Sources · स्रोत

Crossing the Ganga

गंगा पार
Valmiki · Ayodhya Kanda
2.50.12–2.52.100 (CrEd 2.44.1–2.46.78)

राम शृंगवेरपुर में गंगा के तट पर पहुँचते हैं, जहाँ उनके सखा, निषादों के राजा गुह, उन्हें अपना राज्य और भोजन अर्पित करते हैं; अब तपस्वी बने राम केवल अपने पिता के घोड़ों के लिए दाना स्वीकार करते हैं। रात भर गुह और लक्ष्मण सोते हुए राम और सीता की रखवाली करते हैं। भोर होने पर राम सुमंत्र को महाराज के लिए संदेश देकर अयोध्या लौटाते हैं, दोनों भाई बरगद के दूध से जटा बनाते हैं, और गुह की नाव तीनों को पार ले जाती है, जबकि सुमंत्र तट से देखते हुए रो पड़ते हैं।

Rama reaches the Ganga at Shringaverapura, where Guha, king of the Nishadas and his friend, offers him his kingdom and a feast; Rama, now an ascetic, accepts only fodder for his father's horses. Through the night Guha and Lakshmana keep watch over the sleeping Rama and Sita. At dawn Rama sends Sumantra back to Ayodhya with messages for the king, the brothers mat their hair with banyan milk, and Guha's boat carries the three across, while Sumantra watches from the shore and weeps.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

The friend by the river

Valmiki 2.50.12–2.51.27 (CrEd 2.44.1–2.45.24)

॥ 2.50.12, 19ab ॥

CrEd 2.44.2–3ab

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तत्र त्रिपथगां दिव्यां शिवतोयाम् अशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गङ्गां पुण्याम् ऋषिनिसेविताम् ।
हंससारससंघुष्टां चक्रवाकोपकूजिताम् ॥

tatra tripathagāṃ divyāṃ śivatoyām aśaivalām
dadarśa rāghavo gaṅgāṃ puṇyām ṛṣinisevitām
haṃsasārasasaṃghuṣṭāṃ cakravākopakūjitām

English

There the river of three paths, divine,
of gracious water, free of weed,
Raghava beheld, the Ganga,
holy, haunt of the rishis,
ringing with swans and cranes,
singing with chakravakas.

हिन्दी

वहाँ राघव ने गंगा को देखा: तीन मार्गों से बहने वाली दिव्य नदी, जिसका जल मंगलमय और सेवार से रहित था, जो पवित्र थी और ऋषि जिसका सेवन करते थे; जो हंसों और सारसों के स्वर से गूँज रही थी और चक्रवाकों के कलरव से भरी थी।

॥ 2.50.27–28 ॥

CrEd 2.44.4–5

रामRama

Sanskrit

इहैवाद्य वसामहे अविदूराद् अयं नद्या बहुपुष्पप्रवालवान् सुमहान् इङ्गुदीवृक्षो वसामोऽत्रैव सारथे ॥

ihaivādya vasāmahe avidūrād ayaṃ nadyā bahupuṣpapravālavān sumahān iṅgudīvṛkṣo vasāmo 'traiva sārathe

English

Here, tonight, we shall stay.
Not far from the river stands this,
rich in flowers and young shoots,
a mighty ingudi tree:
here let us stay, charioteer.

हिन्दी

आज हम यहीं रहेंगे। नदी से थोड़ी ही दूर यह बहुत बड़ा इंगुदी का पेड़ है, बहुत-से फूलों और नई कोंपलों से भरा। सारथि, हम यहीं ठहरें।

॥ 2.50.30–32 ॥

CrEd 2.44.6–8

silent moment मौन क्षण

॥ 2.50.33–35 ॥

CrEd 2.44.9–11

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमः सखा ।
निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश् चेति विश्रुतः ।
स श्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं रामं विषयम् आगतम् ।
वृद्धैः परिवृतोऽमात्यैर् ज्ञातिभिश् चाप्य् उपागतः ।
ततो निषादाधिपतिं दृष्ट्वा दूराद् अवस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा रामः समागच्छद् गुहेन सः ॥

tatra rājā guho nāma rāmasyātmasamaḥ sakhā
niṣādajātyo balavān sthapatiś ceti viśrutaḥ
sa śrutvā puruṣavyāghraṃ rāmaṃ viṣayam āgatam
vṛddhaiḥ parivṛto 'mātyair jñātibhiś cāpy upāgataḥ
tato niṣādādhipatiṃ dṛṣṭvā dūrād avasthitam
saha saumitriṇā rāmaḥ samāgacchad guhena saḥ

