A brother arrives with the news

न राज्याद् भ्रंशनं भद्रे न सुहृद्भिर् विनाभवः ।
मनो मे बाधते दृष्ट्वा रमणीयम् इमं गिरिम् ॥

na rājyād bhraṃśanaṃ bhadre na suhṛdbhir vinābhavaḥ
mano me bādhate dṛṣṭvā ramaṇīyam imaṃ girim

यदीह शरदोऽनेकास् त्वया सार्धम् अनिन्दिते ।
लक्ष्मणेन च वत्स्यामि न मां शोकः प्रधक्ष्यति ॥

yadīha śarado 'nekās tvayā sārdham anindite
lakṣmaṇena ca vatsyāmi na māṃ śokaḥ pradhakṣyati

अनेन वनवासेन मया प्राप्तं फलद्वयम् ।
पितुश् चानृणता धर्मे भरतस्य प्रियं तथा ॥

anena vanavāsena mayā prāptaṃ phaladvayam
pituś cānṛṇatā dharme bharatasya priyaṃ tathā

हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रा सुप्रजास् त्वया ।
भीमस्तनितगम्भीरस् तुमुलः श्रूयते स्वनः ।
राजा वा राजमात्रो वा मृगयाम् अटते वने ।
अन्यद् वा श्वापदं किं चित् सौमित्रे ज्ञातुम् अर्हसि ।
सर्वम् एतद् यथातत्त्वम् अचिराज् ज्ञातुम् अर्हसि ॥

hanta lakṣmaṇa paśyeha sumitrā suprajās tvayā
bhīmastanitagambhīras tumulaḥ śrūyate svanaḥ
rājā vā rājamātro vā mṛgayām aṭate vane
anyad vā śvāpadaṃ kiṃ cit saumitre jñātum arhasi
sarvam etad yathātattvam acirāj jñātum arhasi

अग्निं संशमयत्व् आर्यः सीता च भजतां गुहाम् ।
सज्यं कुरुष्व चापं च शरांश् च कवचं तथा ॥

agniṃ saṃśamayatv āryaḥ sītā ca bhajatāṃ guhām
sajyaṃ kuruṣva cāpaṃ ca śarāṃś ca kavacaṃ tathā

अङ्गावेक्षस्व सौमित्रे कस्यैतां मन्यसे चमूम् ॥

aṅgāvekṣasva saumitre kasyaitāṃ manyase camūm

संपन्नं राज्यम् इच्छंस् तु व्यक्तं प्राप्याभिषेचनम् ।
आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः ॥

saṃpannaṃ rājyam icchaṃs tu vyaktaṃ prāpyābhiṣecanam
āvāṃ hantuṃ samabhyeti kaikeyyā bharataḥ sutaḥ

एष वै सुमहाञ् श्रीमान् विटपी संप्रकाशते ।
विराजत्य् उद्गतस्कन्धः कोविदार ध्वजो रथे ॥

eṣa vai sumahāñ śrīmān viṭapī saṃprakāśate
virājaty udgataskandhaḥ kovidāra dhvajo rathe

यन्निमित्तं भवान् राज्याच् च्युतो राघव शाश्वतीम् ।
संप्राप्तोऽयम् अरिर् वीर भरतो वध्य एव मे ।
भरतस्य वधे दोषं नाहं पश्यामि राघव ॥

yannimittaṃ bhavān rājyāc cyuto rāghava śāśvatīm
saṃprāpto 'yam arir vīra bharato vadhya eva me
bharatasya vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi rāghava

अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका ।
मया पश्येत् सुदुःखार्ता हस्तिभग्नम् इव द्रुमम् ॥

adya putraṃ hataṃ saṃkhye kaikeyī rājyakāmukā
mayā paśyet suduḥkhārtā hastibhagnam iva drumam

किम् अत्र धनुषा कार्यम् असिना वा सचर्मणा ।
महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयम् आगते ।
प्राप्तकालं यद् एषोऽस्मान् भरतो द्रष्टुम् इच्छति ।
अस्मासु मनसाप्य् एष नाहितं किं चिद् आचरेत् ॥

kim atra dhanuṣā kāryam asinā vā sacarmaṇā
maheṣvāse mahāprājñe bharate svayam āgate
prāptakālaṃ yad eṣo 'smān bharato draṣṭum icchati
asmāsu manasāpy eṣa nāhitaṃ kiṃ cid ācaret

विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा न किम् ।
ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे ॥

vipriyaṃ kṛtapūrvaṃ te bharatena kadā na kim
īdṛśaṃ vā bhayaṃ te 'dya bharataṃ yo 'tra śaṅkase

यदि राज्यस्य हेतोस् त्वम् इमां वाचं प्रभाषसे ।
वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यम् अस्मै प्रदीयताम् ।
उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तत्त्वतः ।
राज्यम् अस्मै प्रयच्छेति बाढम् इत्य् एव वक्ष्यति ॥

yadi rājyasya hetos tvam imāṃ vācaṃ prabhāṣase
vakṣyāmi bharataṃ dṛṣṭvā rājyam asmai pradīyatām
ucyamāno hi bharato mayā lakṣmaṇa tattvataḥ
rājyam asmai prayaccheti bāḍham ity eva vakṣyati

एष मन्ये महाबाहुर् इहास्मान् द्रष्टुम् आगतः ।
वनवासम् अनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति ।
इमां वाप्य् एष वैदेहीम् अत्यन्तसुखसेविनीम् ॥

eṣa manye mahābāhur ihāsmān draṣṭum āgataḥ
vanavāsam anudhyāya gṛhāya pratineṣyati
imāṃ vāpy eṣa vaidehīm atyantasukhasevinīm

स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे ।
नागः शत्रुंजयो नाम वृद्धस् तातस्य धीमतः ॥

sa eṣa sumahākāyaḥ kampate vāhinīmukhe
nāgaḥ śatruṃjayo nāma vṛddhas tātasya dhīmataḥ

न तु पश्यामि तच् छत्रं पाण्डरं लोकसत्कृतम् ।
पितुर् दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे ॥

na tu paśyāmi tac chatraṃ pāṇḍaraṃ lokasatkṛtam
pitur divyaṃ mahābāho saṃśayo bhavatīha me

यावन् न चरणौ भ्रातुः पार्थिव व्यञ्जनान्वितौ ।
शिरसा धारयिष्यामि न मे शान्तिर् भविष्यति ।
यावन् न राज्ये राज्यार्हः पितृपैतामहे स्थितः ।
अभिषेकजलक्लिन्नो न मे शान्तिर् भविष्यति ॥

yāvan na caraṇau bhrātuḥ pārthiva vyañjanānvitau
śirasā dhārayiṣyāmi na me śāntir bhaviṣyati
yāvan na rājye rājyārhaḥ pitṛpaitāmahe sthitaḥ
abhiṣekajalaklinno na me śāntir bhaviṣyati

यम् एवाधातुम् इच्छन्ति तापसाः सततं वने ।
तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्टवर्त्मनः ।
अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् ।
आर्यं द्रक्ष्यामि संहृष्टो महर्षिम् इव राघवम् ॥

yam evādhātum icchanti tāpasāḥ satataṃ vane
tasyāsau dṛśyate dhūmaḥ saṃkulaḥ kṛṣṭavartmanaḥ
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭo maharṣim iva rāghavam

यः संसदि प्रकृतिभिर् भवेद् युक्त उपासितुम् ।
वन्यैर् मृगैर् उपासीनः सोऽयम् आस्ते ममाग्रजः ॥

yaḥ saṃsadi prakṛtibhir bhaved yukta upāsitum
vanyair mṛgair upāsīnaḥ so 'yam āste mamāgrajaḥ

मन्निमित्तम् इदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः ।
धिग् जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगर्हितम् ॥

mannimittam idaṃ duḥkhaṃ prāpto rāmaḥ sukhocitaḥ
dhig jīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lokavigarhitam

दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः ।
उक्त्वार्येति सकृद् दीनं पुनर् नोवाच किं चन ।
बाष्पापिहितकण्ठश् च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् ।
आर्येत्य् एवाभिसंक्रुश्य व्याहर्तुं नाशकत् ततः ॥

duḥkhābhitapto bharato rājaputro mahābalaḥ
uktvāryeti sakṛd dīnaṃ punar novāca kiṃ cana
bāṣpāpihitakaṇṭhaś ca prekṣya rāmaṃ yaśasvinam
āryety evābhisaṃkruśya vyāhartuṃ nāśakat tataḥ

चिरस्य बत पश्यामि दूराद् भरतम् आगतम् ।
दुष्प्रतीकम् अरण्येऽस्मिन् किं तात वनम् आगतः ॥

cirasya bata paśyāmi dūrād bharatam āgatam
duṣpratīkam araṇye 'smin kiṃ tāta vanam āgataḥ

