Sources · स्रोत

Fourteen thousand

चौदह हज़ार
Valmiki · Aranya Kanda
3.24–3.30 (CrEd 3.23–3.29)

उत्पात देखकर राम लक्ष्मण को सीता के साथ पर्वत की गुफा में भेजते हैं, और खर के चौदह हज़ार राक्षसों का अकेले सामना करते हैं। वे दूषण को मारते हैं, फिर तीन सिरों वाले त्रिशिरा को, और अंत में अगस्त्य के दिए बाण से स्वयं खर को। देवता और ऋषि उनकी जय-जयकार करते हैं: दण्डक वन फिर निर्भय है।

Reading the omens, Rama sends Lakshmana with Sita to a mountain cave and faces Khara's fourteen thousand alone. He kills Dushana, then three-headed Trishiras, and at last Khara himself with the arrow Agastya gave him. The gods and the sages hail him: the Dandaka forest is safe again.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

One against fourteen thousand

Valmiki 3.24.1–3.26.16 (CrEd 3.23.1–3.25.10)

॥ 3.24.1–2 ॥

CrEd 3.23.1–2

silent moment मौन क्षण

॥ 3.24.3 ॥

CrEd 3.23.3

रामRama

Sanskrit

इमान् पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः ।
समुत्थितान् महोत्पातान् संहर्तुं सर्वराक्षसान् ॥

imān paśya mahābāho sarvabhūtāpahāriṇaḥ
samutthitān mahotpātān saṃhartuṃ sarvarākṣasān

English

See, mighty-armed one,
these great portents,
bringers of ruin to all beings,
risen to destroy all the rakshasas.

हिन्दी

महाबाहो, सब प्राणियों का नाश करने वाले ये बड़े उत्पात देखो, जो सारे राक्षसों का संहार करने उठे हैं।

॥ 3.24.7–8 ॥

CrEd 3.23.7–8

रामRama

Sanskrit

संप्रहारस् तु सुमहान् भविष्यति न संशयः ।
अयम् आख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर् मुहुः ।
संनिकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् ।
सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते ॥

saṃprahāras tu sumahān bhaviṣyati na saṃśayaḥ
ayam ākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhur muhuḥ
saṃnikarṣe tu naḥ śūra jayaṃ śatroḥ parājayam
suprabhaṃ ca prasannaṃ ca tava vaktraṃ hi lakṣyate

English

A very great battle
is coming, there is no doubt;
this arm of mine tells me so,
throbbing again and again.
But victory is near for us, hero,
and defeat for the enemy;
for your face is seen
bright and serene.

हिन्दी

बहुत बड़ा युद्ध होगा, इसमें संदेह नहीं; बार-बार फड़कती मेरी यह भुजा यही कहती है। पर वीर, यह निकट ही हमारी जय और शत्रु की हार बताता है, क्योंकि तुम्हारा मुख दमकता और प्रसन्न दिखता है।

॥ 3.24.12 ॥

CrEd 3.23.11

रामRama

Sanskrit

तस्माद् गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर् धनुर्धरः ।
गुहाम् आश्रय शैलस्य दुर्गां पादपसंकुलाम् ॥

tasmād gṛhītvā vaidehīṃ śarapāṇir dhanurdharaḥ
guhām āśraya śailasya durgāṃ pādapasaṃkulām

English

So take Vaidehi,
arrows in hand, bearing your bow,
and shelter in the mountain’s cave,
hard to reach, thick with trees.

हिन्दी

इसलिए वैदेही को लेकर, हाथ में बाण और धनुष लिए, पर्वत की उस गुफा में चले जाओ, जो दुर्गम है और पेड़ों से घिरी है।

॥ 3.24.13 ॥

CrEd 3.23.12

रामRama

Sanskrit

प्रतिकूलितुम् इच्छामि न हि वाक्यम् इदं त्वया ।
शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स माचिरम् ॥

pratikūlitum icchāmi na hi vākyam idaṃ tvayā
śāpito mama pādābhyāṃ gamyatāṃ vatsa māciram

English

I do not want you
to go against these words of mine.
I adjure you by my feet:
go, my child, without delay.

