaṃ vaktuṃ duḥkhitāpi suduḥkhitam

प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते याचितास्मि हता देव हन्तव्याहं न हि त्वया ॥

prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te yācitāsmi hatā deva hantavyāhaṃ na hi tvayā

पुत्रशोकार्तया तत् तु मया किम् अपि भाषितम् शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥

putraśokārtayā tat tu mayā kim api bhāṣitam śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ

वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम तं हि चिन्तयमानायाः शोकोऽयं हृदि वर्धते नदीनाम् इव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥

vanavāsāya rāmasya pañcarātro 'dya gaṇyate yaḥ śokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama taṃ hi cintayamānāyāḥ śoko 'yaṃ hṛdi vardhate nadīnām iva vegena samudrasalilaṃ mahat

यद् आचरति कल्याणि शुभं वा यदि वाशुभम् तद् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥

yad ācarati kalyāṇi śubhaṃ vā yadi vāśubham tad eva labhate bhadre kartā karmajam ātmanaḥ

कश् चिद् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च निषिञ्चति पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः … सोऽहम् आम्रवणं छित्त्वा पलाशांश् च न्यषेचयम् रामं फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच् छोचामि दुर्मतिः ॥

kaś cid āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca niṣiñcati puṣpaṃ dṛṣṭvā phale gṛdhnuḥ … so 'ham āmravaṇaṃ chittvā palāśāṃś ca nyaṣecayam rāmaṃ phalāgame tyaktvā paścāc chocāmi durmatiḥ

लब्धशब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता कुमारः शब्दवेधीति मया पापम् इदं कृतम् तद् इदं मेऽनुसंप्राप्तं देवि दुःखं स्वयं कृतम् ॥

labdhaśabdena kausalye kumāreṇa dhanuṣmatā kumāraḥ śabdavedhīti mayā pāpam idaṃ kṛtam tad idaṃ me 'nusaṃprāptaṃ devi duḥkhaṃ svayaṃ kṛtam

देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युवराजो भवाम्य् अहम् ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मदकामविवर्धिनी ॥

devy anūḍhā tvam abhavo yuvarājo bhavāmy aham tataḥ prāvṛḍ anuprāptā madakāmavivardhinī

तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी व्यायामकृतसंकल्पः सरयूम् अन्वगां नदीम् निपाने महिषं रात्रौ गजं वाभ्यागतं नदीम् … जिघांसुर् अजितेन्द्रियः ॥

tasminn atisukhe kāle dhanuṣmān iṣumān rathī vyāyāmakṛtasaṃkalpaḥ sarayūm anvagāṃ nadīm nipāne mahiṣaṃ rātrau gajaṃ vābhyāgataṃ nadīm … jighāṃsur ajitendriyaḥ

अथान्धकारे त्व् अश्रौषं जले कुम्भस्य पर्यतः अचक्षुर् विषये घोषं वारणस्येव नर्दतः ॥

athāndhakāre tv aśrauṣaṃ jale kumbhasya paryataḥ acakṣur viṣaye ghoṣaṃ vāraṇasyeva nardataḥ

हा हेति पततस् तोये वाग् अभूत् तत्र मानुषी कथम् अस्मद्विधे शस्त्रं निपतेत् तु तपस्विनि प्रविविक्तां नदीं रात्राव् उदाहारोऽहम् आगतः इषुणाभिहतः केन कस्य वा किं कृतं मया ॥

hā heti patatas toye vāg abhūt tatra mānuṣī katham asmadvidhe śastraṃ nipatet tu tapasvini praviviktāṃ nadīṃ rātrāv udāhāro 'ham āgataḥ iṣuṇābhihataḥ kena kasya vā kiṃ kṛtaṃ mayā

नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयम् आत्मनः मातरं पितरं चोभाव् अनुशोचामि मद्विधे तद् एतन् मिथुनं वृद्धं चिरकालभृतं मया मयि पञ्चत्वम् आपन्ने कां वृत्तिं वर्तयिष्यति ॥

nemaṃ tathānuśocāmi jīvitakṣayam ātmanaḥ mātaraṃ pitaraṃ cobhāv anuśocāmi madvidhe tad etan mithunaṃ vṛddhaṃ cirakālabhṛtaṃ mayā mayi pañcatvam āpanne kāṃ vṛttiṃ vartayiṣyati

किं तवापकृतं राजन् वने निवसता मया जिहीर्षुर् अम्भो गुर्वर्थं यद् अहं ताडितस् त्वया एकेन खलु बाणेन मर्मण्य् अभिहते मयि द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥

kiṃ tavāpakṛtaṃ rājan vane nivasatā mayā jihīrṣur ambho gurvarthaṃ yad ahaṃ tāḍitas tvayā ekena khalu bāṇena marmaṇy abhihate mayi dvāv andhau nihatau vṛddhau mātā janayitā ca me

तौ नूनं दुर्बलाव् अन्धौ मत्प्रतीक्षौ पिपासितौ चिरम् आशाकृतां तृष्णां कष्टां संधारयिष्यतः … पिता यन् मां न जानाति शयानं पतितं भुवि ॥

tau nūnaṃ durbalāv andhau matpratīkṣau pipāsitau ciram āśākṛtāṃ tṛṣṇāṃ kaṣṭāṃ saṃdhārayiṣyataḥ … pitā yan māṃ na jānāti śayānaṃ patitaṃ bhuvi

पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनं वह्निर् इवैधितः इयम् एकपदी राजन् यतो मे पितुर् आश्रमः तं प्रसादय गत्वा त्वं न त्वां स कुपितः शपेत् ॥

pitus tvam eva me gatvā śīghram ācakṣva rāghava na tvām anudahet kruddho vanaṃ vahnir ivaidhitaḥ iyam ekapadī rājan yato me pitur āśramaḥ taṃ prasādaya gatvā tvaṃ na tvāṃ sa kupitaḥ śapet

विशल्यं कुरु मां राजन् मर्म मे निशितः शरः रुणद्धि मृदु सोत्सेधं तीरम् अम्बुरयो यथा ॥

viśalyaṃ kuru māṃ rājan marma me niśitaḥ śaraḥ ruṇaddhi mṛdu sotsedhaṃ tīram amburayo yathā

तत्राहं दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाव् इव द्विजौ तन्निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ ॥

tatrāhaṃ durbalāv andhau vṛddhāv apariṇāyakau apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāv iva dvijau tannimittābhir āsīnau kathābhir aparikramau

किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रम् आनय यन्निमित्तम् इदं तात सलिले क्रीडितं त्वया उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम् ॥

kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipram ānaya yannimittam idaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipram āśramam

यद् व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया न तन् मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥

yad vyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā na tan manasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā

त्वं गतिस् त्व् अगतीनां च चक्षुस् त्वं हीनचक्षुषाम् समासक्तास् त्वयि प्राणाः किं चिन् नौ नाभिभाषसे ॥

tvaṃ gatis tv agatīnāṃ ca cakṣus tvaṃ hīnacakṣuṣām samāsaktās tvayi prāṇāḥ kiṃ cin nau nābhibhāṣase

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः … तत्र श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः द्विपोऽयम् इति मत्वा हि बाणेनाभिहतो मया ॥

kṣatriyo 'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ … tatra śruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ dvipo 'yam iti matvā hi bāṇenābhihato mayā

अज्ञानाद् भवतः पुत्रः सहसाभिहतो मया शेषम् एवंगते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥

ajñānād bhavataḥ putraḥ sahasābhihato mayā śeṣam evaṃgate yat syāt tat prasīdatu me muniḥ

अज्ञानाद् धि कृतं यस्माद् इदं तेनैव जीवसि … नय नौ नृप तं देशम् इति मां चाभ्यभाषत अद्य तं द्रष्टुम् इच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥

ajñānād dhi kṛtaṃ yasmād idaṃ tenaiva jīvasi … naya nau nṛpa taṃ deśam iti māṃ cābhyabhāṣata adya taṃ draṣṭum icchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam

न न्व् अहं ते प्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिक किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥

na nv ahaṃ te priyaḥ putra mātaraṃ paśya dhārmika kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada

तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥

tiṣṭha mā mā gamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ

स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तो भवतोः परिचारणात् भवन्ताव् अपि च क्षिप्रं मम मूलम् उपैष्यतः ॥

sthānam asmi mahat prāpto bhavatoḥ paricāraṇāt bhavantāv api ca kṣipraṃ mama mūlam upaiṣyataḥ

अद्यैव जहि मां राजन् मरणे नास्ति मे व्यथा यच् छरेणैकपुत्रं मां त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम् ॥

adyaiva jahi māṃ rājan maraṇe nāsti me vyathā yac chareṇaikaputraṃ māṃ tvam akārṣīr aputrakam

त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतो मे सुतः शुचिः तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुःखम् अतिदारुणम् पुत्रव्यसनजं दुःखं यद् एतन् मम साम्प्रतम् एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन् कालं करिष्यसि ॥

tvayā tu yad avijñānān nihato me sutaḥ śuciḥ tena tvām abhiśapsyāmi suduḥkham atidāruṇam putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yad etan mama sāmpratam evaṃ tvaṃ putraśokena rājan kālaṃ kariṣyasi

तस्मान् माम् आगतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः यद् अहं पुत्रशोकेन संत्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम् ॥

tasmān mām āgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ yad ahaṃ putraśokena saṃtyakṣyāmy adya jīvitam

यदि मां संस्पृशेद् रामः सकृद् अद्यालभेत वा न तन् मे सदृशं देवि यन् मया राघवे कृतम् ॥

yadi māṃ saṃspṛśed rāmaḥ sakṛd adyālabheta vā na tan me sadṛśaṃ devi yan mayā rāghave kṛtam

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtir mama vilupyate dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām

अतस् तु किं दुःखतरं यद् अहं जीवितक्षये न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम् … पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥

atas tu kiṃ duḥkhataraṃ yad ahaṃ jīvitakṣaye na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam … padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham

अयम् आत्मभवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम् संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥

ayam ātmabhavaḥ śoko mām anātham acetanam saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ

हा राघव महाबाहो हा ममायासनाशन ॥

hā rāghava mahābāho hā mamāyāsanāśana