क्व नु तेऽभूत् पिता तात यद् अरण्यं त्वम् आगतः ।
न हि त्वं जीवतस् तस्य वनम् आगन्तुम् अर्हसि ।
कच्चिद् दशरथो राजा कुशली सत्यसंगरः ।
राजसूयाश्वमेधानाम् आहर्ता धर्मनिश्चयः ॥

kva nu te 'bhūt pitā tāta yad araṇyaṃ tvam āgataḥ
na hi tvaṃ jīvatas tasya vanam āgantum arhasi
kaccid daśaratho rājā kuśalī satyasaṃgaraḥ
rājasūyāśvamedhānām āhartā dharmaniścayaḥ

किं मे धर्माद् विहीनस्य राजधर्मः करिष्यति ।
शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ ।
ज्येष्ठपुत्रे स्थिते राजन् न कनीयान् भवेन् नृपः ॥

kiṃ me dharmād vihīnasya rājadharmaḥ kariṣyati
śāśvato 'yaṃ sadā dharmaḥ sthito 'smāsu nararṣabha
jyeṣṭhaputre sthite rājan na kanīyān bhaven nṛpaḥ

केकयस्थे च मयि तु त्वयि चारण्यम् आश्रिते ।
दिवम् आर्य गतो राजा यायजूकः सतां मतः ।
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियताम् उदकं पितुः ॥

kekayasthe ca mayi tu tvayi cāraṇyam āśrite
divam ārya gato rājā yāyajūkaḥ satāṃ mataḥ
uttiṣṭha puruṣavyāghra kriyatām udakaṃ pituḥ

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मना ।
यो मृतो मम शोकेन न मया चापि संस्कृतः ॥

kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātena mahātmanā
yo mṛto mama śokena na mayā cāpi saṃskṛtaḥ

निष्प्रधानाम् अनेकाग्रं नरेन्द्रेण विनाकृताम् ।
निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तुम् उत्सहे ।
समाप्तवनवासं माम् अयोध्यायां परंतप ।
को नु शासिष्यति पुनस् ताते लोकान्तरं गते ॥

niṣpradhānām anekāgraṃ narendreṇa vinākṛtām
nivṛttavanavāso 'pi nāyodhyāṃ gantum utsahe
samāptavanavāsaṃ mām ayodhyāyāṃ paraṃtapa
ko nu śāsiṣyati punas tāte lokāntaraṃ gate

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्य् आह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतः कर्णसुखान्य् अहम् ॥

purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yāny āha sāntvayan
vākyāni tāni śroṣyāmi kutaḥ karṇasukhāny aham

सीते मृतस् ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दुःखम् आचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥

sīte mṛtas te śvaśuraḥ pitrā hīno 'si lakṣmaṇa
bharato duḥkham ācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरम् आहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ।
सीता पुरस्ताद् व्रजतु त्वम् एनाम् अभितो व्रज ।
अहं पश्चाद् गमिष्यामि गतिर् ह्य् एषा सुदारुणा ॥

ānayeṅgudipiṇyākaṃ cīram āhara cottaram
jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ
sītā purastād vrajatu tvam enām abhito vraja
ahaṃ paścād gamiṣyāmi gatir hy eṣā sudāruṇā

एतत् ते राजशार्दूल विमलं तोयम् अक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तम् उपतिष्ठतु ॥

etat te rājaśārdūla vimalaṃ toyam akṣayam
pitṛlokagatasyādya maddattam upatiṣṭhatu

इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यद् अशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास् तस्य देवताः ॥

idaṃ bhuṅkṣva mahārāja prīto yad aśanā vayam
yadannaḥ puruṣo bhavati tadannās tasya devatāḥ

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यम् इदं मम ।
तद् ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् ॥

sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyam idaṃ mama
tad dadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyam akaṇṭakam

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam

स स्वस्थो भव मा शोचो यात्वा चावस तां पुरीम् ।
तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर ।
यत्राहम् अपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा ।
तत्रैवाहं करिष्यामि पितुर् आर्यस्य शासनम् ॥

sa svastho bhava mā śoco yātvā cāvasa tāṃ purīm
tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāṃ vara
yatrāham api tenaiva niyuktaḥ puṇyakarmaṇā
tatraivāhaṃ kariṣyāmi pitur āryasya śāsanam

