His own death
॥ 3.54.6 ॥
CrEd 3.52.6
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युम् आत्मनः उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम् ॥
tāṃ jahāra susaṃhṛṣṭo rāvaṇo mṛtyum ātmanaḥ utsaṅgenaiva bhujagīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ mahāviṣām
Translation
Overjoyed, Ravana bore her away,
his own death, as it were,
like a she-serpent on his lap,
sharp of fang and deadly of venom.
Subtitle
Overjoyed, he carried off
his own death,
like a deadly serpent
on his lap.
॥ 3.54.9–10 ॥
CrEd 3.52.9–10
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
संभ्रमात् परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहोरगः वैदेह्यां ह्रियमाणायां बभूव वरुणालयः अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुश् चारणास् तदा एतद् अन्तो दशग्रीव इति सिद्धास् तदाब्रुवन् ॥
saṃbhramāt parivṛttormī ruddhamīnamahoragaḥ vaidehyāṃ hriyamāṇāyāṃ babhūva varuṇālayaḥ antarikṣagatā vācaḥ sasṛjuś cāraṇās tadā etad anto daśagrīva iti siddhās tadābruvan
Translation
In alarm its waves turned back,
its fish and great serpents stayed;
as Vaidehi was borne away,
so was the home of Varuna.
Voices moving in the sky
the charanas sent forth then;
“This is your end, ten-necked one,”
so the siddhas then declared.
Subtitle
The sea recoiled.
From the sky the siddhas cried:
'This is your end,
ten-necked one!'
॥ 3.54.11–13 ॥
CrEd 3.52.11–13
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
स तु सीतां विवेष्टन्तीम् अङ्केनादाय रावणः प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युम् आत्मनः सोऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम् संरूढकक्ष्या बहुलं स्वम् अन्तःपुरम् आविशत् तत्र ताम् असितापाङ्गीं शोकमोहपरायणाम् निदधे रावणः सीतां मयो मायाम् इवासुरीम् ॥
sa tu sītāṃ viveṣṭantīm aṅkenādāya rāvaṇaḥ praviveśa purīṃ laṅkāṃ rūpiṇīṃ mṛtyum ātmanaḥ so 'bhigamya purīṃ laṅkāṃ suvibhaktamahāpathām saṃrūḍhakakṣyā bahulaṃ svam antaḥpuram āviśat tatra tām asitāpāṅgīṃ śokamohaparāyaṇām nidadhe rāvaṇaḥ sītāṃ mayo māyām ivāsurīm
Translation
But Ravana, taking Sita on his lap
as she writhed and struggled,
entered the city of Lanka:
his own death, in bodily form.
Come to the city of Lanka,
its highways nobly laid,
through court on crowded court
he entered his own inner rooms.
There the dark-eyed lady,
given over to grief and bewilderment,
Sita, Ravana set down,
as Maya the asuras’ magic.
Subtitle
Into Lanka he carried
his own death in bodily form,
and set her down within,
like the asura Maya's magic.
॥ 3.54.14–16 ॥
CrEd 3.52.14–16
रावणRavana
वाल्मीकि
यथा नैनां पुमान् स्त्री वा सीतां पश्यत्य् असंमतः मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्य् आभरणानि च यद् यद् इच्छेत् तद् एवास्या देयं मच्छन्दतो यथा या च वक्ष्यति वैदेहीं वचनं किं चिद् अप्रियम् अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानान् न तस्या जीवितं प्रियम् ॥
yathā naināṃ pumān strī vā sītāṃ paśyaty asaṃmataḥ muktāmaṇisuvarṇāni vastrāṇy ābharaṇāni ca yad yad icchet tad evāsyā deyaṃ macchandato yathā yā ca vakṣyati vaidehīṃ vacanaṃ kiṃ cid apriyam ajñānād yadi vā jñānān na tasyā jīvitaṃ priyam
Translation
See that no man nor woman
looks on Sita without my leave.
Pearls and gems and gold,
raiment and ornaments,
whatever she may wish for,
give it her, as my own will.
And she who speaks to Vaidehi
any word unkind,
unknowing or knowing,
holds not her life dear.
