Sources · स्रोत

The murdered sages

मारे गए मुनि
Valmiki · Aranya Kanda
3.6.1–3.10.22 (CrEd 3.5.1–3.9.21)

शरभंग के स्वर्ग चले जाने पर वन के मुनि राम के पास इकट्ठे होते हैं, उन्हें राक्षसों के मारे तपस्वियों के शरीर दिखाते हैं और उनसे रक्षा माँगते हैं; राम राक्षसों को मारने का वचन देते हैं। सुतीक्ष्ण के आश्रम से चलते समय सीता उन्हें बिना बैर की हिंसा से सावधान करती हैं और उस तपस्वी की कथा सुनाती हैं, जिसे धरोहर में रखी तलवार नरक तक ले गई। राम उत्तर देते हैं कि मुनियों को दिया वचन टूट नहीं सकता, और धनुष लिए तपोवनों की ओर चल पड़ते हैं।

When Sharabhanga has gone to heaven, the forest sages gather round Rama, show him the bodies of hermits slain by rakshasas, and seek his protection; he promises to kill the rakshasas. As they leave Sutikshna's hermitage, Sita warns him against violence without enmity, telling of the ascetic whom a sword left in trust led to hell. Rama answers that his promise to the sages cannot be broken, and goes on, bow in hand, into the groves of penance.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

Come and see

Valmiki 3.6.1–26 (CrEd 3.5.1–21)

॥ 3.6.1 ॥

CrEd 3.5.1

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

शरभङ्गे दिवं प्राप्ते मुनिसंघाः समागताः ।
अभ्यगच्छन्त काकुत्स्थं रामं ज्वलिततेजसम् ॥

śarabhaṅge divaṃ prāpte munisaṃghāḥ samāgatāḥ
abhyagacchanta kākutsthaṃ rāmaṃ jvalitatejasam

English

When Sharabhanga had gone to heaven,
the hosts of sages gathered
and came to Kakutstha,
to Rama, blazing with splendour.

हिन्दी

शरभंग के स्वर्ग चले जाने पर मुनियों के समूह इकट्ठे हुए और प्रज्वलित तेज वाले ककुत्स्थवंशी राम के पास आए।

॥ 3.6.2–5 ॥

CrEd 3.5.2–4

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

वैखानसा वालखिल्याः संप्रक्षाला मरीचिपाः ।
अश्मकुट्टाश् च बहवः पत्राहाराश् च तापसाः ।
दन्तोलूखलिनश् चैव तथैवोन्मज्जकाः परे ।
मुनयः सलिलाहारा वायुभक्षास् तथापरे ।
आकाशनिलयाश् चैव तथा स्थण्डिलशायिनः ।
तथोर्ध्ववासिनो दान्तास् तथार्द्रपटवाससः ॥

vaikhānasā vālakhilyāḥ saṃprakṣālā marīcipāḥ
aśmakuṭṭāś ca bahavaḥ patrāhārāś ca tāpasāḥ
dantolūkhalinaś caiva tathaivonmajjakāḥ pare
munayaḥ salilāhārā vāyubhakṣās tathāpare
ākāśanilayāś caiva tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ
tathordhvavāsino dāntās tathārdrapaṭavāsasaḥ

English

Vaikhanasas, Valakhilyas,
Samprakshalas, Marichipas,
many who husk their grain with stones,
and ascetics who live on leaves;
those whose teeth are their mortar,
and others who stand in the stream;
sages who live on water,
and others who feed on air;
those whose home is the open sky,
those who sleep on the bare ground,
those who dwell on the heights, the tamed,
and those who wear wet cloth.

हिन्दी

वैखानस, वालखिल्य, संप्रक्षाल और मरीचिप; बहुत-से अश्मकुट्ट (पत्थर से अन्न कूटने वाले) और पत्ते खाकर रहने वाले तपस्वी; दन्तोलूखली (दाँतों को ही ओखली बनाने वाले), और दूसरे उन्मज्जक (गले तक जल में खड़े रहने वाले); जल पर जीने वाले मुनि, और दूसरे जो वायु पर जीते थे; खुले आकाश के नीचे रहने वाले, नंगी भूमि पर सोने वाले, ऊँचे स्थानों पर रहने वाले, संयमी, और गीले वस्त्र पहनने वाले।

॥ 3.6.8, 10 ॥

CrEd 3.5.7, 9

condensed from 3.6.8, 10

DandakaSages

Sanskrit

त्वम् इक्ष्वाकुकुलस्यास्य पृथिव्याश् च महारथः प्रधानश् चासि नाथश् च देवानां मघवान् इव … त्वाम् आसाद्य महात्मानं धर्मज्ञं धर्मवत्सलम् अर्थित्वान् नाथ वक्ष्यामस् तच् च नः क्षन्तुम् अर्हसि ॥

tvam ikṣvākukulasyāsya pṛthivyāś ca mahārathaḥ pradhānaś cāsi nāthaś ca devānāṃ maghavān iva … tvām āsādya mahātmānaṃ dharmajñaṃ dharmavatsalam arthitvān nātha vakṣyāmas tac ca naḥ kṣantum arhasi

English

You are the great warrior of Ikshvaku’s house
and of the earth;
its first and its lord you are,
as Indra is of the gods. …
Come now to you, great-souled,
knower and lover of dharma,
we will speak, lord, as suppliants;
and you must forgive us that.