English

There was a king named Guha,
Rama’s friend, dear as his own self,
Nishada by birth, and strong,
famed as the chieftain of his people.
Hearing that Rama, tiger among men,
had come into his land,
ringed by his aged ministers
and by his kinsmen, he drew near.
Then, seeing the Nishada lord
standing at a distance,
Rama, with Saumitri,
went forward to meet Guha.

हिन्दी

वहाँ गुह नाम का एक राजा था, राम का अपने ही समान प्रिय सखा; वह निषाद जाति का, बलवान, और अपने लोगों के अधिपति के रूप में विख्यात था। पुरुषों में व्याघ्र राम को अपने राज्य में आया सुनकर, वह अपने वृद्ध मंत्रियों और जाति-बंधुओं से घिरा हुआ उनके पास आया। तब निषादों के अधिपति को दूर खड़ा देखकर राम सौमित्रि के साथ गुह से मिलने गए।

॥ 2.50.36 ॥

CrEd 2.44.12

Guha

Sanskrit

यथायोध्या तथेदं ते राम किं करवाणि ते ॥

yathāyodhyā tathedaṃ te rāma kiṃ karavāṇi te

English

As Ayodhya is, so this is yours;
Rama, what can I do for you?

हिन्दी

जैसी अयोध्या तुम्हारी है, वैसा ही यह भी तुम्हारा है, राम। मैं तुम्हारे लिए क्या करूँ?

॥ 2.50.36 ॥

CrEd 2.44.12

silent moment मौन क्षण

॥ 2.50.37–38 ॥

CrEd 2.44.13–14

Guha

Sanskrit

स्वागतं ते महाबाहो तवेयम् अखिला मही वयं प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यं प्रशाधि नः ॥

svāgataṃ te mahābāho taveyam akhilā mahī vayaṃ preṣyā bhavān bhartā sādhu rājyaṃ praśādhi naḥ

English

Welcome, O mighty-armed;
this whole earth is yours.
We are servants, you the master:
rule our kingdom well.

हिन्दी

महाबाहु, तुम्हारा स्वागत है! यह सारी धरती तुम्हारी है। हम सेवक हैं, तुम स्वामी; हमारे राज्य पर भली-भाँति शासन करो।

॥ 2.50.39 ॥

CrEd 2.44.15

Guha

Sanskrit

भक्ष्यं भोज्यं च पेयं च लेह्यं चेदम् उपस्थितम् शयनानि च मुख्यानि वाजिनां खादनं च ते ॥

bhakṣyaṃ bhojyaṃ ca peyaṃ ca lehyaṃ cedam upasthitam śayanāni ca mukhyāni vājināṃ khādanaṃ ca te

English

Food to chew and food to eat, and drink,
and dainties to savour, here, all ready;
and beds, the very finest,
and fodder for your horses.

हिन्दी

यह चबाने का, खाने का, पीने का और चाटने का भोजन तुम्हारे लिए हाज़िर है; सबसे अच्छे बिछौने भी, और तुम्हारे घोड़ों के लिए दाना भी।

॥ 2.50.40–42 ॥

CrEd 2.44.16–18

रामRama

Sanskrit

दिष्ट्या त्वां गुह पश्यामि अरोगं सह बान्धवैः अपि ते कुशलं राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ॥

diṣṭyā tvāṃ guha paśyāmi arogaṃ saha bāndhavaiḥ api te kuśalaṃ rāṣṭre mitreṣu ca dhaneṣu ca

English

By good fortune, Guha, I see you
well, and with your kin.
Is all well in your kingdom,
with your friends and with your wealth?

हिन्दी

सौभाग्य है कि मैं तुम्हें, गुह, अपने बंधुओं के साथ स्वस्थ देख रहा हूँ। तुम्हारे राज्य में, मित्रों में और धन में सब कुशल तो है?

