The sleeper woken

स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः भग्नदर्पस् तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः मातंग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः अभिभूतोऽभवद् राजा राघवेण महात्मना ॥

sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rāmabāṇabhayārditaḥ bhagnadarpas tadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ mātaṃga iva siṃhena garuḍeneva pannagaḥ abhibhūto 'bhavad rājā rāghaveṇa mahātmanā

स पराजितम् आत्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् ज्ञात्वा रक्षोबलं भीमम् आदिदेश महाबलः ॥

sa parājitam ātmānaṃ prahastaṃ ca niṣūditam jñātvā rakṣobalaṃ bhīmam ādideśa mahābalaḥ

तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर् गुहाम् तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्टिमाम् ॥

tāṃ praviśya mahādvārāṃ sarvato yojanāyatām kumbhakarṇaguhāṃ ramyāṃ sarvagandhapravāhinīm pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnāt praviviśur guhām tāṃ praviśya guhāṃ ramyāṃ śubhāṃ kāñcanakuṭṭimām

ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णम् इव पर्वतम् कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन् ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तम् इव पन्नगम् त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम् भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् ॥

te tu taṃ vikṛtaṃ suptaṃ vikīrṇam iva parvatam kumbhakarṇaṃ mahānidraṃ sahitāḥ pratyabodhayan ūrdhvaromāñcitatanuṃ śvasantam iva pannagam trāsayantaṃ mahāśvāsaiḥ śayānaṃ bhīmadarśanam bhīmanāsāpuṭaṃ taṃ tu pātālavipulānanam

ततश् चक्रुर् महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस् तदा मांसानां मेरुसंकाशं राशिं परमतर्पणम् … ततः शोणितकुम्भांश् च मद्यानि विविधानि च पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चक्रुस् त्रिदशशत्रवः लिलिपुश् च परार्ध्येन चन्दनेन परंतपम् दिव्यैर् आच्छादयाम् आसुर् माल्यैर् गन्धैः सुगन्धिभिः ॥

tataś cakrur mahātmānaḥ kumbhakarṇāgratas tadā māṃsānāṃ merusaṃkāśaṃ rāśiṃ paramatarpaṇam … tataḥ śoṇitakumbhāṃś ca madyāni vividhāni ca purastāt kumbhakarṇasya cakrus tridaśaśatravaḥ lilipuś ca parārdhyena candanena paraṃtapam divyair ācchādayām āsur mālyair gandhaiḥ sugandhibhiḥ

शङ्खान् आपूरयाम् आसुः शशाङ्कसदृशप्रभान् तुमुलं युगपच् चापि विनेदुश् चाप्य् अमर्षिताः … सशङ्खभेरीपटहप्रणादम् आस्फोटितक्ष्वेडितसिंहनादम् दिशो द्रवन्तस् त्रिदिवं किरन्तः श्रुत्वा विहंगाः सहसा निपेतुः ॥

śaṅkhān āpūrayām āsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān tumulaṃ yugapac cāpi vineduś cāpy amarṣitāḥ … saśaṅkhabherīpaṭahapraṇādam āsphoṭitakṣveḍitasiṃhanādam diśo dravantas tridivaṃ kirantaḥ śrutvā vihaṃgāḥ sahasā nipetuḥ

ततोऽस्य पुरतो गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस् तथा दशराक्षससाहस्रं युगपत् पर्यवादयन् … अन्ये भेरीः समाजघ्नुर् अन्ये चक्रुर् महास्वनम् केशान् अन्ये प्रलुलुपुः कर्णाव् अन्ये दशन्ति च न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ॥

tato 'sya purato gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ mṛdaṅgapaṇavān bherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃs tathā daśarākṣasasāhasraṃ yugapat paryavādayan … anye bherīḥ samājaghnur anye cakrur mahāsvanam keśān anye pralulupuḥ karṇāv anye daśanti ca na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ

वारणानां सहस्रं तु शरीरेऽस्य प्रधावितम् कुम्भकर्णस् ततो बुद्धः स्पर्शं परम् अबुध्यत ॥

vāraṇānāṃ sahasraṃ tu śarīre 'sya pradhāvitam kumbhakarṇas tato buddhaḥ sparśaṃ param abudhyata

स पात्यमानैर् गिरिशृङ्गवृक्षैर् अचिन्तयंस् तान् विपुलान् प्रहारान् निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश् च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात … तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसंनिभम् ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ॥

sa pātyamānair giriśṛṅgavṛkṣair acintayaṃs tān vipulān prahārān nidrākṣayāt kṣudbhayapīḍitaś ca vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta … tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasaṃnibham dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ

आदद् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितोऽपिबत् मेदः कुम्भं च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस् तदा ततस् तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर् निशाचराः शिरोभिश् च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ॥

ādad bubhukṣito māṃsaṃ śoṇitaṃ tṛṣito 'pibat medaḥ kumbhaṃ ca madyaṃ ca papau śakraripus tadā tatas tṛpta iti jñātvā samutpetur niśācarāḥ śirobhiś ca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan

न नो देवकृतं किं चिद् भयम् अस्ति कदा चन न दैत्यदानवेभ्यो वा भयम् अस्ति हि तादृशम् यादृशं मानुषं राजन् भयम् अस्मान् उपस्थितम् … यन् न देवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर् न दानवैः कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ॥

na no devakṛtaṃ kiṃ cid bhayam asti kadā cana na daityadānavebhyo vā bhayam asti hi tādṛśam yādṛśaṃ mānuṣaṃ rājan bhayam asmān upasthitam … yan na devaiḥ kṛto rājā nāpi daityair na dānavaiḥ kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt

कुम्भकर्णस् तु दुर्धर्षो भ्रातुर् आज्ञाय शासनम् तथेत्य् उक्त्वा महावीर्यः शयनाद् उत्पपात ह प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः … पीत्वा घटसहस्रं स गमनायोपचक्रमे … भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोबलसमन्वितः कुम्भकर्णः पदन्यासैर् अकम्पयत मेदिनीम् ॥

kumbhakarṇas tu durdharṣo bhrātur ājñāya śāsanam tathety uktvā mahāvīryaḥ śayanād utpapāta ha prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ … pītvā ghaṭasahasraṃ sa gamanāyopacakrame … bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchan rakṣobalasamanvitaḥ kumbhakarṇaḥ padanyāsair akampayata medinīm

स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन् सहस्ररश्मिर् धरणीम् इवांशुभिः ।
जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः शतक्रतुर् गेहम् इव स्वयम्भुवः ।
… ।
राक्षसानां सहस्रैश् च वृतः परमदुर्जयः ।
गृहेभ्यः पुष्पवर्षेण कीर्यमाणस् तदा ययौ ॥

sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan sahasraraśmir dharaṇīm ivāṃśubhiḥ
jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ śatakratur geham iva svayambhuvaḥ
…
rākṣasānāṃ sahasraiś ca vṛtaḥ paramadurjayaḥ
gṛhebhyaḥ puṣpavarṣeṇa kīryamāṇas tadā yayau

स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकारिणा विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थम् इदम् अब्रवीत् ॥

sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakāriṇā vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutstham idam abravīt

स तत् तदा सूर्य इवाभ्रजालं प्रविश्य रक्षोऽधिपतेर् निवेशनम् ददर्श दूरेऽग्रजम् आसनस्थं स्वयम्भुवं शक्र इवासनस्थम् … ददर्शोद्विग्नम् आसीनं विमाने पुष्पके गुरुम् ॥

sa tat tadā sūrya ivābhrajālaṃ praviśya rakṣo'dhipater niveśanam dadarśa dūre 'grajam āsanasthaṃ svayambhuvaṃ śakra ivāsanastham … dadarśodvignam āsīnaṃ vimāne puṣpake gurum

अथ दृष्ट्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णम् उपस्थितम् ।
तूर्णम् उत्थाय संहृष्टः संनिकर्षम् उपानयत् ।
अथासीनस्य पर्यङ्के कुम्भकर्णो महाबलः ।
भ्रातुर् ववन्दे चरणौ किं कृत्यम् इति चाब्रवीत् ।
उत्पत्य चैनं मुदितो रावणः परिषस्वजे ॥

atha dṛṣṭvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇam upasthitam
tūrṇam utthāya saṃhṛṣṭaḥ saṃnikarṣam upānayat
athāsīnasya paryaṅke kumbhakarṇo mahābalaḥ
bhrātur vavande caraṇau kiṃ kṛtyam iti cābravīt
utpatya cainaṃ mudito rāvaṇaḥ pariṣasvaje

तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् कुम्भकर्णो बभाषेऽथ वचनं प्रजहास च ॥

tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam kumbhakarṇo babhāṣe 'tha vacanaṃ prajahāsa ca