हिन्दी

आप इस इक्ष्वाकु कुल के और पृथ्वी के महारथी हैं; आप उसके प्रधान हैं और स्वामी हैं, जैसे देवताओं के इन्द्र। … आप जैसे महात्मा, धर्मज्ञ और धर्मप्रेमी के पास आकर, हे नाथ, हम याचक बनकर कुछ कहेंगे; आप हमें इसके लिए क्षमा करें।

॥ 3.6.11 ॥

CrEd 3.5.10

DandakaSages

Sanskrit

अधर्मस् तु महांस् तात भवेत् तस्य महीपतेः ।
यो हरेद् बलिषड्भागं न च रक्षति पुत्रवत् ॥

adharmas tu mahāṃs tāta bhavet tasya mahīpateḥ
yo hared baliṣaḍbhāgaṃ na ca rakṣati putravat

English

Great is the wrong, my son,
that falls upon that king
who takes the sixth share as tribute
and guards them not as sons.

हिन्दी

वत्स, उस राजा को बड़ा अधर्म लगता है जो कर के रूप में छठा भाग ले, पर पुत्रों की तरह प्रजा की रक्षा न करे।

॥ 3.6.14 ॥

CrEd 3.5.13

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

यत् करोति परं धर्मं मुनिर् मूलफलाशनः ।
तत्र राज्ञश् चतुर्भागः प्रजा धर्मेण रक्षतः ॥

yat karoti paraṃ dharmaṃ munir mūlaphalāśanaḥ
tatra rājñaś caturbhāgaḥ prajā dharmeṇa rakṣataḥ

English

The highest dharma a sage performs,
living on roots and fruit:
of it a fourth part is the king’s
who guards his people by dharma.

हिन्दी

कंद-मूल और फल खाकर रहने वाला मुनि जो परम धर्म करता है, उसका चौथा भाग उस राजा का होता है जो धर्म से प्रजा की रक्षा करता है।

॥ 3.6.15 ॥

CrEd 3.5.14

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

सोऽयं ब्राह्मणभूयिष्ठो वानप्रस्थगणो महान् ।
त्वन् नाथोऽनाथवद् राम राक्षसैर् वध्यते भृशम् ॥

so 'yaṃ brāhmaṇabhūyiṣṭho vānaprasthagaṇo mahān
tvan nātho 'nāthavad rāma rākṣasair vadhyate bhṛśam

English

This great company of forest hermits,
brahmins for the most part,
has you for lord, yet, Rama, like the lordless,
it is slaughtered hard by rakshasas.

हिन्दी

राम, वानप्रस्थों का यह विशाल समुदाय, जिसमें अधिकतर ब्राह्मण हैं, आपको अपना स्वामी मानता है, फिर भी राक्षस इसे अनाथ की तरह बुरी तरह मार रहे हैं।

॥ 3.6.16 ॥

CrEd 3.5.15

DandakaSages

Sanskrit

एहि पश्य शरीराणि मुनीनां भावितात्मनाम् हतानां राक्षसैर् घोरैर् बहूनां बहुधा वने ॥

ehi paśya śarīrāṇi munīnāṃ bhāvitātmanām hatānāṃ rākṣasair ghorair bahūnāṃ bahudhā vane

English

Come, see the bodies
of sages pure of soul,
many, slain in many ways in the forest
by dreadful rakshasas.

हिन्दी

आइए, पवित्र अंतःकरण वाले उन बहुत-से मुनियों के शरीर देखिए, जिन्हें भयानक राक्षसों ने वन में तरह-तरह से मार डाला है।

॥ 3.6.16 ॥

CrEd 3.5.15

silent moment मौन क्षण

॥ 3.6.17 ॥

CrEd 3.5.16

DandakaSages

Sanskrit

पम्पानदीनिवासानाम् अनुमन्दाकिनीम् अपि चित्रकूटालयानां च क्रियते कदनं महत् ॥

pampānadīnivāsānām anumandākinīm api citrakūṭālayānāṃ ca kriyate kadanaṃ mahat

English

Of those who dwell by the Pampa,
and along the Mandakini,
and of those whose home is Chitrakuta,
a great slaughter is made.