लीला
मेरी आज्ञा के बिना कोई इसे न देखे। यह जो चाहे, इसे दो: मोती, सोना, वस्त्र। जो इससे एक भी कड़वा बोल बोलेगी, उसे अपना जीवन प्यारा नहीं।
Subtitle
No one sees her without my leave.
Pearls, gold, silks: whatever she wishes, give.
Who speaks one harsh word to her
holds her own life cheap.
॥ 3.54.17–18 ॥
CrEd 3.52.17
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
तथोक्त्वा राक्षसीस् तास् तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् किं कृत्यम् इति चिन्तयन् ददर्शाष्टौ महावीर्यान् राक्षसान् पिशिताशनान् ॥
tathoktvā rākṣasīs tās tu rākṣasendraḥ pratāpavān niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt kiṃ kṛtyam iti cintayan dadarśāṣṭau mahāvīryān rākṣasān piśitāśanān
Translation
So having spoken to those rakshasis,
the mighty lord of rakshasas
went out from the inner rooms,
thinking, “What is to be done?”
and saw eight rakshasas of great valour,
eaters of flesh.
Subtitle
Going out, wondering what next,
he saw eight rakshasas,
mighty eaters of flesh.
॥ 3.54.20, 24, 26 ॥
CrEd 3.52.19, 23, 25
रावणRavana
वाल्मीकि
नानाप्रहरणाः क्षिप्रम् इतो गच्छत सत्वराः जनस्थानं हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम् … न हि लप्स्याम्य् अहं निद्राम् अहत्वा संयुगे रिपुम् … जनस्थाने वसद्भिस् तु भवद्भी रामम् आश्रिता प्रवृत्तिर् उपनेतव्या किं करोतीति तत्त्वतः ॥
nānāpraharaṇāḥ kṣipram ito gacchata satvarāḥ janasthānaṃ hatasthānaṃ bhūtapūrvaṃ kharālayam … na hi lapsyāmy ahaṃ nidrām ahatvā saṃyuge ripum … janasthāne vasadbhis tu bhavadbhī rāmam āśritā pravṛttir upanetavyā kiṃ karotīti tattvataḥ
Translation
Bearing weapons of every kind,
go swiftly hence, in haste,
to Janasthana, a ruined place,
that once was Khara’s home.
For I shall find no sleep
till I slay my foe in battle.
Dwelling in Janasthana,
bring me word of Rama:
what it is he does,
and bring it true.
लीला
अपने शस्त्र लो, शीघ्र जनस्थान जाओ, खर के उजड़े घर। राम क्या करता है, इसका सच्चा समाचार मुझे लाओ। शत्रु को युद्ध में मारे बिना मुझे नींद नहीं आएगी।
Subtitle
Take your weapons; go to Janasthana,
Khara's ruined home.
Bring me true word of Rama.
I will not sleep till I kill him in battle.
॥ 3.54.29 ॥
CrEd 3.52.28
silent moment मौन क्षण
॥ 3.55.3–5 ॥
CrEd 3.53.3–5
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः अपश्यद् राक्षसीमध्ये सीतां शोकपरायणम् अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभारावपीडिताम् वायुवेगैर् इवाक्रान्तां मज्जन्तीं नावम् अर्णवे मृगयूथपरिभ्रष्टां मृगीं श्वभिर् इवावृताम् अधोमुखमुखीं दीनाम् अभ्येत्य च निशाचरः ॥
sa praviśya tu tadveśma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ apaśyad rākṣasīmadhye sītāṃ śokaparāyaṇam aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ śokabhārāvapīḍitām vāyuvegair ivākrāntāṃ majjantīṃ nāvam arṇave mṛgayūthaparibhraṣṭāṃ mṛgīṃ śvabhir ivāvṛtām adhomukhamukhīṃ dīnām abhyetya ca niśācaraḥ
Translation
Entering that house, Ravana,
lord of the rakshasas,
saw, among the rakshasis,
Sita, given over to grief,
her face full of tears, forlorn,
crushed beneath the weight of sorrow,
like a ship by the rush of winds
assailed and sinking in the sea,
like a doe strayed from the herd
and ringed about by dogs;
to her, forlorn, her face bowed down,
the night-rover drew near.
Subtitle
Her face full of tears,
she was a ship sinking in a gale,
a doe ringed by dogs.