॥ 2.50.43–44 ॥

CrEd 2.44.19–20

रामRama

Sanskrit

यत् त्व् इदं भवता किं चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् सर्वं तद् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे कुशचीराजिनधरं फलमूलाशनं च माम् विद्धि प्रणिहितं धर्मे तापसं वनगोचरम् ॥

yat tv idaṃ bhavatā kiṃ cit prītyā samupakalpitam sarvaṃ tad anujānāmi na hi varte pratigrahe kuśacīrājinadharaṃ phalamūlāśanaṃ ca mām viddhi praṇihitaṃ dharme tāpasaṃ vanagocaram

English

But all that you, in love,
have made ready here for me,
all that I honour and give back:
I live by no man’s gifts.
In kusha, bark and deerskin,
living on fruit and roots,
know me, bent on dharma,
an ascetic of the woods.

हिन्दी

पर तुमने प्रेम से जो कुछ भी मेरे लिए जुटाया है, वह सब मैं सम्मान से स्वीकार करके लौटाता हूँ, क्योंकि मैं दान लेकर नहीं जीता। मुझे कुश, छाल और मृगचर्म पहनने वाला, फल-मूल खाने वाला, धर्म में लगा हुआ, वन में विचरने वाला तपस्वी समझो।

॥ 2.50.45–46 ॥

CrEd 2.44.21–22

रामRama

Sanskrit

अश्वानां खादनेनाहम् अर्थी नान्येन केन चित् एतावतात्रभवता भविष्यामि सुपूजितः एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे एतैः सुविहितैर् अश्वैर् भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥

aśvānāṃ khādanenāham arthī nānyena kena cit etāvatātrabhavatā bhaviṣyāmi supūjitaḥ ete hi dayitā rājñaḥ pitur daśarathasya me etaiḥ suvihitair aśvair bhaviṣyāmy aham arcitaḥ

English

Fodder for the horses is all I seek,
and nothing else at all;
with so much, from your honour,
I shall be honoured well.
For these are dear to the king,
Dasharatha, my father;
with these horses well tended,
I shall be honoured indeed.

हिन्दी

मुझे बस घोड़ों के दाने की चाह है, और किसी चीज़ की नहीं। आपकी ओर से इतने से ही मेरा पूरा सत्कार हो जाएगा। क्योंकि ये घोड़े मेरे पिता, राजा दशरथ को प्यारे हैं; इनकी अच्छी देखभाल हो, तो मेरा सम्मान हो गया।

॥ 2.50.47 ॥

CrEd 2.44.23

Guha

Sanskrit

अश्वानां प्रतिपानं च खादनं चैव सोऽन्वशात् गुहस् तत्रैव पुरुषांस् त्वरितं दीयताम् इति ॥

aśvānāṃ pratipānaṃ ca khādanaṃ caiva so 'nvaśāt guhas tatraiva puruṣāṃs tvaritaṃ dīyatām iti

English

Water for the horses, and fodder too,
he ordered then and there;
Guha bade his men:
“Quickly, let it be given.”

हिन्दी

गुह ने वहीं अपने आदमियों को आदेश दिया कि घोड़ों को पानी और दाना दिया जाए: “जल्दी दो!”

॥ 2.50.47 ॥

CrEd 2.44.23

silent moment मौन क्षण

॥ 2.50.48–49 ॥

CrEd 2.44.24–25

silent moment मौन क्षण

॥ 2.51.2–3 ॥

CrEd 2.45.2–3

Guha

Sanskrit

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थम् उपकल्पिता प्रत्याश्वसिहि साध्व् अस्यां राजपुत्र यथासुखम् उचितोऽयं जनः सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥

iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadartham upakalpitā pratyāśvasihi sādhv asyāṃ rājaputra yathāsukham ucito 'yaṃ janaḥ sarvaḥ kleśānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ guptyarthaṃ jāgariṣyāmaḥ kākutsthasya vayaṃ niśām

English

Dear one, this soft bed
has been made ready for you;
rest well upon it, prince,
at your ease.
All these folk are used to hardship;
you are used to comfort.
To guard Kakutstha
we shall keep watch this night.