हिन्दी

पम्पा नदी के तट पर रहने वालों का, मंदाकिनी के किनारे-किनारे भी, और चित्रकूट पर बसने वालों का भारी संहार किया जा रहा है।

॥ 3.6.17 ॥

CrEd 3.5.16

silent moment मौन क्षण

॥ 3.6.18–19 ॥

CrEd 3.5.17–18

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

एवं वयं न मृष्यामो विप्रकारं तपस्विनाम् ।
क्रियमाणं वने घोरं रक्षोभिर् भीमकर्मभिः ।
ततस् त्वां शरणार्थं च शरण्यं समुपस्थिताः ।
परिपालय नो राम वध्यमानान् निशाचरैः ॥

evaṃ vayaṃ na mṛṣyāmo viprakāraṃ tapasvinām
kriyamāṇaṃ vane ghoraṃ rakṣobhir bhīmakarmabhiḥ
tatas tvāṃ śaraṇārthaṃ ca śaraṇyaṃ samupasthitāḥ
paripālaya no rāma vadhyamānān niśācaraiḥ

English

We cannot bear it, this outrage
upon ascetics,
so dreadful, done in the forest
by rakshasas of terrible deeds.
So, seeking refuge, we have come
to you, who are the refuge:
protect us, Rama,
slain by the night-walkers.

हिन्दी

भयानक कर्म करने वाले राक्षस वन में तपस्वियों पर इस तरह जो घोर अत्याचार कर रहे हैं, उसे हम सह नहीं सकते। इसलिए शरण चाहते हुए हम आप शरणदाता के पास आए हैं। राम, निशाचरों के हाथों मारे जा रहे हम लोगों की रक्षा कीजिए।

॥ 3.6.21 ॥

CrEd 3.5.19abcd

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

एतच् छ्रुत्वा तु काकुत्स्थस् तापसानां तपस्विनाम् ।
इदं प्रोवाच धर्मात्मा सर्वान् एव तपस्विनः ॥

etac chrutvā tu kākutsthas tāpasānāṃ tapasvinām
idaṃ provāca dharmātmā sarvān eva tapasvinaḥ

English

Hearing this from the ascetics,
men of penance,
Kakutstha, whose soul was dharma,
spoke thus to all the ascetics.

हिन्दी

तपस्या में लगे उन तपस्वियों की यह बात सुनकर धर्मात्मा ककुत्स्थवंशी राम ने उन सभी तपस्वियों से यह कहा।

॥ 3.6.22ab ॥

CrEd 3.5.19ef

रामRama

Sanskrit

नैवम् अर्हथ मां वक्तुम् आज्ञाप्योऽहं तपस्विनाम् ॥

naivam arhatha māṃ vaktum ājñāpyo 'haṃ tapasvinām

English

You should not speak to me so;
I am the ascetics’ to command.

हिन्दी

आपको मुझसे ऐसा नहीं कहना चाहिए। मैं तो तपस्वियों का आज्ञाकारी हूँ।

॥ 3.10.8–9 ॥

CrEd 3.9.8

silent moment मौन क्षण

॥ 3.6.24–25ab ॥

CrEd 3.5.20

रामRama

Sanskrit

भवताम् अर्थसिद्ध्यर्थम् आगतोऽहं यदृच्छया तस्य मेऽयं वने वासो भविष्यति महाफलः तपस्विनां रणे शत्रून् हन्तुम् इच्छामि राक्षसान् ॥

bhavatām arthasiddhyartham āgato 'haṃ yadṛcchayā tasya me 'yaṃ vane vāso bhaviṣyati mahāphalaḥ tapasvināṃ raṇe śatrūn hantum icchāmi rākṣasān

English

To bring your purpose to fulfilment
I have come, as chance would have it;
and this dwelling of mine in the forest
shall bear great fruit.
The ascetics’ enemies, the rakshasas,
I mean to slay in battle.

हिन्दी

आपका प्रयोजन सिद्ध करने के लिए मैं संयोग से यहाँ आ पहुँचा हूँ; मेरा यह वनवास बड़ा फल देने वाला होगा। तपस्वियों के शत्रु इन राक्षसों को मैं युद्ध में मारना चाहता हूँ।

॥ 3.6.26 ॥

CrEd 3.5.21

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

दत्त्वा वरं चापि तपोधनानां धर्मे धृतात्मा सहलक्ष्मणेन ।
तपोधनैश् चापि सहार्यवृत्तः सुतीक्ष्णम् एवाभिजगाम वीरः ॥

dattvā varaṃ cāpi tapodhanānāṃ dharme dhṛtātmā sahalakṣmaṇena
tapodhanaiś cāpi sahāryavṛttaḥ sutīkṣṇam evābhijagāma vīraḥ

English

Granting the wish of the men rich in penance,
his soul held firm in dharma, with Lakshmana,
noble in conduct, and with the ascetics too,
the hero went on to Sutikshna.