॥ 3.55.6–10 ॥
CrEd 3.53.6–10
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
तां तु शोकवशां दीनाम् अवशां राक्षसाधिपः स बलाद् दर्शयाम् आस गृहं देवगृहोपमम् … काञ्चनैस् तापनीयैश् च स्फाटिकै राजतैस् तथा … सोपानं काञ्चनं चित्रम् आरुरोह तया सह ॥
tāṃ tu śokavaśāṃ dīnām avaśāṃ rākṣasādhipaḥ sa balād darśayām āsa gṛhaṃ devagṛhopamam … kāñcanais tāpanīyaiś ca sphāṭikai rājatais tathā … sopānaṃ kāñcanaṃ citram āruroha tayā saha
Translation
Her, in grief’s power, forlorn, helpless,
the lord of the rakshasas
by force made look upon his house,
a house like a house of the gods;
of gold and of refined gold,
of crystal and of silver;
a wondrous stair of gold
he climbed, and she with him.
Subtitle
By force he showed her his house,
like a house of the gods,
and climbed with her
a golden stair.
॥ 3.55.13 ॥
CrEd 3.53.13
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
दर्शयित्वा तु वैदेहीं कृत्स्नं तद् भवनोत्तमम् उवाच वाक्यं पापात्मा रावणो जनकात्मजाम् ॥
darśayitvā tu vaidehīṃ kṛtsnaṃ tad bhavanottamam uvāca vākyaṃ pāpātmā rāvaṇo janakātmajām
Translation
Having shown Vaidehi
the whole of that finest house,
the evil-souled Ravana spoke
these words to Janaka’s daughter.
Subtitle
Having shown her all that finest house,
the evil one spoke
to Janaka's daughter.
॥ 3.55.15–17 ॥
CrEd 3.53.15–17
रावणRavana
वाल्मीकि
तेषां प्रभुर् अहं सीते सर्वेषां भीमकर्मणाम् … यद् इदं राज्यतन्त्रं मे त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् जीवितं च विशालाक्षि त्वं मे प्राणैर् गरीयसी बहूनां स्त्रीसहस्राणां मम योऽसौ परिग्रहः तासां त्वम् ईश्वरी सीते मम भार्या भव प्रिये ॥
teṣāṃ prabhur ahaṃ sīte sarveṣāṃ bhīmakarmaṇām … yad idaṃ rājyatantraṃ me tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam jīvitaṃ ca viśālākṣi tvaṃ me prāṇair garīyasī bahūnāṃ strīsahasrāṇāṃ mama yo 'sau parigrahaḥ tāsāṃ tvam īśvarī sīte mama bhāryā bhava priye
Translation
Of them all I am the lord, Sita,
all these of terrible deeds.
This whole realm of mine and its rule,
all of it rests in you,
and my life, O wide-eyed one;
you are dearer to me than breath.
Of the many thousands of women
that are mine, my household,
be you their mistress, Sita;
be my wife, beloved.
लीला
सीते, इन सब भयंकर राक्षसों का स्वामी मैं हूँ। मेरा राज्य, मेरा जीवन, सब तुम पर टिका है; तुम मुझे प्राणों से भी प्यारी हो। मेरी सहस्रों रानियों की स्वामिनी बनो। मेरी पत्नी बनो।
Subtitle
I am lord of all these rakshasas.
My kingdom, my life rest in you,
dearer than breath.
Be queen of my thousands; be my wife.
॥ 3.55.19–20 ॥
CrEd 3.53.19–20
रावणRavana
वाल्मीकि
परिक्षिप्ता समुद्रेण लङ्केयं शतयोजना नेयं धर्षयितुं शक्या सेन्द्रैर् अपि सुरासुरैः न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु नर्षिषु अहं पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्यसमो भवेत् ॥
parikṣiptā samudreṇa laṅkeyaṃ śatayojanā neyaṃ dharṣayituṃ śakyā sendrair api surāsuraiḥ na deveṣu na yakṣeṣu na gandharveṣu narṣiṣu ahaṃ paśyāmi lokeṣu yo me vīryasamo bhavet
Translation
Ringed about by the sea
is this Lanka, a hundred yojanas;
it cannot be assailed
by gods and asuras, Indra with them.