हिन्दी

मैं नहीं चाहता कि तुम मेरी इस बात का विरोध करो। तुम्हें मेरे चरणों की शपथ; वत्स, जाओ, देर मत करो।

॥ 3.24.14 ॥

popular text only · not in the CrEd

रामRama

Sanskrit

त्वं हि शूरश् च बलवान् हन्या एतान् न संशयः ।
स्वयं निहन्तुम् इच्छामि सर्वान् एव निशाचरान् ॥

tvaṃ hi śūraś ca balavān hanyā etān na saṃśayaḥ
svayaṃ nihantum icchāmi sarvān eva niśācarān

English

For you are brave and strong;
you could kill them, no doubt of it;
but I wish to kill myself
all these rangers of the night.

हिन्दी

तुम शूर हो, बलवान हो, इन्हें मार सकते हो, इसमें संदेह नहीं; पर इन सब निशाचरों को मैं स्वयं मारना चाहता हूँ।

॥ 3.24.15 ॥

CrEd 3.23.13

silent moment मौन क्षण

॥ 3.24.15–16 ॥

CrEd 3.23.13–14

silent moment मौन क्षण

॥ 3.24.16–18 ॥

CrEd 3.23.14–16

silent moment मौन क्षण

॥ 3.24.23 ॥

CrEd 3.23.18

देवताGods

Sanskrit

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
एकश् च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति ॥

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām
ekaś ca rāmo dharmātmā kathaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati

English

Fourteen thousand rakshasas,
of fearsome deeds,
and righteous Rama alone:
how will there be a battle?

हिन्दी

भयानक कर्म करने वाले चौदह हज़ार राक्षस, और धर्मात्मा राम अकेले: यह युद्ध होगा कैसे?

॥ 3.25.2 ॥

CrEd 3.24.2

खरKhara

Sanskrit

तं दृष्ट्वा सगुणं चापम् उद्यम्य खरनिःस्वनम् ।
रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यताम् इत्य् अचोदयत् ॥

taṃ dṛṣṭvā saguṇaṃ cāpam udyamya kharaniḥsvanam
rāmasyābhimukhaṃ sūtaṃ codyatām ity acodayat

English

Seeing him, he raised his strung bow,
with its harsh twang,
and urged on his charioteer:
“Drive towards Rama.”

हिन्दी

उन्हें देखकर (खर ने) कठोर टंकार वाला, प्रत्यंचा चढ़ा धनुष उठाया, और सारथि को उकसाया: “(रथ) राम की ओर ले चलो।”

॥ 3.25.6–14 ॥

CrEd 3.24.6–14

silent moment मौन क्षण

॥ 3.25.16–29 ॥

CrEd 3.24.16–29

silent moment मौन क्षण

॥ 3.26.1–6 ॥

CrEd 3.25.1–3

silent moment मौन क्षण

॥ 3.26.10–15 ॥

CrEd 3.25.4–9

silent moment मौन क्षण

॥ 3.26.16 ॥

CrEd 3.25.10

प्राणीBeings

Sanskrit

दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे ।
साधु साध्व् इति काकुत्स्थं सर्वभूतान्य् अपूजयन् ॥

dṛṣṭvā taṃ patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe
sādhu sādhv iti kākutsthaṃ sarvabhūtāny apūjayan

English

Seeing Dushana fallen to the ground,
slain in battle,
all beings honoured Kakutstha,
crying, “Well done! Well done!”

हिन्दी

दूषण को युद्ध में मारा गया, धरती पर गिरा देखकर सब प्राणियों ने “धन्य! धन्य!” कहकर काकुत्स्थ का सम्मान किया।

॥ 3.26.23 ॥

silent moment मौन क्षण

Part 2 · भाग 2

Khara

Valmiki 3.27–3.30 (CrEd 3.26–3.29)

॥ 3.27.1 ॥

CrEd 3.26.1

silent moment मौन क्षण

॥ 3.27.2 ॥

CrEd 3.26.2

त्रिशिराTrishiras

Sanskrit

मां नियोजय विक्रान्त संनिवर्तस्व साहसात् ।
पश्य रामं महाबाहुं संयुगे विनिपातितम् ॥

māṃ niyojaya vikrānta saṃnivartasva sāhasāt
paśya rāmaṃ mahābāhuṃ saṃyuge vinipātitam

English

Valiant one, send me;
turn back from this rash course.
See mighty-armed Rama
struck down in battle.