हिन्दी

तपोधनों को वर देकर, धर्म में स्थिर मन वाले, श्रेष्ठ आचरण वाले वीर राम लक्ष्मण के साथ, और तपोधनों के साथ भी, सुतीक्ष्ण के पास गए।

Part 2 · भाग 2

The sword left in trust

Valmiki 3.8.1–3.9.33 (CrEd 3.7.1–3.8.29)

॥ 3.8.2–3 ॥

CrEd 3.7.2–3

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

उत्थाय तु यथाकालं राघवः सह सीतया ।
उपास्पृशत् सुशीतेन जलेनोत्पलगन्धिना ।
अथ तेऽग्निं सुरांश् चैव वैदेही रामलक्ष्मणौ ।
काल्यं विधिवद् अभ्यर्च्य तपस्विशरणे वने ॥

utthāya tu yathākālaṃ rāghavaḥ saha sītayā
upāspṛśat suśītena jalenotpalagandhinā
atha te 'gniṃ surāṃś caiva vaidehī rāmalakṣmaṇau
kālyaṃ vidhivad abhyarcya tapasviśaraṇe vane

English

Rising at the proper hour,
Raghava, with Sita,
touched the coolest water,
water fragrant with the lotus.
Then to the fire and to the gods,
Vaidehi, Rama, Lakshmana,
paid worship due at break of day,
in the forest, the ascetics’ refuge.

हिन्दी

उचित समय पर उठकर राघव ने सीता के साथ कमलों की सुगंध वाले बहुत शीतल जल से आचमन किया। फिर वैदेही, राम और लक्ष्मण ने तपस्वियों के आश्रय उस वन में प्रातःकाल विधिपूर्वक अग्नि और देवताओं की पूजा की।

॥ 3.8.9–10, 17 ॥

CrEd 3.7.9cd–10, 17

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ववन्दे सहसौमित्रिः सीतया सह राघवः ।
तौ संस्पृशन्तौ चरणाव् उत्थाप्य मुनिपुंगवः ।
गाढम् आलिङ्ग्य सस्नेहम् इदं वचनम् अब्रवीत् ।
एवम् उक्तस् तथेत्य् उक्त्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः ।
प्रदक्षिणं मुनिं कृत्वा प्रस्थातुम् उपचक्रमे ॥

vavande sahasaumitriḥ sītayā saha rāghavaḥ
tau saṃspṛśantau caraṇāv utthāpya munipuṃgavaḥ
gāḍham āliṅgya sasneham idaṃ vacanam abravīt
evam uktas tathety uktvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ
pradakṣiṇaṃ muniṃ kṛtvā prasthātum upacakrame

English

With Saumitri he bowed,
Raghava, with Sita.
As the two touched his feet, the bull among sages
raised them up,
and holding them close, with love,
he spoke these words.
So addressed, and saying “So be it,”
Kakutstha with Lakshmana
walked round the sage, keeping him on the right,
and made ready to go.

हिन्दी

सौमित्रि के साथ और सीता के साथ राघव ने प्रणाम किया। चरण छूते हुए उन दोनों को मुनिश्रेष्ठ ने उठाया, स्नेह से कसकर गले लगाया, और यह वचन कहा। ऐसा कहे जाने पर ककुत्स्थवंशी राम ने लक्ष्मण के साथ “ऐसा ही हो” कहा, मुनि की परिक्रमा की, और चलने को उद्यत हुए।

॥ 3.8.18 ॥

CrEd 3.7.18

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ततः शुभतरे तूणी धनुषी चायतेक्षणा ।
ददौ सीता तयोर् भ्रात्रोः खड्गौ च विमलौ ततः ॥

tataḥ śubhatare tūṇī dhanuṣī cāyatekṣaṇā
dadau sītā tayor bhrātroḥ khaḍgau ca vimalau tataḥ

English

Then the splendid quivers and the bows
did wide-eyed Sita
give to the two brothers,
and then the two bright swords.

हिन्दी

तब विशाल नेत्रों वाली सीता ने दोनों भाइयों को उनके सुंदर तरकश और धनुष दिए, और फिर दो निर्मल तलवारें।

॥ 3.8.19 ॥

CrEd 3.7.19

silent moment मौन क्षण

॥ 3.9.1 ॥

CrEd 3.8.1

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् ।
वैदेही स्निग्धया वाचा भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥

sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam
vaidehī snigdhayā vācā bhartāram idam abravīt

English

To Raghunandana, setting out
with Sutikshna’s leave,
Vaidehi, in a loving voice,
spoke thus, to her husband.

हिन्दी

सुतीक्ष्ण से आज्ञा लेकर चल पड़े रघुनन्दन से, अपने पति से, वैदेही ने स्नेह भरी वाणी में यह कहा।

॥ 3.9.3–4ab ॥

CrEd 3.8.3

सीताSita

Sanskrit

त्रीण्य् एव व्यसनान्य् अत्र कामजानि भवन्त्य् उत मिथ्या वाक्यं परमकं तस्माद् गुरुतराव् उभौ परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता ॥

trīṇy eva vyasanāny atra kāmajāni bhavanty uta mithyā vākyaṃ paramakaṃ tasmād gurutarāv ubhau paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā

English

Three vices only are there here,
and born of desire they are:
false speech is grave indeed,
yet graver than it are two:
going to another’s wife,
and cruelty with no enmity.

