The council; Vibhishana cast out

धर्षिता च प्रविष्टा च लङ्का दुष्प्रसहा पुरी तेन वानरमात्रेण दृष्टा सीता च जानकी प्रसादो धर्षितश् चैत्यः प्रवरा राक्षसा हताः आविला च पुरी लङ्का सर्वा हनुमता कृता ॥

dharṣitā ca praviṣṭā ca laṅkā duṣprasahā purī tena vānaramātreṇa dṛṣṭā sītā ca jānakī prasādo dharṣitaś caityaḥ pravarā rākṣasā hatāḥ āvilā ca purī laṅkā sarvā hanumatā kṛtā

किं करिष्यामि भद्रं वः किं वा युक्तम् अनन्तरम् उच्यतां नः समर्थं यत् कृतं च सुकृतं भवेत् मन्त्रमूलं हि विजयं प्राहुर् आर्या मनस्विनः ॥

kiṃ kariṣyāmi bhadraṃ vaḥ kiṃ vā yuktam anantaram ucyatāṃ naḥ samarthaṃ yat kṛtaṃ ca sukṛtaṃ bhavet mantramūlaṃ hi vijayaṃ prāhur āryā manasvinaḥ

ऐकमत्यम् उपागम्य शास्त्रदृष्टेन चक्षुषा मन्त्रिणो यत्र निरस्तास् तम् आहुर् मन्त्रम् उत्तमम् … अन्योन्यमतिम् आस्थाय यत्र संप्रतिभाष्यते न चैकमत्ये श्रेयोऽस्ति मन्त्रः सोऽधम उच्यते ॥

aikamatyam upāgamya śāstradṛṣṭena cakṣuṣā mantriṇo yatra nirastās tam āhur mantram uttamam … anyonyamatim āsthāya yatra saṃpratibhāṣyate na caikamatye śreyo 'sti mantraḥ so 'dhama ucyate

वानराणां हि वीराणां सहस्रैः परिवारितः रामोऽभ्येति पुरीं लङ्काम् अस्माकम् उपरोधकः तरिष्यति च सुव्यक्तं राघवः सागरं सुखम् … हितं पुरे च सैन्ये च सर्वं संमन्त्र्यतां मम ॥

vānarāṇāṃ hi vīrāṇāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ rāmo 'bhyeti purīṃ laṅkām asmākam uparodhakaḥ tariṣyati ca suvyaktaṃ rāghavaḥ sāgaraṃ sukham … hitaṃ pure ca sainye ca sarvaṃ saṃmantryatāṃ mama

राजन् परिघशक्त्यृष्टिशूलपट्टससंकुलम् सुमहन् नो बलं कस्माद् विषादं भजते भवान् कैलासशिखरावासी यक्षैर् बहुभिर् आवृतः सुमहत् कदनं कृत्वा वश्यस् ते धनदः कृतः … त्वया कैलासशिखराद् विमानम् इदम् आहृतम् ॥

rājan parighaśaktyṛṣṭiśūlapaṭṭasasaṃkulam sumahan no balaṃ kasmād viṣādaṃ bhajate bhavān kailāsaśikharāvāsī yakṣair bahubhir āvṛtaḥ sumahat kadanaṃ kṛtvā vaśyas te dhanadaḥ kṛtaḥ … tvayā kailāsaśikharād vimānam idam āhṛtam

तेषां वीर्यगुणोत्साहैर् न समो राघवो रणे प्रसह्य ते त्वया राजन् हताः परमदुर्जयाः राजन् नापद् अयुक्तेयम् आगता प्राकृताज् जनात् हृदि नैव त्वया कार्या त्वं वधिष्यसि राघवम् ॥

teṣāṃ vīryaguṇotsāhair na samo rāghavo raṇe prasahya te tvayā rājan hatāḥ paramadurjayāḥ rājan nāpad ayukteyam āgatā prākṛtāj janāt hṛdi naiva tvayā kāryā tvaṃ vadhiṣyasi rāghavam

देवदानवगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः न त्वां धर्षयितुं शक्ताः किं पुनर् वानरा रणे सर्वे प्रमत्ता विश्वस्ता वञ्चिताः स्म हनूमता … सर्वां सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् करोम्य् अवानरां भूमिम् आज्ञापयतु मां भवान् ॥

devadānavagandharvāḥ piśācapatagoragāḥ na tvāṃ dharṣayituṃ śaktāḥ kiṃ punar vānarā raṇe sarve pramattā viśvastā vañcitāḥ sma hanūmatā … sarvāṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām karomy avānarāṃ bhūmim ājñāpayatu māṃ bhavān

इदं न क्षमणीयं हि सर्वेषां नः प्रधर्षणम् अयं परिभवो भूयः पुरस्यान्तःपुरस्य च … अस्मिन् मुहूर्ते हत्वैको निवर्तिष्यामि वानरान् प्रविष्टान् सागरं भीमम् अम्बरं वा रसातलम् ॥

idaṃ na kṣamaṇīyaṃ hi sarveṣāṃ naḥ pradharṣaṇam ayaṃ paribhavo bhūyaḥ purasyāntaḥpurasya ca … asmin muhūrte hatvaiko nivartiṣyāmi vānarān praviṣṭān sāgaraṃ bhīmam ambaraṃ vā rasātalam

किं वो हनुमता कार्यं कृपणेन तपस्विना रामे तिष्ठति दुर्धर्षे सुग्रीवे सहलक्ष्मणे अद्य रामं ससुग्रीवं परिघेण सलक्ष्मणम् आगमिष्यामि हत्वैको विक्षोभ्य हरिवाहिनीम् ॥

kiṃ vo hanumatā kāryaṃ kṛpaṇena tapasvinā rāme tiṣṭhati durdharṣe sugrīve sahalakṣmaṇe adya rāmaṃ sasugrīvaṃ parigheṇa salakṣmaṇam āgamiṣyāmi hatvaiko vikṣobhya harivāhinīm

सर्वे भवन्तस् तिष्ठन्तु महाराजेन संगताः अहम् एको हनिष्यामि राघवं सहलक्ष्मणम् ॥

sarve bhavantas tiṣṭhantu mahārājena saṃgatāḥ aham eko haniṣyāmi rāghavaṃ sahalakṣmaṇam

स्वैरं कुर्वन्तु कार्याणि भवन्तो विगतज्वराः एकोऽहं भक्षयिष्यामि तान् सर्वान् हरियूथपान् स्वस्थाः क्रीडन्तु निश्चिन्ताः पिबन्तु मधुवारुणीम् अहम् एको हनिष्यामि सुग्रीवं सहलक्ष्मणम् साङ्गदं च हनूमन्तं रामं च रणकुञ्जरम् ॥

svairaṃ kurvantu kāryāṇi bhavanto vigatajvarāḥ eko 'haṃ bhakṣayiṣyāmi tān sarvān hariyūthapān svasthāḥ krīḍantu niścintāḥ pibantu madhuvāruṇīm aham eko haniṣyāmi sugrīvaṃ sahalakṣmaṇam sāṅgadaṃ ca hanūmantaṃ rāmaṃ ca raṇakuñjaram

अद्य रामं वधिष्यामः सुग्रीवं च सलक्ष्मणम् कृपणं च हनूमन्तं लङ्का येन प्रधर्षिता ॥

adya rāmaṃ vadhiṣyāmaḥ sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam kṛpaṇaṃ ca hanūmantaṃ laṅkā yena pradharṣitā

अप्य् उपायैस् त्रिभिस् तात योऽर्थः प्राप्तुं न शक्यते तस्य विक्रमकालांस् तान् युक्तान् आहुर् मनीषिणः … अप्रमत्तं कथं तं तु विजिगीषुं बले स्थितम् जितरोषं दुराधर्षं प्रधर्षयितुम् इच्छथ ॥

apy upāyais tribhis tāta yo 'rthaḥ prāptuṃ na śakyate tasya vikramakālāṃs tān yuktān āhur manīṣiṇaḥ … apramattaṃ kathaṃ taṃ tu vijigīṣuṃ bale sthitam jitaroṣaṃ durādharṣaṃ pradharṣayitum icchatha