हिन्दी

वत्स, यह सुखद बिछौना तुम्हारे लिए तैयार किया गया है। राजकुमार, इस पर आराम से विश्राम करो। ये सब लोग कष्टों के आदी हैं, तुम सुख के आदी हो। काकुत्स्थ की रक्षा के लिए हम रात भर जागेंगे।

॥ 2.51.4, 6 ॥

CrEd 2.45.4, 6

condensed from 2.51.4, 6

Guha

Sanskrit

न हि रामात् प्रियतरो ममास्ति भुवि कश् चन ब्रवीम्य् एतद् अहं सत्यं सत्येनैव च ते शपे … सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वतो ज्ञातिभिः सह ॥

na hi rāmāt priyataro mamāsti bhuvi kaś cana bravīmy etad ahaṃ satyaṃ satyenaiva ca te śape … so 'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvato jñātibhiḥ saha

English

For none on earth is dearer
to me than Rama;
I tell you this in truth,
and by truth I swear it to you.
… So I, my dear friend Rama,
sleeping here with Sita,
will guard, bow in hand,
on every side, with my kin.

हिन्दी

क्योंकि इस धरती पर मुझे राम से अधिक प्रिय कोई नहीं। यह मैं सच कहता हूँ, और तुम्हारे सामने सत्य की ही सौगंध खाता हूँ। … इसलिए मैं हाथ में धनुष लेकर, अपने जाति-बंधुओं के साथ, सीता के साथ सोए अपने प्रिय सखा राम की चारों ओर से रक्षा करूँगा।

॥ 2.51.8–9 ॥

CrEd 2.45.8–9

लक्ष्मणLakshmana

Sanskrit

रक्ष्यमाणास् त्वयानघ नात्र भीता वयं सर्वे धर्मम् एवानुपश्यता कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया शक्या निद्रा मया लब्धुं ॥

rakṣyamāṇās tvayānagha nātra bhītā vayaṃ sarve dharmam evānupaśyatā kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā śakyā nidrā mayā labdhuṃ

English

Guarded by you, O faultless one,
none of us is afraid here,
for you look to dharma alone.
While Dasharatha’s son lies on the ground,
sleeping with Sita,
how can I find sleep?

हिन्दी

हे निष्पाप, तुम जो केवल धर्म को देखते हो, तुम्हारी रक्षा में यहाँ हममें से कोई नहीं डरता। पर जब दशरथ-पुत्र सीता के साथ ज़मीन पर सो रहे हों, तब मुझे नींद कैसे आ सकती है?

॥ 2.51.10 ॥

CrEd 2.45.10

लक्ष्मणLakshmana

Sanskrit

यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि तं पश्य सुखसंविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥

yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi taṃ paśya sukhasaṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā

English

He whom not all the gods and asuras
could withstand in battle,
see him, lying at ease
on the grass, with Sita.

हिन्दी

जिनका सामना युद्ध में सारे देवता और असुर मिलकर भी नहीं कर सकते, उन्हें देखो, सीता के साथ घास पर आराम से लेटे हुए।

॥ 2.51.25 ॥

CrEd 2.45.22

लक्ष्मणLakshmana

Sanskrit

अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्न् अयोध्यां प्रविशेमहि ॥

api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam nivṛtte vanavāse 'sminn ayodhyāṃ praviśemahi

English

With him, true to his promise,
safe and whole, shall we,
when this forest exile is over,
enter Ayodhya again?

हिन्दी

क्या यह वनवास पूरा होने पर हम अपनी प्रतिज्ञा के सच्चे, सकुशल राम के साथ फिर अयोध्या में प्रवेश करेंगे?

॥ 2.51.26–27 ॥

CrEd 2.45.23–24

silent moment मौन क्षण

Part 2 · भाग 2

Crossing the Ganga

Valmiki 2.52.1–100 (CrEd 2.46.1–78)

॥ 2.52.2–3 ॥

CrEd 2.46.2–3

रामRama

Sanskrit

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस् तात कूजति बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरंगमाम् ॥

bhāskarodayakālo 'yaṃ gatā bhagavatī niśā asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilas tāta kūjati barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṃgamām

English

This is the hour of the sun’s rising;
gone is the holy night.
That bird, the jet-black cuckoo,
is singing, dear one,
and the cry of peacocks is heard,
calling in the forest.
Let us cross the Jahnavi, gentle one,
swift, running to the sea.