हिन्दी

यहाँ इच्छा से तीन ही दोष जन्म लेते हैं: झूठ बोलना बहुत बड़ा दोष है, और उससे भी भारी दो हैं: पराई स्त्री के पास जाना, और बिना बैर के क्रूरता।

॥ 3.9.4cd–5ab, 9 ॥

CrEd 3.8.4, 6

condensed from 3.9.4cd–5ab, 9

सीताSita

Sanskrit

मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् … तृतीयं यद् इदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम् निर्वैरं क्रियते मोहात् तच् च ते समुपस्थितम् ॥

mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava kuto 'bhilaṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam … tṛtīyaṃ yad idaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam nirvairaṃ kriyate mohāt tac ca te samupasthitam

English

False speech has never been yours,
nor ever will be, Raghava;
whence the desire for others’ wives,
the ruin of dharma? …
The third, this cruelty,
the harming of others’ lives,
done without enmity, in delusion:
that now stands before you.

हिन्दी

राघव, आपने न कभी झूठ बोला है, न कभी बोलेंगे। धर्म का नाश करने वाली पराई स्त्रियों की चाह आपमें कहाँ से होगी? … तीसरा, यह जो दूसरों के प्राणों की हिंसा वाली क्रूरता है, जो मोह के कारण बिना बैर के की जाती है, वही अब आपके सामने आ खड़ी है।

॥ 3.9.10 ॥

CrEd 3.8.7

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

प्रतिज्ञातस् त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् ।
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम् ॥

pratijñātas tvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām
ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām

English

You have promised, hero,
to those who dwell in the Dandaka,
the seers, for their protection,
the slaying of rakshasas in battle.

हिन्दी

वीर, आपने दण्डकारण्य में रहने वाले ऋषियों की रक्षा के लिए युद्ध में राक्षसों का वध करने की प्रतिज्ञा की है।

॥ 3.9.13–14 ॥

CrEd 3.8.10–11

condensed from 3.9.13–14

सीताSita

Sanskrit

न हि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान् प्रति … त्वं हि बाणधनुष्पाणिर् भ्रात्रा सह वनं गतः दृष्ट्वा वनचरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शरव्ययम् ॥

na hi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakān prati … tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇir bhrātrā saha vanaṃ gataḥ dṛṣṭvā vanacarān sarvān kaccit kuryāḥ śaravyayam

English

This going to the Dandaka
does not please me, hero. …
For bow and arrows in your hand,
you have come with your brother to the forest;
seeing all the forest creatures,
might you not spend your arrows on them?

हिन्दी

वीर, मुझे यह दण्डक की ओर जाना अच्छा नहीं लगता। … क्योंकि आप हाथ में धनुष-बाण लिए भाई के साथ वन में आए हैं; सारे वनचरों को देखकर कहीं आप उन पर बाण न चला बैठें।

॥ 3.9.15 ॥

CrEd 3.8.12

सीताSita

Sanskrit

क्षत्रियाणाम् इह धनुर् हुताशस्येन्धनानि च समीपतः स्थितं तेजोबलम् उच्छ्रयते भृशम् ॥

kṣatriyāṇām iha dhanur hutāśasyendhanāni ca samīpataḥ sthitaṃ tejobalam ucchrayate bhṛśam

English

For kshatriyas here, the bow
is as fuel to the fire:
kept close at hand, it makes
their fiery strength flare high.

हिन्दी

यहाँ क्षत्रियों के लिए धनुष वैसा ही है जैसे आग के लिए ईंधन: पास रखा हो, तो उनका तेज और बल बहुत भड़क उठता है।

॥ 3.9.16–17 ॥

CrEd 3.8.13–14

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवाक् शुचिः ।
कस्मिंश् चिद् अभवत् पुण्ये वने रतमृगद्विजे ।
तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुम् इन्द्रः शचीपतिः ।
खड्गपाणिर् अथागच्छद् आश्रमं भटरूपधृक् ॥

purā kila mahābāho tapasvī satyavāk śuciḥ
kasmiṃś cid abhavat puṇye vane ratamṛgadvije
tasyaiva tapaso vighnaṃ kartum indraḥ śacīpatiḥ
khaḍgapāṇir athāgacchad āśramaṃ bhaṭarūpadhṛk

English

Long ago, they say, O mighty-armed,
an ascetic, truthful, pure,
dwelt in a certain holy forest
where deer and birds took joy.
To set an obstacle to his penance,
Indra, Shachi’s lord,
came, sword in hand, to the hermitage,
wearing a warrior’s form.