किं च राक्षसराजस्य रामेणापकृतं पुरा आजहार जनस्थानाद् यस्य भार्यां यशस्विनः खरो यद्य् अतिवृत्तस् तु रामेण निहतो रणे अवश्यं प्राणिनां प्राणा रक्षितव्या यथा बलम् ॥

kiṃ ca rākṣasarājasya rāmeṇāpakṛtaṃ purā ājahāra janasthānād yasya bhāryāṃ yaśasvinaḥ kharo yady ativṛttas tu rāmeṇa nihato raṇe avaśyaṃ prāṇināṃ prāṇā rakṣitavyā yathā balam

न नः क्षमं वीर्यवता तेन धर्मानुवर्तिना वैरं निरर्थकं कर्तुं दीयताम् अस्य मैथिली यावन् न सगजां साश्वां बहुरत्नसमाकुलाम् पुरीं दारयते बाणैर् दीयताम् अस्य मैथिली ॥

na naḥ kṣamaṃ vīryavatā tena dharmānuvartinā vairaṃ nirarthakaṃ kartuṃ dīyatām asya maithilī yāvan na sagajāṃ sāśvāṃ bahuratnasamākulām purīṃ dārayate bāṇair dīyatām asya maithilī

प्रसादये त्वां बन्धुत्वात् कुरुष्व वचनं मम … त्यजस्व कोपं सुखधर्मनाशनं भजस्व धर्मं रतिकीर्तिवर्धनम् प्रसीद जीवेम सपुत्रबान्धवाः प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली ॥

prasādaye tvāṃ bandhutvāt kuruṣva vacanaṃ mama … tyajasva kopaṃ sukhadharmanāśanaṃ bhajasva dharmaṃ ratikīrtivardhanam prasīda jīvema saputrabāndhavāḥ pradīyatāṃ dāśarathāya maithilī

किं नाम ते तात कनिष्ठ वाक्यम् अनर्थकं वै बहुभीतवच् च अस्मिन् कुले योऽपि भवेन् न जातः सोऽपीदृशं नैव वदेन् न कुर्यात् … किं नाम तौ मानुषराजपुत्राव् अस्माकम् एकेन हि राक्षसेन सुप्राकृतेनापि निहन्तुम् एतौ शक्यौ कुतो भीषयसे स्म भीरो ॥

kiṃ nāma te tāta kaniṣṭha vākyam anarthakaṃ vai bahubhītavac ca asmin kule yo 'pi bhaven na jātaḥ so 'pīdṛśaṃ naiva vaden na kuryāt … kiṃ nāma tau mānuṣarājaputrāv asmākam ekena hi rākṣasena suprākṛtenāpi nihantum etau śakyau kuto bhīṣayase sma bhīro

न तात मन्त्रे तव निश्चयोऽस्ति बालस् त्वम् अद्याप्य् अविपक्वबुद्धिः … पुत्रप्रवादेन तु रावणस्य त्वम् इन्द्रजिन् मित्रमुखोऽसि शत्रुः ॥

na tāta mantre tava niścayo 'sti bālas tvam adyāpy avipakvabuddhiḥ … putrapravādena tu rāvaṇasya tvam indrajin mitramukho 'si śatruḥ

वसेत् सह सपत्नेन क्रुद्धेनाशीविषेण वा न तु मित्रप्रवादेन संवसेच् छत्रुसेविना जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस हृष्यन्ति व्यसनेष्व् एते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥

vaset saha sapatnena kruddhenāśīviṣeṇa vā na tu mitrapravādena saṃvasec chatrusevinā jānāmi śīlaṃ jñātīnāṃ sarvalokeṣu rākṣasa hṛṣyanti vyasaneṣv ete jñātīnāṃ jñātayaḥ sadā