Not among gods nor yakshas,
nor gandharvas, nor seers,
do I see in all the worlds
one my equal in valour.
लीला
सौ योजन की यह लंका समुद्र से घिरी है; इंद्र समेत देवता भी इसे नहीं जीत सकते। सब लोकों में मुझे अपने बल के बराबर कोई नहीं दिखता।
Subtitle
Lanka is ringed by the sea;
not gods with Indra could take it.
In all the worlds I see none
my equal in valour.
॥ 3.55.21, 23 ॥
CrEd 3.53.21, 23
रावणRavana
वाल्मीकि
राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन गतायुषा किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा … दर्शने मा कृथा बुद्धिं राघवस्य वरानने कास्य शक्तिर् इहागन्तुम् अपि सीते मनोरथैः ॥
rājyabhraṣṭena dīnena tāpasena gatāyuṣā kiṃ kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇālpatejasā … darśane mā kṛthā buddhiṃ rāghavasya varānane kāsya śaktir ihāgantum api sīte manorathaiḥ
Translation
Fallen from his kingdom, wretched,
an ascetic, his life spent:
what will you do with Rama,
a mortal of little fire?
Do not set your mind on seeing
Raghava, O lovely-faced;
what power has he to come here,
Sita, even in his dreams?
लीला
उस राम का तुम क्या करोगी? एक मनुष्य, राज्य से गिरा, तपस्वी, जिसकी आयु बीत चली! उसमें यहाँ आने की शक्ति कहाँ, सीते? सपने में भी नहीं।
Subtitle
What will you do with Rama,
a mortal, kingless, an ascetic, his days spent?
What power has he to come here,
even in his dreams?
॥ 3.55.24 ॥
CrEd 3.53.24
रावणRavana
वाल्मीकि
न शक्यो वायुर् आकाशे पाशैर् बद्धं महाजवः दीप्यमानस्य वाप्य् अग्नेर् ग्रहीतुं विमलां शिखाम् ॥
na śakyo vāyur ākāśe pāśair baddhaṃ mahājavaḥ dīpyamānasya vāpy agner grahītuṃ vimalāṃ śikhām
Translation
The wind cannot be bound in the sky
with nooses, swift as it is,
nor the clean flame of a fire
that blazes, grasped.
लीला
आकाश के वेगवान पवन को कोई फंदों में नहीं बाँध सकता; न जलती अग्नि की निर्मल लौ को कोई पकड़ सकता है।
Subtitle
No one binds the swift wind in the sky with nooses,
nor grasps the clean flame
of a blazing fire.
॥ 3.55.28 ॥
CrEd 3.53.28
silent moment मौन क्षण
॥ 3.55.26a, 28b–29, 30b ॥
CrEd 3.53.26a, 28–29
रावणRavana
वाल्मीकि
लङ्कायां सुमहद् राज्यम् इदं त्वम् अनुपालय … इह सर्वाणि माल्यानि दिव्यगन्धानि मैथिलि भूषणानि च मुख्यानि तानि सेव मया सह पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर् वैश्रवणस्य मे विमानं रमणीयं च तद् विमानं मनोजवम् ॥
laṅkāyāṃ sumahad rājyam idaṃ tvam anupālaya … iha sarvāṇi mālyāni divyagandhāni maithili bhūṣaṇāni ca mukhyāni tāni seva mayā saha puṣpakaṃ nāma suśroṇi bhrātur vaiśravaṇasya me vimānaṃ ramaṇīyaṃ ca tad vimānaṃ manojavam
Translation
In Lanka, this great kingdom:
rule it, you, and guard it.
Here are all garlands,
heavenly scents, Maithili,
and ornaments, the finest:
enjoy them, with me.
Pushpaka by name, fair one,
my brother Vaishravana’s,
a chariot of delight,
that chariot swift as thought.
लीला
लंका का यह विशाल राज्य तुम सँभालो। मैथिली, यहाँ सब मालाएँ हैं, दिव्य सुगंध, उत्तम आभूषण। और पुष्पक, मेरे भाई वैश्रवण का सुंदर विमान, जो मन के वेग से चलता है।
Subtitle
Rule this great kingdom of Lanka.