तम् अथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम् रुष्टोऽयम् इति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णम् उवाच ह अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम् कुम्भकर्णः शनैर् वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ॥

tam athaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam ruṣṭo 'yam iti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇam uvāca ha atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam kumbhakarṇaḥ śanair vākyaṃ babhāṣe parisāntvayan

तद् उक्तम् अतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ॥

tad uktam atikāyasya balino bāhuśālinaḥ kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ

आददे निशितं शूलं वेगाच् छत्रुनिबर्हणः ।
सर्वकालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम् ।
इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम् ।
… ।
रक्तमाल्यमहादाम स्वतश् चोद्गतपावकम् ॥

ādade niśitaṃ śūlaṃ vegāc chatrunibarhaṇaḥ
sarvakālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam
indrāśanisamaṃ bhīmaṃ vajrapratimagauravam
…
raktamālyamahādāma svataś codgatapāvakam

अथासनात् समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम् आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः अङ्गदान् अङ्गुलीवेष्टान् वराण्य् आभरणानि च हारं च शशिसंकाशम् आबबन्ध महात्मनः दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः श्रोत्रे चासज्जयाम् आस श्रीमती चास्य कुण्डले ॥

athāsanāt samutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ aṅgadān aṅgulīveṣṭān varāṇy ābharaṇāni ca hāraṃ ca śaśisaṃkāśam ābabandha mahātmanaḥ divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ śrotre cāsajjayām āsa śrīmatī cāsya kuṇḍale

काञ्चनाङ्गदकेयूरो निष्काभरणभूषितः कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतोऽग्निर् इवाबभौ श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन विराजितः अमृतोत्पादने नद्धो भुजंगेनेव मन्दरः स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तम् इवात्मभासा आबध्यमानः कवचं रराज संध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः ॥

kāñcanāṅgadakeyūro niṣkābharaṇabhūṣitaḥ kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto 'gnir ivābabhau śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena virājitaḥ amṛtotpādane naddho bhujaṃgeneva mandaraḥ sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ vidyutprabhaṃ dīptam ivātmabhāsā ābadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja saṃdhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ

भ्रातरं संपरिष्वज्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
प्रणम्य शिरसा तस्मै संप्रतस्थे महाबलः ।
तम् आशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयाम् आस रावणः ॥

bhrātaraṃ saṃpariṣvajya kṛtvā cāpi pradakṣiṇam
praṇamya śirasā tasmai saṃpratasthe mahābalaḥ
tam āśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayām āsa rāvaṇaḥ

स पुष्पवर्णैर् अवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः ।
… ।
अथान्यद् वपुर् आदाय दारुणं लोमहर्षणम् ।
निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः ।
धनुःशतपरीणाहः स षट्शतसमुच्छ्रितः ।
रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसंनिभः ॥

sa puṣpavarṇair avakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ
…
athānyad vapur ādāya dāruṇaṃ lomaharṣaṇam
niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ
dhanuḥśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭśatasamucchritaḥ
raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasaṃnibhaḥ

उल्काशनियुता मेघा विनेदुश् च सुदारुणाः ।
ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत ।
घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर् मुखैः ।
मण्डलान्य् अपसव्यानि बबन्धुश् च विहंगमाः ।
निष्पपात च गृध्रोऽस्य शूले वै पथि गच्छतः ।
प्रास्फुरन् नयनं चास्य सव्यो बाहुर् अकम्पत ।
निष्पपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिस्वना ।
आदित्यो निष्प्रभश् चासीन् न प्रवाति सुखोऽनिलः ॥

ulkāśaniyutā meghā vineduś ca sudāruṇāḥ
sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata
ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalair mukhaiḥ
maṇḍalāny apasavyāni babandhuś ca vihaṃgamāḥ
niṣpapāta ca gṛdhro 'sya śūle vai pathi gacchataḥ
prāsphuran nayanaṃ cāsya savyo bāhur akampata
niṣpapāta tadā colkā jvalantī bhīmanisvanā
ādityo niṣprabhaś cāsīn na pravāti sukho 'nilaḥ

अचिन्तयन् महोत्पातान् उत्थितांल् लोमहर्षणान् निर्ययौ कुम्भकर्णस् तु कृतान्तबलचोदितः ॥

acintayan mahotpātān utthitāṃl lomaharṣaṇān niryayau kumbhakarṇas tu kṛtāntabalacoditaḥ