हिन्दी

यह सूर्योदय का समय है; पावन रात बीत गई। वत्स, वह गहरे काले रंग का पक्षी, कोयल, कूक रहा है, और वन में बोलते मोरों का स्वर सुनाई दे रहा है। सौम्य, चलो, सागर की ओर तेज़ी से बहती जाह्नवी को पार करें।

॥ 2.52.4, 11 ॥

CrEd 2.46.4–5

silent moment मौन क्षण

॥ 2.52.12 ॥

CrEd 2.46.6

Sumantra

Sanskrit

किम् अहं करवाणि ॥

kim ahaṃ karavāṇi

English

What shall I do?

हिन्दी

मैं क्या करूँ?

॥ 2.52.14 ॥

CrEd 2.46.7

condensed from 2.52.14

रामRama

Sanskrit

निवर्तस्व … एतावद् धि कृतं मम यानं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामो महावनम् ॥

nivartasva … etāvad dhi kṛtaṃ mama yānaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmo mahāvanam

English

Go back …
for this much you have done for me.
Leaving the chariot, on foot
we shall go into the great forest.

हिन्दी

लौट जाइए … आपने मेरे लिए इतना कर दिया है। अब रथ छोड़कर हम पैदल ही महावन में जाएँगे।

॥ 2.52.20–21 ॥

CrEd 2.46.13–14

silent moment मौन क्षण

॥ 2.52.27–29 ॥

CrEd 2.46.20–22

रामRama

Sanskrit

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धम् आर्यं जितेन्द्रियम् ब्रूयास् त्वम् अभिवाद्यैव मम हेतोर् इदं वचः नैवाहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली अयोध्यायाश् च्युताश् चेति वने वत्स्यामहेति वा चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥

adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddham āryaṃ jitendriyam brūyās tvam abhivādyaiva mama hetor idaṃ vacaḥ naivāham anuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī ayodhyāyāś cyutāś ceti vane vatsyāmaheti vā caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyasi kṣipram āgatān

English

The king, who has never seen sorrow,
old, noble, master of his senses,
bow to him, and then for my sake
give him this word:
“I do not grieve, not I,
nor Lakshmana, nor Maithili,
that we have fallen from Ayodhya,
or that we must dwell in the forest.
When fourteen years have run their course,
once more, once more,
Lakshmana, me and Sita
you shall see, swiftly come home.”

हिन्दी

जिन्होंने कभी दुःख नहीं देखा, उन वृद्ध, आर्य, जितेन्द्रिय महाराज को मेरी ओर से प्रणाम करके यह संदेश कहिए: “न मुझे कोई शोक है, न लक्ष्मण को, न मैथिली को, कि हम अयोध्या से छूट गए हैं या कि हमें वन में रहना है। चौदह बरस पूरे होते ही आप लक्ष्मण को, मुझे और सीता को शीघ्र फिर लौटा हुआ देखेंगे।”

॥ 2.52.31–33 ॥

CrEd 2.46.24–26

condensed from 2.52.31–33

रामRama

Sanskrit

आरोग्यं ब्रूहि कौसल्याम् अथ पादाभिवन्दनम् सीताया मम चार्यस्य वचनाल् लक्ष्मणस्य च ब्रूयाश् च हि महाराजं भरतं क्षिप्रम् आनय … भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ॥

ārogyaṃ brūhi kausalyām atha pādābhivandanam sītāyā mama cāryasya vacanāl lakṣmaṇasya ca brūyāś ca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipram ānaya … bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye 'bhiṣicya ca

English

Tell Kausalya we are well,
and bow then at her feet,
in Sita’s name, and mine,
and noble Lakshmana’s.
And tell the great king:
“Send for Bharata, and quickly.”
… embracing Bharata,
and consecrating him as heir …

हिन्दी

कौसल्या से हमारा कुशल कहिए, और फिर सीता की, मेरी और आर्य लक्ष्मण की ओर से उनके चरणों में प्रणाम। और महाराज से कहिए: “भरत को जल्दी बुलवाइए।” … और भरत को गले लगाकर, उन्हें युवराज पद पर अभिषिक्त करके …

॥ 2.52.52, 56 ॥

CrEd 2.46.42, 46

condensed from 2.52.52, 56

Sumantra

Sanskrit

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः … वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः यद् अनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥

prasīdecchāmi te 'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ … vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ yad anena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ

English

Be gracious: I would be in the forest
at your side, close by.
… When the forest years are spent,
this is my heart’s desire:
that in this very chariot
I bear you to the city again.