Here are garlands, heavenly scents, ornaments;
and the Pushpaka, my brother's chariot,
swift as thought.
॥ 3.55.35–37 ॥
CrEd 3.53.32–34
रावणRavana
वाल्मीकि
एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासोऽहम् अस्मि ते … न चापि रावणः कां चिन् मूर्ध्ना स्त्रीं प्रणमेत ह ॥
etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau prasādaṃ kuru me kṣipraṃ vaśyo dāso 'ham asmi te … na cāpi rāvaṇaḥ kāṃ cin mūrdhnā strīṃ praṇameta ha
Translation
These soft feet of yours
are pressed by my heads.
Be gracious to me, quickly;
I am yours to rule, your slave.
And never would Ravana bow
his head to any woman.
लीला
इन कोमल चरणों पर मैं अपने सिर रखता हूँ। शीघ्र मुझ पर कृपा करो; मैं तुम्हारे वश में हूँ, तुम्हारा दास हूँ। रावण ने आज तक किसी स्त्री के आगे सिर नहीं झुकाया।
Subtitle
At these feet I lay my heads.
Be gracious, quickly: I am your slave.
Never has Ravana bowed his head
to any woman.
॥ 3.55.37 ॥
CrEd 3.53.34–35
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
एवम् उक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीं जनकात्मजाम् कृतान्तवशम् आपन्नो ममेयम् इति मन्यते ॥
evam uktvā daśagrīvo maithilīṃ janakātmajām kṛtāntavaśam āpanno mameyam iti manyate
Translation
Having spoken so, the ten-necked one,
to Maithili, Janaka’s daughter,
fallen into the power of Death,
thinks: “She is mine.”
Subtitle
So he spoke;
and in the grip of Death
he thought:
'She is mine.'
The blade of grass
॥ 3.56.1 ॥
CrEd 3.54.1
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
सा तथोक्ता तु वैदेही निर्भया शोककर्षिता तृणम् अन्तरतः कृत्वा रावणं प्रत्यभाषत ॥
sā tathoktā tu vaidehī nirbhayā śokakarṣitā tṛṇam antarataḥ kṛtvā rāvaṇaṃ pratyabhāṣata
Translation
So spoken to, Vaidehi,
fearless, though worn with grief,
placing a blade of grass between,
made answer to Ravana.
Subtitle
Worn with grief, yet fearless,
she placed a blade of grass between them,
and answered Ravana.
॥ 3.56.2–3 ॥
CrEd 3.54.2–3
सीताSita
वाल्मीकि
राजा दशरथो नाम धर्मसेतुर् इवाचलः सत्यसन्धः परिज्ञातो यस्य पुत्रः स राघवः रामो नाम स धर्मात्मा त्रिषु लोकेषु विश्रुतः दीर्घबाहुर् विशालाक्षो दैवतं स पतिर् मम ॥
rājā daśaratho nāma dharmasetur ivācalaḥ satyasandhaḥ parijñāto yasya putraḥ sa rāghavaḥ rāmo nāma sa dharmātmā triṣu lokeṣu viśrutaḥ dīrghabāhur viśālākṣo daivataṃ sa patir mama
Translation
There is a king, Dasharatha by name,
unmoving, like a bridge of dharma,
true to his word, renowned;
his son is Raghava,
Rama by name, the righteous one,
famed throughout the three worlds,
long-armed and wide of eye:
he is my god, my husband.
लीला
दशरथ नाम के राजा हैं, धर्म के सेतु जैसे अचल, सत्यप्रतिज्ञ। उनके पुत्र हैं राम: धर्मात्मा, तीनों लोकों में विख्यात, लंबी भुजाओं वाले, बड़ी आँखों वाले। वे मेरे देवता हैं। वे मेरे पति हैं।
Subtitle
King Dasharatha, unshakable, a bridge of dharma:
his son is Rama, famed in the three worlds,
long-armed, wide-eyed.
He is my god, my husband.