हिन्दी

पराक्रमी, मुझे भेजिए; यह दुस्साहस छोड़कर लौटिए। देखिए, महाबाहु राम युद्ध में मार गिराया जाएगा।

॥ 3.27.4 ॥

CrEd 3.26.4

त्रिशिराTrishiras

Sanskrit

अहं वास्य रणे मृत्युर् एष वा समरे मम ।
विनिवर्त्य रणोत्साहं मुहूर्तं प्राश्निको भव ॥

ahaṃ vāsya raṇe mṛtyur eṣa vā samare mama
vinivartya raṇotsāhaṃ muhūrtaṃ prāśniko bhava

English

Either I will be his death in battle,
or he will be mine in the fight.
Hold back your zeal for battle a moment,
and be the judge.

हिन्दी

या तो युद्ध में मैं उसकी मृत्यु बनूँगा, या वह मेरी। घड़ी भर युद्ध का जोश रोककर आप निर्णायक बनिए।

॥ 3.27.6–11 ॥

CrEd 3.26.6–11

silent moment मौन क्षण

॥ 3.27.12–13a ॥

CrEd 3.26.12

रामRama

Sanskrit

अहो विक्रमशूरस्य राक्षसस्येदृशं बलम् ।
पुष्पैर् इव शरैर् यस्य ललाटेऽस्मि परिक्षतः ।
ममापि प्रतिगृह्णीष्व शरांश् चापगुणच्युतान् ॥

aho vikramaśūrasya rākṣasasyedṛśaṃ balam
puṣpair iva śarair yasya lalāṭe 'smi parikṣataḥ
mamāpi pratigṛhṇīṣva śarāṃś cāpaguṇacyutān

English

Ah, such strength
in this rakshasa, bold in valour,
whose arrows, like flowers,
have grazed my forehead!
Now receive my arrows too,
loosed from the bowstring.

हिन्दी

वाह, पराक्रम में शूर इस राक्षस का ऐसा बल! इसके बाणों से मेरे माथे पर फूलों जैसी चोट लगी है। अब तुम भी मेरे धनुष की डोरी से छूटे बाण झेलो।

॥ 3.27.13–18 ॥

CrEd 3.26.13–18

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

एवम् उक्त्वा तु संरब्धः शरान् आशीविषोपमान् ।
त्रिशिरो वक्षसि क्रुद्धो निजघान चतुर्दश ।
चतुर्भिस् तुरगान् अस्य शरैः संनतपर्वभिः ।
न्यपातयत तेजस्वी चतुरस् तस्य वाजिनः ।
अष्टभिः सायकैः सूतं रथोपस्थे न्यपातयत् ।
रामश् चिच्छेद बाणेन ध्वजं चास्य समुच्छ्रितम् ।
ततो हतरथात् तस्माद् उत्पतन्तं निशाचरम् ।
बिभेद रामस् तं बाणैर् हृदये सोऽभवज् जडः ।
सायकैश् चाप्रमेयात्मा सामर्षस् तस्य रक्षसः ।
शिरांस्य् अपातयत् त्रीणि वेगवद्भिस् त्रिभिः शतैः ।
स भूमौ शोणितोद्गारी रामबाणाभिपीडितः ।
न्यपतत् पतितैः पूर्वं स्वशिरोभिर् निशाचरः ॥

evam uktvā tu saṃrabdhaḥ śarān āśīviṣopamān
triśiro vakṣasi kruddho nijaghāna caturdaśa
caturbhis turagān asya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
nyapātayata tejasvī caturas tasya vājinaḥ
aṣṭabhiḥ sāyakaiḥ sūtaṃ rathopasthe nyapātayat
rāmaś ciccheda bāṇena dhvajaṃ cāsya samucchritam
tato hatarathāt tasmād utpatantaṃ niśācaram
bibheda rāmas taṃ bāṇair hṛdaye so 'bhavaj jaḍaḥ
sāyakaiś cāprameyātmā sāmarṣas tasya rakṣasaḥ
śirāṃsy apātayat trīṇi vegavadbhis tribhiḥ śataiḥ
sa bhūmau śoṇitodgārī rāmabāṇābhipīḍitaḥ
nyapatat patitaiḥ pūrvaṃ svaśirobhir niśācaraḥ

English

So saying, roused to fury,
he struck Trishiras in the chest
with fourteen arrows
like venomous snakes.
With four smooth-jointed arrows
the splendid one
brought down the four horses,
his steeds.
With eight shafts he felled the charioteer
where he stood in the chariot,
and with one arrow Rama cut down
his tall banner.
Then, as the night-ranger leapt
from the wrecked chariot,
Rama pierced his heart with arrows,
and he was stunned.
And with three hundred swift arrows,
Rama, of boundless spirit, in his anger,
brought down the three heads
of that rakshasa.
Spouting blood,
tormented by Rama’s arrows,
the night-ranger fell to the ground
on his own heads, fallen before him.