हिन्दी

हे महाबाहु, कहते हैं, बहुत पहले किसी पवित्र वन में, जहाँ मृग और पक्षी आनंद से रहते थे, एक सत्यवादी और पवित्र तपस्वी रहता था। उसी की तपस्या में विघ्न डालने के लिए शची के पति इन्द्र योद्धा का रूप धरकर, हाथ में तलवार लिए, उस आश्रम में आए।

॥ 3.9.18–21 ॥

CrEd 3.8.15–18

condensed from 3.9.18–21

सीताSita

Sanskrit

तस्मिंस् तद् आश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः … यत्र गच्छत्य् उपादातुं मूलानि च फलानि च न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः नित्यं शस्त्रं परिवहन् क्रमेण स तपोधनः चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम् ॥

tasmiṃs tad āśramapade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ … yatra gacchaty upādātuṃ mūlāni ca phalāni ca na vinā yāti taṃ khaḍgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ nityaṃ śastraṃ parivahan krameṇa sa tapodhanaḥ cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam

English

In that hermitage was laid
a fine sword. …
Wherever he went to gather
roots and fruits,
he never went without that sword,
intent on guarding the trust.
Ever carrying the weapon,
little by little that man of penance
made his own mind cruel,
forsaking his resolve for penance.

हिन्दी

उस आश्रम में वह उत्तम तलवार रख दी गई। … वह कंद-मूल और फल लेने जहाँ भी जाता, धरोहर की रक्षा में लगा वह उस तलवार के बिना नहीं जाता। सदा शस्त्र साथ लिए फिरते हुए उस तपोधन ने धीरे-धीरे तप का निश्चय छोड़कर अपनी बुद्धि क्रूर बना ली।

॥ 3.9.22 ॥

CrEd 3.8.19

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः ।
तस्य शस्त्रस्य संवासाज् जगाम नरकं मुनिः ॥

tataḥ sa raudrābhirataḥ pramatto 'dharmakarṣitaḥ
tasya śastrasya saṃvāsāj jagāma narakaṃ muniḥ

English

Then, given over to cruelty,
heedless, dragged down by adharma,
from dwelling with that weapon
the sage went down to hell.

हिन्दी

फिर क्रूरता में रमा हुआ, असावधान, अधर्म से खिंचा हुआ वह मुनि उस शस्त्र के संग से नरक में गया।

॥ 3.9.24ab ॥

CrEd 3.8.20ab

silent moment मौन क्षण

॥ 3.9.26–27 ॥

CrEd 3.8.22–23

सीताSita

Sanskrit

क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम् धनुषा कार्यम् एतावद् आर्तानाम् अभिरक्षणम् क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च व्याविद्धम् इदम् अस्माभिर् देशधर्मस् तु पूज्यताम् ॥

kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niyatātmanām dhanuṣā kāryam etāvad ārtānām abhirakṣaṇam kva ca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kva ca vyāviddham idam asmābhir deśadharmas tu pūjyatām

English

For kshatriyas, for heroes
living self-restrained in forests,
this much is the bow’s work:
to guard those in distress.
Where the weapon, where the forest?
Where the warrior’s way, where penance?
These stand at odds; let us honour
the dharma of the place.

हिन्दी

वनों में संयम से रहने वाले वीर क्षत्रियों के लिए धनुष का बस इतना ही काम है: दुखियों की रक्षा। कहाँ शस्त्र और कहाँ वन? कहाँ क्षत्रिय-धर्म और कहाँ तप? ये आपस में मेल नहीं खाते; हमें तो उस स्थान के धर्म का आदर करना चाहिए जहाँ हम हैं।

॥ 3.9.28 ॥

CrEd 3.8.24

सीताSita

Sanskrit

तद् आर्यकलुषा बुद्धिर् जायते शस्त्रसेवनात् पुनर् गत्वा त्व् अयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि ॥

tad āryakaluṣā buddhir jāyate śastrasevanāt punar gatvā tv ayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi

English

So, from serving the weapon,
the mind grows stained, unworthy of the noble.
When you have gone back to Ayodhya,
then you will keep the kshatriya’s dharma.

हिन्दी

इसलिए शस्त्र के सेवन से बुद्धि मैली हो जाती है, जो आर्य के योग्य नहीं। अयोध्या लौटकर फिर आप क्षत्रिय-धर्म का पालन कीजिएगा।

॥ 3.9.24ab, 33 ॥

CrEd 3.8.20ab, 29bcd

condensed from 3.9.24ab, 33

सीताSita

Sanskrit

स्नेहाच् च बहुमानाच् च स्मारये त्वां न शिक्षये … धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन यद् रोचते तत् कुरु माचिरेण ॥

snehāc ca bahumānāc ca smāraye tvāṃ na śikṣaye … dharmaṃ ca vaktuṃ tava kaḥ samarthaḥ vicārya buddhyā tu sahānujena yad rocate tat kuru mācireṇa

English

From love and from deep respect
I remind you; I do not teach. …
and who is able to tell you of dharma?
Weigh it in your mind, with your younger brother,
and what seems right to you, do it without delay.