हिन्दी

कृपा कीजिए; मैं वन में आपके निकट रहना चाहता हूँ। … क्योंकि मेरी यही साध है कि वनवास का अंत होने पर इसी रथ से आपको फिर नगरी ले चलूँ।

॥ 2.52.60–62 ॥

CrEd 2.46.50–52

रामRama

Sanskrit

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीम् इतः नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी कैकेयी प्रत्ययं गच्छेद् इति रामो वनं गतः परितुष्टा हि सा देवि वनवासं गते मयि राजानं नातिशङ्केत मिथ्यावादीति धार्मिकम् ॥

jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīm itaḥ nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī kaikeyī pratyayaṃ gacched iti rāmo vanaṃ gataḥ parituṣṭā hi sā devi vanavāsaṃ gate mayi rājānaṃ nātiśaṅketa mithyāvādīti dhārmikam

English

I know your utmost devotion to me,
you who love your master;
but hear why it is
I send you from here to the city.
Seeing you come to the city,
my younger mother,
Kaikeyi, will be convinced
that Rama has gone to the forest.
Content, with me gone
to dwell in the forest,
the queen will not suspect the king,
the righteous, of speaking false.

हिन्दी

स्वामी से प्रेम करने वाले, मेरे प्रति आपकी परम भक्ति मैं जानता हूँ। पर यह भी सुनिए कि मैं आपको यहाँ से नगरी क्यों भेज रहा हूँ। आपको नगरी लौटा देखकर ही मेरी छोटी माँ कैकेयी को विश्वास होगा कि राम वन चला गया। मेरे वनवास पर चले जाने से संतुष्ट होकर वे देवी धर्मात्मा महाराज पर झूठा होने का संदेह नहीं करेंगी।

॥ 2.52.64 ॥

CrEd 2.46.54

रामRama

Sanskrit

मम प्रियार्थं राज्ञश् च सरथस् त्वं पुरीं व्रज संदिष्टश् चासि यानर्थांस् तांस् तान् ब्रूयास् तथातथा ॥

mama priyārthaṃ rājñaś ca sarathas tvaṃ purīṃ vraja saṃdiṣṭaś cāsi yānarthāṃs tāṃs tān brūyās tathātathā

English

For my sake and for the king’s,
go, with the chariot, to the city,
and all the things I charged you with,
say each one, just as it was said.

हिन्दी

मेरे और महाराज के प्रिय के लिए आप रथ लेकर नगरी जाइए, और जो-जो बातें आपको कहने को सौंपी गई हैं, उन्हें वैसे-वैसे ही कहिए।

॥ 2.52.65 ॥

CrEd 2.46.55ab

silent moment मौन क्षण

॥ 2.52.65, 68 ॥

CrEd 2.46.55

रामRama

Sanskrit

जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरम् आनय ॥

jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīram ānaya

English

With matted locks I shall go;
bring me the banyan’s milk.

हिन्दी

जटा बनाकर मैं जाऊँगा। बरगद का दूध ले आओ।

॥ 2.52.68–70 ॥

CrEd 2.46.56–57

silent moment मौन क्षण

॥ 2.52.72 ॥

CrEd 2.46.59

रामRama

Sanskrit

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥

apramatto bale kośe durge janapade tathā bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam

English

Be watchful over army, treasury,
fort, and countryside alike;
be so, Guha, for a kingdom
is held the hardest thing to guard.

हिन्दी

गुह, अपनी सेना, खज़ाने, किले और जनपद के प्रति सदा सावधान रहना, क्योंकि राज्य की रक्षा सबसे कठिन मानी गई है।

॥ 2.52.75 ॥

CrEd 2.46.62

रामRama

Sanskrit

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावम् इमां शनैः सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥

āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvam imāṃ śanaiḥ sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm

English

Climb, tiger among men,
gently into this waiting boat,
and then help Sita aboard,
holding the high-souled lady.