श्रूयन्ते हस्तिभिर् गीताः श्लोकाः पद्मवने क्व चित् पाशहस्तान् नरान् दृष्ट्वा शृणु तान् गदतो मम नाग्निर् नान्यानि शस्त्राणि न नः पाशा भयावहाः घोराः स्वार्थप्रयुक्तास् तु ज्ञातयो नो भयावहाः ॥

śrūyante hastibhir gītāḥ ślokāḥ padmavane kva cit pāśahastān narān dṛṣṭvā śṛṇu tān gadato mama nāgnir nānyāni śastrāṇi na naḥ pāśā bhayāvahāḥ ghorāḥ svārthaprayuktās tu jñātayo no bhayāvahāḥ

अन्यस् त्व् एवंविधं ब्रूयाद् वाक्यम् एतन् निशाचर अस्मिन् मुहूर्ते न भवेत् त्वां तु धिक् कुलपांसनम् ॥

anyas tv evaṃvidhaṃ brūyād vākyam etan niśācara asmin muhūrte na bhavet tvāṃ tu dhik kulapāṃsanam

स त्वं भ्रातासि मे राजन् ब्रूहि मां यद् यद् इच्छसि इदं तु परुषं वाक्यं न क्षमाम्य् अनृतं तव ॥

sa tvaṃ bhrātāsi me rājan brūhi māṃ yad yad icchasi idaṃ tu paruṣaṃ vākyaṃ na kṣamāmy anṛtaṃ tava

सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥

sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

बद्धं कालस्य पाशेन सर्वभूतापहारिणा न नश्यन्तम् उपेक्षेयं प्रदीप्तं शरणं यथा दीप्तपावकसंकाशैः शितैः काञ्चनभूषणैः न त्वाम् इच्छाम्य् अहं द्रष्टुं रामेण निहतं शरैः ॥

baddhaṃ kālasya pāśena sarvabhūtāpahāriṇā na naśyantam upekṣeyaṃ pradīptaṃ śaraṇaṃ yathā dīptapāvakasaṃkāśaiḥ śitaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ na tvām icchāmy ahaṃ draṣṭuṃ rāmeṇa nihataṃ śaraiḥ

आत्मानं सर्वथा रक्ष पुरीं चेमां सराक्षसाम् स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि सुखी भव मया विना ॥

ātmānaṃ sarvathā rakṣa purīṃ cemāṃ sarākṣasām svasti te 'stu gamiṣyāmi sukhī bhava mayā vinā

विद्यास्व् अभिविनीतो यो राजा राजन् नयानुगः स शास्ति चिरम् ऐश्वर्यम् अरींश् च कुरुते वशे … हीयमानेन कर्तव्यो राज्ञा संधिः समेन च न शत्रुम् अवमन्येत ज्यायान् कुर्वीत विग्रहम् ॥

vidyāsv abhivinīto yo rājā rājan nayānugaḥ sa śāsti ciram aiśvaryam arīṃś ca kurute vaśe … hīyamānena kartavyo rājñā saṃdhiḥ samena ca na śatrum avamanyeta jyāyān kurvīta vigraham

तन् मह्यं रोचते संधिः सह रामेण रावण यदर्थम् अभियुक्ताः स्म सीता तस्मै प्रदीयताम् ॥

tan mahyaṃ rocate saṃdhiḥ saha rāmeṇa rāvaṇa yadartham abhiyuktāḥ sma sītā tasmai pradīyatām

धर्मो हि श्रूयते पक्षः सुराणां च महात्मनाम् अधर्मो रक्षसां पक्षो ह्य् असुराणां च रावण … अधर्मो ग्रसते धर्मं ततस् तिष्यः प्रवर्तते तत् त्वया चरता लोकान् धर्मो विनिहतो महान् अधर्मः प्रगृहीतश् च तेनास्मद्बलिनः परे ॥

dharmo hi śrūyate pakṣaḥ surāṇāṃ ca mahātmanām adharmo rakṣasāṃ pakṣo hy asurāṇāṃ ca rāvaṇa … adharmo grasate dharmaṃ tatas tiṣyaḥ pravartate tat tvayā caratā lokān dharmo vinihato mahān adharmaḥ pragṛhītaś ca tenāsmadbalinaḥ pare