हिन्दी

मैं स्नेह और बड़े आदर के कारण आपको याद दिला रही हूँ, सिखा नहीं रही। … और आपको धर्म बताने में कौन समर्थ है? छोटे भाई के साथ बुद्धि से विचार करके, जो आपको ठीक लगे, वह बिना देर किए कीजिए।

॥ 3.10.1 ॥

CrEd 3.9.1a

silent moment मौन क्षण

Part 3 · भाग 3

The word given

Valmiki 3.10.1–22 (CrEd 3.9.1–21)

॥ 3.10.1 ॥

CrEd 3.9.1

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

वाक्यम् एतत् तु वैदेह्या व्याहृतं भर्तृभक्तया ।
श्रुत्वा धर्मे स्थितो रामः प्रत्युवाचाथ मैथिलीम् ॥

vākyam etat tu vaidehyā vyāhṛtaṃ bhartṛbhaktayā
śrutvā dharme sthito rāmaḥ pratyuvācātha maithilīm

English

These words that Vaidehi spoke,
devoted to her husband,
Rama heard, standing firm in dharma,
and then he answered Maithili.

हिन्दी

पति में भक्ति रखने वाली वैदेही की कही यह बात सुनकर धर्म में स्थित राम ने तब मैथिली को उत्तर दिया।

॥ 3.10.1 ॥

CrEd 3.9.1

silent moment मौन क्षण

॥ 3.10.2–3 ॥

CrEd 3.9.2–3

condensed from 3.10.2–3

रामRama

Sanskrit

हितम् उक्तं त्वया देवि स्निग्धया सदृशं वचः … त्वयैवोक्तम् इदं वचः क्षत्रियैर् धार्यते चापो नार्तशब्दो भवेद् इति ॥

hitam uktaṃ tvayā devi snigdhayā sadṛśaṃ vacaḥ … tvayaivoktam idaṃ vacaḥ kṣatriyair dhāryate cāpo nārtaśabdo bhaved iti

English

For my good you have spoken, devi,
with love, in fitting words. …
you yourself have said these words:
“Kshatriyas bear the bow
that no cry of pain may rise.”

हिन्दी

देवी, तुमने स्नेह से मेरे हित की बात कही है, जो तुम्हारे योग्य है। … यह बात तो तुमने ही कही है: क्षत्रिय धनुष इसलिए धारण करते हैं कि कहीं दुख की पुकार न हो।

॥ 3.10.4 ॥

CrEd 3.9.4

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ते चार्ता दण्डकारण्ये मुनयः संशितव्रताः ।
मां सीते स्वयम् आगम्य शरण्याः शरणं गताः ॥

te cārtā daṇḍakāraṇye munayaḥ saṃśitavratāḥ
māṃ sīte svayam āgamya śaraṇyāḥ śaraṇaṃ gatāḥ

English

And those sages of the Dandaka, in distress,
keen in their vows,
came to me themselves, Sita:
givers of refuge, seeking refuge.

हिन्दी

सीता, दण्डकारण्य के वे कठोर व्रत वाले दुखी मुनि स्वयं मेरे पास आए; जो दूसरों को शरण देते हैं, वे शरण माँगने आए।

॥ 3.10.6cd–7ab ॥

CrEd 3.9.6

रामRama

Sanskrit

काले काले च निरता नियमैर् विविधैर् वने भक्ष्यन्ते राक्षसैर् भीमैर् नरमांसोपजीविभिः ॥

kāle kāle ca niratā niyamair vividhair vane bhakṣyante rākṣasair bhīmair naramāṃsopajīvibhiḥ

English

At every season, in the forest,
given to their many vows,
they are devoured by dreadful rakshasas
who live on human flesh.

हिन्दी

वन में समय-समय पर तरह-तरह के नियमों में लगे वे मुनि, नरमांस पर जीने वाले भयानक राक्षसों द्वारा खाए जाते हैं।

॥ 3.10.13cd–15ab ॥

CrEd 3.9.13–14

condensed from 3.10.13cd–15ab

रामRama

Sanskrit

कामं तपः प्रभावेन शक्ता हन्तुं निशाचरान् चिरार्जितं तु नेच्छामस् तपः खण्डयितुं वयम् … तेन शापं न मुञ्चामो भक्ष्यमाणाश् च राक्षसैः ॥

kāmaṃ tapaḥ prabhāvena śaktā hantuṃ niśācarān cirārjitaṃ tu necchāmas tapaḥ khaṇḍayituṃ vayam … tena śāpaṃ na muñcāmo bhakṣyamāṇāś ca rākṣasaiḥ

English

“Indeed by the power of penance
we could slay the night-walkers;
but penance long amassed
we do not wish to break. …
So we let fall no curse,
though rakshasas devour us.”

हिन्दी

“अपने तप के प्रभाव से हम इन निशाचरों को मार तो सकते हैं, पर बहुत समय में कमाए तप को हम खंडित नहीं करना चाहते। … इसलिए राक्षस हमें खा भी रहे हों, तब भी हम शाप नहीं छोड़ते।”

॥ 3.10.16cd–17ab ॥

CrEd 3.9.16

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

मया चैतद् वचः श्रुत्वा कार्त्स्न्येन परिपालनम् ।
ऋषीणां दण्डकारण्ये संश्रुतं जनकात्मजे ॥

mayā caitad vacaḥ śrutvā kārtsnyena paripālanam
ṛṣīṇāṃ daṇḍakāraṇye saṃśrutaṃ janakātmaje

English

And I, when I heard these words,
to guard them wholly,
the seers in the Dandaka forest,
gave my promise, daughter of Janaka.