॥ 3.56.4, 6 ॥
CrEd 3.54.4, 6
सीताSita
वाल्मीकि
इक्ष्वाकूणां कुले जातः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा यस् ते प्राणां हरिष्यति … य एते राक्षसाः प्रोक्ता घोररूपा महाबलाः राघवे निर्विषाः सर्वे सुपर्णे पन्नगा यथा ॥
ikṣvākūṇāṃ kule jātaḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ lakṣmaṇena saha bhrātrā yas te prāṇāṃ hariṣyati … ya ete rākṣasāḥ proktā ghorarūpā mahābalāḥ rāghave nirviṣāḥ sarve suparṇe pannagā yathā
Translation
Born in the line of the Ikshvakus,
lion-shouldered, of great splendour,
with Lakshmana his brother
he will take your life.
These rakshasas you have named,
terrible of form and strong,
before Raghava are all without venom,
as serpents before Suparna.
लीला
इक्ष्वाकु कुल में जन्मे, सिंह जैसे कंधों वाले, महातेजस्वी, वे अपने भाई लक्ष्मण के साथ तेरे प्राण हर लेंगे। जिन भयानक, बलवान राक्षसों की तू बात करता है, वे सब राघव के आगे वैसे ही विषहीन हैं, जैसे गरुड़ के आगे साँप।
Subtitle
Lion-shouldered, of Ikshvaku's line,
he and Lakshmana will take your life.
Your rakshasas, before Raghava,
are snakes before Garuda, without venom.
॥ 3.56.7–9 ॥
CrEd 3.54.7–9
silent moment मौन क्षण
॥ 3.56.10–11 ॥
CrEd 3.54.10–11
सीताSita
वाल्मीकि
यदि पश्येत् स रामस् त्वां रोषदीप्तेन चक्षुषा रक्षस् त्वम् अद्य निर्दग्धो गच्छेः सद्यः पराभवम् यश् चन्द्रं नभसो भूमौ पातयेन् नाशयेत वा सागरं शोषयेद् वापि स सीतां मोचयेद् इह ॥
yadi paśyet sa rāmas tvāṃ roṣadīptena cakṣuṣā rakṣas tvam adya nirdagdho gaccheḥ sadyaḥ parābhavam yaś candraṃ nabhaso bhūmau pātayen nāśayeta vā sāgaraṃ śoṣayed vāpi sa sītāṃ mocayed iha
Translation
Should Rama look upon you
with an eye ablaze with wrath,
burned up this day, rakshasa,
you would go at once to ruin.
He who could bring the moon from the sky
to earth, or put it out,
or dry the ocean up,
he will free Sita here.
लीला
राम ने यदि क्रोध से जलती आँखों से तुझे देख भर लिया, राक्षस, तो तू आज ही भस्म हो जाएगा। जो चंद्रमा को आकाश से धरती पर गिरा दें, या समुद्र को सुखा दें, वही सीता को यहाँ से छुड़ाएँगे।
Subtitle
One angry look from Rama, and you burn.
He who could pull the moon to earth,
or dry up the sea,
will free Sita here.
॥ 3.56.12 ॥
CrEd 3.54.12
सीताSita
वाल्मीकि
गतायुस् त्वं गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः लङ्का वैधव्यसंयुक्ता त्वत्कृतेन भविष्यति ॥
gatāyus tvaṃ gataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ laṅkā vaidhavyasaṃyuktā tvatkṛtena bhaviṣyati
Translation
Your life is gone, your fortune gone,
your strength gone, your senses gone;
Lanka shall be joined to widowhood,
and by your own deed.
लीला
तेरी आयु गई, तेरी श्री गई, तेरा बल गया, तेरी इंद्रियाँ गईं। तेरी ही करनी से लंका विधवा होगी।
Subtitle
Your life is gone, your fortune gone,
your strength gone, your senses gone.
By your own deed
Lanka will be a widow.
॥ 3.56.13–18 ॥
CrEd 3.54.13–18
silent moment मौन क्षण
॥ 3.56.21–22 ॥
CrEd 3.54.19
सीताSita
वाल्मीकि
इदं शरीरं निःसंज्ञं बन्ध वा घातयस्व वा नेदं शरीरं रक्ष्यं मे जीवितं वापि राक्षस न हि शक्ष्याम्य् उपक्रोशं पृथिव्यां दातुम् आत्मनः ॥
idaṃ śarīraṃ niḥsaṃjñaṃ bandha vā ghātayasva vā nedaṃ śarīraṃ rakṣyaṃ me jīvitaṃ vāpi rākṣasa na hi śakṣyāmy upakrośaṃ pṛthivyāṃ dātum ātmanaḥ
Translation
This body has no feeling:
bind it, or have it slain.