हिन्दी

यह कहकर, क्रोध से भरे (राम ने) त्रिशिरा की छाती में विषैले साँपों जैसे चौदह बाण मारे। उस तेजस्वी ने झुकी गाँठों वाले चार बाणों से उसके चारों घोड़े गिरा दिए। आठ बाणों से उन्होंने सारथि को रथ में ही गिरा दिया, और एक बाण से उसकी ऊँची ध्वजा काट दी। फिर उस टूटे रथ से उछलते निशाचर का हृदय राम ने बाणों से भेद दिया, और वह जड़ हो गया। अपार आत्मा वाले राम ने क्रोध में तीन सौ वेगवान बाणों से उस राक्षस के तीनों सिर गिरा दिए। राम के बाणों से पीड़ित, खून उगलता वह निशाचर अपने पहले गिरे सिरों पर धरती पर गिर पड़ा।

॥ 3.28.4–18 ॥

CrEd 3.27.4–18

silent moment मौन क्षण

॥ 3.28.19–21 ॥

CrEd 3.27.19–21

silent moment मौन क्षण

॥ 3.28.22–32 ॥

CrEd 3.27.22–32

silent moment मौन क्षण

॥ 3.29.2 ॥

CrEd 3.28.2

रामRama

Sanskrit

गजाश्वरथसंबाधे बले महति तिष्ठता ।
कृतं सुदारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम् ॥

gajāśvarathasaṃbādhe bale mahati tiṣṭhatā
kṛtaṃ sudāruṇaṃ karma sarvalokajugupsitam

English

Standing in a great army
crowded with elephants, horses and chariots,
you have done a most dreadful deed,
loathed by all the world.

हिन्दी

हाथियों, घोड़ों और रथों से भरी बड़ी सेना के बीच खड़े होकर तुमने बड़ा भयानक काम किया है, जिससे सारा संसार घृणा करता है।

॥ 3.29.10 ॥

CrEd 3.28.10

रामRama

Sanskrit

पापम् आचरतां घोरं लोकस्याप्रियम् इच्छताम् ।
अहम् आसादितो राज्ञा प्राणान् हन्तुं निशाचर ॥

pāpam ācaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyam icchatām
aham āsādito rājñā prāṇān hantuṃ niśācara

English

Those who do dreadful evil
and wish the world harm,
I have been sent by the king, night-ranger,
to take their lives.

हिन्दी

निशाचर, जो घोर पाप करते हैं और संसार का अप्रिय चाहते हैं, उनके प्राण लेने के लिए राजा ने मुझे भेजा है।

॥ 3.29.16–17 ॥

CrEd 3.28.16–17

खरKhara

Sanskrit

प्राकृतान् राक्षसान् हत्वा युद्धे दशरथात्मज ।
आत्मना कथम् आत्मानम् अप्रशस्यं प्रशंससि ।
विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः ।
कथयन्ति न ते किं चित् तेजसा स्वेन गर्विताः ॥

prākṛtān rākṣasān hatvā yuddhe daśarathātmaja
ātmanā katham ātmānam apraśasyaṃ praśaṃsasi
vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ
kathayanti na te kiṃ cit tejasā svena garvitāḥ

English

Having killed common rakshasas
in battle, son of Dasharatha,
how can you praise yourself
with your own mouth, when you merit no praise?
Bulls among men who are
valiant, or truly strong,
say nothing at all,
proud in their own power.

हिन्दी

दशरथ के बेटे, युद्ध में मामूली राक्षसों को मारकर तू अपने मुँह से अपनी बड़ाई कैसे करता है, जबकि तू बड़ाई के योग्य नहीं? जो नरश्रेष्ठ सच में पराक्रमी या बलवान होते हैं, वे अपने तेज के गर्व में कुछ नहीं कहते।

॥ 3.29.21–22 ॥

CrEd 3.28.21–22

खरKhara

Sanskrit

न तु माम् इह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् ।
धराधरम् इवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश् चितम् ।
पर्याप्तोऽहं गदापाणिर् हन्तुं प्राणान् रणे तव ।
त्रयाणाम् अपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः ॥

na tu mām iha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam
dharādharam ivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiś citam
paryāpto 'haṃ gadāpāṇir hantuṃ prāṇān raṇe tava
trayāṇām api lokānāṃ pāśahasta ivāntakaḥ

English

Do you not see me
standing here, mace in hand,
unshakeable as an earth-bearing mountain
veined with ores?
Mace in hand, I am enough
to take your life in battle,
as Death, noose in hand, is enough
for all the three worlds.