हिन्दी

हे नरव्याघ्र, इस खड़ी नाव पर धीरे से चढ़ो, और फिर मनस्विनी सीता को थामकर उन्हें भी चढ़ाओ।

॥ 2.52.76–77, 80–81 ॥

CrEd 2.46.63–66

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीं पूर्वम् आरुरोहात्मवांस् ततः ।
अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।
ततो निषादाधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ।
अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।
आस्थाय नावं रामस् तु चोदयाम् आस नाविकान् ।
ततस् तैश् चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।
शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलम् अत्यगात् ॥

sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvam apratikūlayan
āropya maithilīṃ pūrvam ārurohātmavāṃs tataḥ
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ
tato niṣādādhipatir guho jñātīn acodayat
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham
āsthāya nāvaṃ rāmas tu codayām āsa nāvikān
tatas taiś coditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilam atyagāt

English

Hearing his brother’s command,
resisting none of it,
he set Maithili aboard first,
then climbed aboard, self-possessed.
Then, of himself, the splendid one,
Lakshmana’s elder brother, boarded;
and then the Nishada lord,
Guha, urged on his kinsmen.
Taking leave of Sumantra,
and of Guha with his men,
Rama, seated in the boat,
urged the boatmen on.
Then, urged on by them, that boat,
held steady by its helmsman,
driven by the sweep of the fine oars,
swiftly passed over the water.

हिन्दी

भाई की आज्ञा सुनकर, उसकी किसी बात का विरोध न करते हुए, संयमी लक्ष्मण ने पहले मैथिली को नाव पर चढ़ाया, फिर स्वयं चढ़े। फिर लक्ष्मण के तेजस्वी बड़े भाई स्वयं चढ़े। तब निषादों के अधिपति गुह ने अपने जाति-बंधुओं को प्रेरित किया। सुमंत्र से, और सेना सहित उस गुह से विदा लेकर, नाव पर बैठे राम ने नाविकों को चलने को कहा। तब उनकी प्रेरणा से, कर्णधार के साधे हुए और सुंदर पतवारों के वेग से धकेले जाते हुए, वह नाव तेज़ी से जल के पार चली।

॥ 2.52.83–84 ॥

CrEd 2.46.68–69

सीताSita

Sanskrit

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः निदेशं पालयत्व् एनं गङ्गे त्वदभिरक्षितः चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्य् उष्य कानने भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥

putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ nideśaṃ pālayatv enaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇy uṣya kānane bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati

English

This son of Dasharatha,
the wise, the great king,
may he keep this command, O Ganga,
with you to guard him.
For fourteen years entire
having dwelt in the forest,
with his brother, and with me,
he will come home again.

हिन्दी

हे गंगा, बुद्धिमान महाराज दशरथ के ये पुत्र आपकी रक्षा में रहकर उनकी इस आज्ञा का पालन करें। क्योंकि पूरे चौदह बरस वन में रहकर, भाई के और मेरे साथ, ये फिर लौट आएँगे।

॥ 2.52.87, 92 ॥

CrEd 2.46.72, 74

silent moment मौन क्षण

॥ 2.52.94–97 ॥

CrEd 2.46.76–77

रामRama

Sanskrit

अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्छतु पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥

agrato gaccha saumitre sītā tvām anugacchatu pṛṣṭhato 'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati

English

Go on ahead, Saumitri;
let Sita follow you.
Behind you I shall go,
guarding you and Sita.
Today Vaidehi will learn
the sorrow of forest life.

हिन्दी

सौमित्रि, तुम आगे चलो; सीता तुम्हारे पीछे चलें। मैं तुम्हारी और सीता की रक्षा करता हुआ पीछे चलूँगा। आज वैदेही वनवास का दुःख जानेगी।

॥ 2.52.100 ॥

CrEd 2.46.78

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

गतं तु गङ्गापरपारम् आशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।
अध्वप्रकर्षाद् विनिवृत्तदृष्टिर् मुमोच बाष्पं व्यथितस् तपस्वी ॥

gataṃ tu gaṅgāparapāram āśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya
adhvaprakarṣād vinivṛttadṛṣṭir mumoca bāṣpaṃ vyathitas tapasvī

English

Rama, gone swiftly to the Ganga’s farther shore,
Sumantra watched, unwavering,
till the long way turned his eyes back;
then, stricken, wretched, he wept.

हिन्दी

राम को शीघ्र ही गंगा के दूसरे तट पर पहुँचते एकटक देखते-देखते, जब रास्ते की दूरी से उनकी दृष्टि लौट आई, तब व्यथित, दीन सुमंत्र आँसू बहाने लगे।