This body I will not guard,
nor this life, rakshasa;
for I cannot bring reproach
upon myself on earth.
लीला
यह देह अब जड़ है: इसे बाँध ले, या मरवा दे। न मुझे इस देह की रक्षा करनी है, न इस जीवन की, राक्षस। पर धरती पर मैं अपनी निंदा नहीं होने दूँगी।
Subtitle
This body has no feeling:
bind it, or kill it.
I will not guard this body, nor this life.
I will not be shamed on earth.
॥ 3.56.22–23 ॥
CrEd 3.54.20
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
एवम् उक्त्वा तु वैदेही क्रोद्धात् सुपरुषं वचः रावणं मैथिली तत्र पुनर् नोवाच किं चन ॥
evam uktvā tu vaidehī kroddhāt suparuṣaṃ vacaḥ rāvaṇaṃ maithilī tatra punar novāca kiṃ cana
Translation
So Vaidehi spoke, in anger,
words most harsh;
and Maithili, there, to Ravana
said nothing more.
Subtitle
Having spoken so, in anger,
Maithili said nothing more
to Ravana.
॥ 3.56.23–24 ॥
CrEd 3.54.21
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं रोमहर्षणम् प्रत्युवाच ततः सीतां भयसंदर्शनं वचः ॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ romaharṣaṇam pratyuvāca tataḥ sītāṃ bhayasaṃdarśanaṃ vacaḥ
Translation
Hearing Sita’s words,
harsh, that raised the hair,
he answered Sita then
with words to show her fear.
Subtitle
Hearing her harsh, hair-raising words,
he answered
with words to make her afraid.
॥ 3.56.24–25 ॥
CrEd 3.54.22
रावणRavana
वाल्मीकि
शृणु मैथिलि मद्वाक्यं मासान् द्वादश भामिनि कालेनानेन नाभ्येषि यदि मां चारुहासिनि ततस् त्वां प्रातराशार्थं सूदाश् छेत्स्यन्ति लेशशः ॥
śṛṇu maithili madvākyaṃ māsān dvādaśa bhāmini kālenānena nābhyeṣi yadi māṃ cāruhāsini tatas tvāṃ prātarāśārthaṃ sūdāś chetsyanti leśaśaḥ
Translation
Hear my word, Maithili:
twelve months, proud lady.
If in this time you come not
to me, O sweetly smiling,
then for my morning meal
my cooks will cut you piece by piece.
लीला
सुनो मैथिली: बारह महीने। इतने समय में यदि तुम मेरे पास न आईं, तो मेरे रसोइये मेरे कलेवे के लिए तुम्हारे टुकड़े कर देंगे।
Subtitle
Hear me, Maithili: twelve months.
If in that time you do not come to me,
my cooks will cut you up
for my morning meal.
॥ 3.56.26–27 ॥
CrEd 3.54.23–24
रावणRavana
वाल्मीकि
शीघ्रम् एवं हि राक्षस्यो विकृता घोरदर्शनाः दर्पम् अस्या विनेष्यन्तु ॥
śīghram evaṃ hi rākṣasyo vikṛtā ghoradarśanāḥ darpam asyā vineṣyantu
Translation
Swiftly now let the rakshasis,
misshapen, fearful to behold,
break the pride of this one.
लीला
विकट, भयानक राक्षसियो! शीघ्र इसका घमंड तोड़ो।
Subtitle
Rakshasis, fearful to see:
break her pride,
and quickly.
॥ 3.56.28–29 ॥
CrEd 3.54.25–26
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
वचनाद् एव तास् तस्य विकृता घोरदर्शनाः कृतप्राञ्जलयो भूत्वा मैथिलीं पर्यवारयन् स ताः प्रोवाच राजा तु रावणो घोरदर्शनः प्रचाल्य चरणोत्कर्षैर् दारयन्न् इव मेदिनीम् ॥
vacanād eva tās tasya vikṛtā ghoradarśanāḥ kṛtaprāñjalayo bhūtvā maithilīṃ paryavārayan sa tāḥ provāca rājā tu rāvaṇo ghoradarśanaḥ pracālya caraṇotkarṣair dārayann iva medinīm
Translation
At his word alone, those women,
misshapen, fearful to behold,
joining their palms,
closed round Maithili.