हिन्दी

जनकनंदिनी, उनकी यह बात सुनकर मैंने दण्डकारण्य के ऋषियों को उनकी पूरी रक्षा का वचन दिया।

॥ 3.10.17cd–18ab ॥

CrEd 3.9.17

रामRama

Sanskrit

संश्रुत्य च न शक्ष्यामि जीवमानः प्रतिश्रवम् मुनीनाम् अन्यथा कर्तुं सत्यम् इष्टं हि मे सदा ॥

saṃśrutya ca na śakṣyāmi jīvamānaḥ pratiśravam munīnām anyathā kartuṃ satyam iṣṭaṃ hi me sadā

English

Having promised, while I live
I shall not be able
to make my pledge to the sages false;
for truth is ever dear to me.

हिन्दी

वचन देकर, जब तक जीवित हूँ, मैं मुनियों को दिया अपना वचन झूठा नहीं कर पाऊँगा; क्योंकि सत्य मुझे सदा प्रिय है।

॥ 3.10.18cd–19ab ॥

CrEd 3.9.18

रामRama

Sanskrit

अप्य् अहं जीवितं जह्यां त्वां वा सीते सलक्ष्मणाम् न तु प्रतिज्ञां संश्रुत्य ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः ॥

apy ahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ tvāṃ vā sīte salakṣmaṇām na tu pratijñāṃ saṃśrutya brāhmaṇebhyo viśeṣataḥ

English

I might give up my life,
or you, Sita, with Lakshmana,
but not a promise, once given,
and to brahmins least of all.

हिन्दी

सीता, मैं अपने प्राण छोड़ सकता हूँ, या लक्ष्मण समेत तुम्हें भी; पर दिया हुआ वचन नहीं, और ब्राह्मणों को दिया वचन तो विशेष रूप से नहीं।

॥ 3.10.18cd–19ab ॥

CrEd 3.9.18

silent moment मौन क्षण

॥ 3.10.19cd–20ab ॥

CrEd 3.9.19

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तद् अवश्यं मया कार्यम् ऋषीणां परिपालनम् ।
अनुक्तेनापि वैदेहि प्रतिज्ञाय तु किं पुनः ॥

tad avaśyaṃ mayā kāryam ṛṣīṇāṃ paripālanam
anuktenāpi vaidehi pratijñāya tu kiṃ punaḥ

English

So I must, without fail,
guard the seers;
unasked, Vaidehi, I would;
how much more, having promised?

हिन्दी

इसलिए वैदेही, ऋषियों की रक्षा मुझे अवश्य करनी है। बिना कहे भी करता; फिर वचन दे देने पर तो कहना ही क्या?

॥ 3.10.20cd–21ab ॥

CrEd 3.9.20

रामRama

Sanskrit

मम स्नेहाच् च सौहार्दाद् इदम् उक्तं त्वया वचः परितुष्टोऽस्म्य् अहं सीते न ह्य् अनिष्टोऽनुशिष्यते ॥

mama snehāc ca sauhārdād idam uktaṃ tvayā vacaḥ parituṣṭo 'smy ahaṃ sīte na hy aniṣṭo 'nuśiṣyate

English

From love for me and friendship
you have spoken these words.
I am well pleased, Sita;
none counsels one not dear.

हिन्दी

तुमने यह बात मेरे प्रति स्नेह और सौहार्द से कही है। सीता, मैं बहुत प्रसन्न हूँ; क्योंकि जो प्रिय न हो, उसे कोई सीख नहीं देता।

॥ 3.10.22 ॥

CrEd 3.9.21

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

इत्य् एवम् उक्त्वा वचनं महात्मा सीतां प्रियां मैथिलराजपुत्रीम् ।
रामो धनुष्मान् सहलक्ष्मणेन जगाम रम्याणि तपोवनानि ॥

ity evam uktvā vacanaṃ mahātmā sītāṃ priyāṃ maithilarājaputrīm
rāmo dhanuṣmān sahalakṣmaṇena jagāma ramyāṇi tapovanāni

English

Having spoken thus, the great-souled one,
to Sita, his beloved, daughter of Mithila’s king,
Rama, bow in hand, with Lakshmana,
went into the lovely groves of penance.

हिन्दी

अपनी प्रिय सीता, मिथिला के राजा की पुत्री से इस प्रकार कहकर, महात्मा राम धनुष लिए लक्ष्मण के साथ रमणीय तपोवनों की ओर चल पड़े।

॥ 3.11.1 ॥

CrEd 3.10.1

silent moment मौन क्षण