उत्पातान् विविधान् दृष्ट्वा घोरान् बहुविधांस् तथा विनाशम् अनुपश्यामि सर्वेषां रक्षसाम् अहम् खराभिस् तनिता घोरा मेघाः प्रतिभयंकराः शोणितेनाभिवर्षन्ति लङ्काम् उष्णेन सर्वतः रुदतां वाहनानां च प्रपतन्त्य् अस्रबिन्दवः ॥

utpātān vividhān dṛṣṭvā ghorān bahuvidhāṃs tathā vināśam anupaśyāmi sarveṣāṃ rakṣasām aham kharābhis tanitā ghorā meghāḥ pratibhayaṃkarāḥ śoṇitenābhivarṣanti laṅkām uṣṇena sarvataḥ rudatāṃ vāhanānāṃ ca prapatanty asrabindavaḥ

विष्णुं मन्यामहे रामं मानुषं देहम् आस्थितम् न हि मानुषमात्रोऽसौ राघवो दृढविक्रमः … कुरुष्व नरराजेन संधिं रामेण रावण ॥

viṣṇuṃ manyāmahe rāmaṃ mānuṣaṃ deham āsthitam na hi mānuṣamātro 'sau rāghavo dṛḍhavikramaḥ … kuruṣva nararājena saṃdhiṃ rāmeṇa rāvaṇa

हितबुद्ध्या यद् अहितं वचः परुषम् उच्यते परपक्षं प्रविश्यैव नैतच् छ्रोत्रगतं मम ॥

hitabuddhyā yad ahitaṃ vacaḥ paruṣam ucyate parapakṣaṃ praviśyaiva naitac chrotragataṃ mama

मानुषं कृपणं रामम् एकं शाखामृगाश्रयम् समर्थं मन्यसे केन त्यक्तं पित्रा वनालयम् रक्षसाम् ईश्वरं मां च देवतानां भयंकरम् हीनं मां मन्यसे केन अहीनं सर्वविक्रमैः ॥

mānuṣaṃ kṛpaṇaṃ rāmam ekaṃ śākhāmṛgāśrayam samarthaṃ manyase kena tyaktaṃ pitrā vanālayam rakṣasām īśvaraṃ māṃ ca devatānāṃ bhayaṃkaram hīnaṃ māṃ manyase kena ahīnaṃ sarvavikramaiḥ

आनीय च वनात् सीतां पद्महीनाम् इव श्रियम् किमर्थं प्रतिदास्यामि राघवस्य भयाद् अहम् ॥

ānīya ca vanāt sītāṃ padmahīnām iva śriyam kimarthaṃ pratidāsyāmi rāghavasya bhayād aham

द्विधा भज्येयम् अप्य् एवं न नमेयं तु कस्य चित् एष मे सहजो दोषः स्वभावो दुरतिक्रमः ॥

dvidhā bhajyeyam apy evaṃ na nameyaṃ tu kasya cit eṣa me sahajo doṣaḥ svabhāvo duratikramaḥ

व्यादिदेश च पूर्वस्यां प्रहस्तं द्वारि राक्षसं दक्षिणस्यां महावीर्यौ महापार्श्वमहोदरौ पश्चिमायाम् अथो द्वारि पुत्रम् इन्द्रजितं तथा … उत्तरस्यां पुरद्वारि व्यादिश्य शुकसारणौ स्वयं चात्र भविष्यामि मन्त्रिणस् तान् उवाच ह ॥

vyādideśa ca pūrvasyāṃ prahastaṃ dvāri rākṣasaṃ dakṣiṇasyāṃ mahāvīryau mahāpārśvamahodarau paścimāyām atho dvāri putram indrajitaṃ tathā … uttarasyāṃ puradvāri vyādiśya śukasāraṇau svayaṃ cātra bhaviṣyāmi mantriṇas tān uvāca ha