Then spoke to them the king,
Ravana, terrible to behold,
shaking the earth with his strides
as if to split it.
Subtitle
Palms joined, the rakshasis ringed her.
Shaking the earth with his strides,
the king spoke to them.
॥ 3.56.30–31 ॥
CrEd 3.54.27–28
रावणRavana
वाल्मीकि
अशोकवनिकामध्ये मैथिली नीयताम् इति तत्रेयं रक्ष्यतां गूढं युष्माभिः परिवारिता तत्रैनां तर्जनैर् घोरैः पुनः सान्त्वैश् च मैथिलीम् आनयध्वं वशं सर्वा वन्यां गजवधूम् इव ॥
aśokavanikāmadhye maithilī nīyatām iti tatreyaṃ rakṣyatāṃ gūḍhaṃ yuṣmābhiḥ parivāritā tatraināṃ tarjanair ghoraiḥ punaḥ sāntvaiś ca maithilīm ānayadhvaṃ vaśaṃ sarvā vanyāṃ gajavadhūm iva
Translation
“To the heart of the Ashoka grove
let Maithili be taken.
There let her be guarded in secret,
ringed about by you.
There, with dreadful threats,
then with soft words, Maithili
bring under your rule, all of you,
like a wild she-elephant.”
लीला
इसे अशोक वाटिका के बीच ले जाओ; वहाँ इसे घेरकर, छिपाकर रखो। कभी भयंकर धमकियों से, कभी मीठे बोलों से, तुम सब इसे वश में लाओ, जैसे जंगली हथिनी को।
Subtitle
Take her to the heart of the Ashoka grove.
Guard her there in secret.
With threats, then soft words,
tame her, like a wild she-elephant.
॥ 3.56.32–33 ॥
CrEd 3.54.29–30
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
इति प्रतिसमादिष्टा राक्षस्यो रावणेन ताः अशोकवनिकां जग्मुर् मैथिलीं परिगृह्य ताम् सर्वकामफलैर् वृक्षैर् नानापुष्पफलैर् वृताम् सर्वकालमदैश् चापि द्विजैः समुपसेविताम् ॥
iti pratisamādiṣṭā rākṣasyo rāvaṇena tāḥ aśokavanikāṃ jagmur maithilīṃ parigṛhya tām sarvakāmaphalair vṛkṣair nānāpuṣpaphalair vṛtām sarvakālamadaiś cāpi dvijaiḥ samupasevitām
Translation
So commanded by Ravana,
those rakshasis
went to the Ashoka grove,
taking Maithili with them:
set with trees of every wished-for fruit,
with flowers and fruits of every kind,
and haunted by birds
in rapture in every season.
Subtitle
They led her to the Ashoka grove:
trees with every fruit and flower,
birds in rapture in every season.
॥ 3.56.34, 36 ॥
CrEd 3.54.31–32
वाल्मीकिValmikiverse caption
वाल्मीकि
सा तु शोकपरीताङ्गी मैथिली जनकात्मजा राक्षसी वशम् आपन्ना व्याघ्रीणां हरिणी यथा न विन्दते तत्र तु शर्म मैथिली विरूपनेत्राभिर् अतीव तर्जिता पतिं स्मरन्ती दयितं च देवरं विचेतनाभूद् भयशोकपीडिता ॥
sā tu śokaparītāṅgī maithilī janakātmajā rākṣasī vaśam āpannā vyāghrīṇāṃ hariṇī yathā na vindate tatra tu śarma maithilī virūpanetrābhir atīva tarjitā patiṃ smarantī dayitaṃ ca devaraṃ vicetanābhūd bhayaśokapīḍitā
Translation
Her limbs overcome with grief,
Maithili, Janaka’s daughter,
fell into the rakshasis’ power,
a doe among tigresses.
No peace found Maithili there,
sorely threatened by the misshapen-eyed;
remembering her dear husband and his brother,
she swooned, stricken with fear and grief.
Subtitle
A doe among tigresses,
she found no peace;
remembering her husband and his brother,
she fell senseless with fear and grief.