क्व चारण्यं क्व च क्षात्रं क्व जटाः क्व च पालनम् ।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुम् अर्हति ॥

kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva ca pālanam
īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartum arhati

स तेऽहं पितुर् आचार्यस् तव चैव परंतप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥

sa te 'haṃ pitur ācāryas tava caiva paraṃtapa
mama tvaṃ vacanaṃ kurvan nātivarteḥ satāṃ gatim

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
आज्ञातं यन् मया तस्य न तन् मिथ्या भविष्यति ॥

sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama
ājñātaṃ yan mayā tasya na tan mithyā bhaviṣyati

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशान् आस्तर सारथे ।
आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन् मे न प्रसीदति ।
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
शेष्ये पुरस्ताच् छालाया यावन् न प्रतियास्यति ॥

iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśān āstara sārathe
āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvan me na prasīdati
anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ
śeṣye purastāc chālāyā yāvan na pratiyāsyati

किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ।
ब्राह्मणो ह्य् एकपार्श्वेन नरान् रोद्धुम् इहार्हति ।
न तु मूर्धावसिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ।
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद् दारुणं व्रतम् ॥

kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi
brāhmaṇo hy ekapārśvena narān roddhum ihārhati
na tu mūrdhāvasiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane
uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitad dāruṇaṃ vratam

आसीनस् त्व् एव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किम् आर्यं नानुशासथ ॥

āsīnas tv eva bharataḥ paurajānapadaṃ janam
uvāca sarvataḥ prekṣya kim āryaṃ nānuśāsatha

काकुत्स्थम् अभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ।
एषोऽपि हि महाभागः पितुर् वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुम् अञ्जसा ॥

kākutstham abhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ
eṣo 'pi hi mahābhāgaḥ pitur vacasi tiṣṭhati
ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitum añjasā

एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ।
एतच् चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् संपश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥

evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām
etac caivobhayaṃ śrutvā samyak saṃpaśya rāghava
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
आर्यं परमधर्मज्ञम् अभिजानामि राघवम् ।
यदि त्व् अवश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर् वचः ।
अहम् एव निवत्स्यामि चतुर्दश वने समाः ॥

na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram
āryaṃ paramadharmajñam abhijānāmi rāghavam
yadi tv avaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca pitur vacaḥ
aham eva nivatsyāmi caturdaśa vane samāḥ

विक्रीतम् आहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम ।
न तल् लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥

vikrītam āhitaṃ krītaṃ yat pitrā jīvatā mama
na tal lopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā

कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः ।
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्य् अवेक्षसे ।
सदानृणम् इमं रामं वयम् इच्छामहे पितुः ।
अनृणत्वाच् च कैकेय्याः स्वर्गं दशरथो गतः ॥

kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśaḥ
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yady avekṣase
sadānṛṇam imaṃ rāmaṃ vayam icchāmahe pituḥ
anṛṇatvāc ca kaikeyyāḥ svargaṃ daśaratho gataḥ

रक्षितुं सुमहद् राज्यम् अहम् एकस् तु नोत्सहे ।
पौरजानपदांश् चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा ।
ज्ञातयश् च हि योधाश् च मित्राणि सुहृदश् च नः ।
त्वाम् एव प्रतिकाङ्क्षन्ते पर्जन्यम् इव कर्षकाः ॥

rakṣituṃ sumahad rājyam aham ekas tu notsahe
paurajānapadāṃś cāpi raktān rañjayituṃ tathā
jñātayaś ca hi yodhāś ca mitrāṇi suhṛdaś ca naḥ
tvām eva pratikāṅkṣante parjanyam iva karṣakāḥ

लक्ष्मीश् चन्द्राद् अपेयाद् वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञाम् अहं पितुः ॥

lakṣmīś candrād apeyād vā himavān vā himaṃ tyajet
atīyāt sāgaro velāṃ na pratijñām ahaṃ pituḥ

अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।
एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ॥

adhirohārya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite
ete hi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyataḥ

चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्य् अहम् ।
फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन ।
तवागमनम् आकाङ्क्षन् वसन् वै नगराद् बहिः ।
तव पादुकयोर् न्यस्य राज्यतन्त्रं परंतप ॥

caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hy aham
phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana
tavāgamanam ākāṅkṣan vasan vai nagarād bahiḥ
tava pādukayor nyasya rājyatantraṃ paraṃtapa