हिन्दी

क्या तू मुझे यहाँ गदा लिए खड़ा नहीं देखता, धरती को थामने वाले, धातुओं से भरे पर्वत जैसा अडिग? हाथ में गदा लिए मैं अकेला रण में तेरे प्राण लेने को काफ़ी हूँ, जैसे फंदा हाथ में लिए यम तीनों लोकों के लिए।

॥ 3.29.24 ॥

CrEd 3.28.24

खरKhara

Sanskrit

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते ।
त्वद्विनाशात् करोम्य् अद्य तेषाम् अश्रुप्रमार्जनम् ॥

caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ hatāni te
tvadvināśāt karomy adya teṣām aśrupramārjanam

English

Fourteen thousand rakshasas
have been slain by you;
by destroying you, today
I will wipe away their tears.

हिन्दी

तूने चौदह हज़ार राक्षस मारे हैं। आज तेरा नाश करके मैं उनके आँसू पोंछूँगा।

॥ 3.29.25–28 ॥

CrEd 3.28.25–28

silent moment मौन क्षण

॥ 3.30.2–3 ॥

CrEd 3.29.2–3

रामRama

Sanskrit

एतत् ते बलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम ।
शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वम् उपगर्जितम् ।
एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता ।
अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी ॥

etat te balasarvasvaṃ darśitaṃ rākṣasādhama
śaktihīnataro matto vṛthā tvam upagarjitam
eṣā bāṇavinirbhinnā gadā bhūmitalaṃ gatā
abhidhānapragalbhasya tava pratyayaghātinī

English

This is all the strength you have,
and you have shown it, basest of rakshasas;
you are far weaker than I;
your roaring was in vain.
This mace, split by my arrows,
has fallen to the ground,
destroying the trust you had in yourself,
bold only in your words.

हिन्दी

नीच राक्षस, यही तुम्हारा सारा बल था, जो तुमने दिखाया। तुम मुझसे कहीं कम शक्ति वाले हो; तुम्हारा गरजना व्यर्थ था। मेरे बाणों से टूटी यह गदा धरती पर पड़ी है, और बड़ी-बड़ी बातें करने वाले तुम्हारा भरोसा भी इसी ने तोड़ दिया।

॥ 3.30.8–9 ॥

CrEd 3.29.8–9

रामRama

Sanskrit

प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसने ।
भविष्यन्त्य् अशरण्यानां शरण्या दण्डका इमे ।
जनस्थाने हतस्थाने तव राक्षसमच्छरैः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने ॥

pravṛddhanidre śayite tvayi rākṣasapāṃsane
bhaviṣyanty aśaraṇyānāṃ śaraṇyā daṇḍakā ime
janasthāne hatasthāne tava rākṣasamaccharaiḥ
nirbhayā vicariṣyanti sarvato munayo vane

English

When you lie in the long sleep,
disgrace of the rakshasas,
these Dandaka forests will be a refuge
to those who have no refuge.
When Janasthana, your stronghold,
is struck down, rakshasa, by my arrows,
the sages will roam the forest
everywhere without fear.

हिन्दी

राक्षसों के कलंक, जब तुम गहरी नींद में सो जाओगे, तब ये दण्डक वन बेसहारों को सहारा देंगे। जब जनस्थान में तुम्हारे राक्षसों का ठिकाना नष्ट हो जाएगा, तब मुनि वन में चारों ओर निर्भय घूमेंगे।

॥ 3.30.16 ॥

CrEd 3.29.16

silent moment मौन क्षण

॥ 3.30.17–22 ॥

CrEd 3.29.17–22

silent moment मौन क्षण

॥ 3.30.21–24 ॥

CrEd 3.29.21–24

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तस्य बाणान्तराद् रक्तं बहु सुस्राव फेनिलम् ।
गिरेः प्रस्रवणस्येव तोयधारापरिस्रवः ।
विह्वलः स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे ।
मत्तो रुधिरगन्धेन तम् एवाभ्यद्रवद् द्रुतम् ।
तम् आपतन्तं संरब्धं कृतास्त्रो रुधिराप्लुतम् ।
अपसर्पत् प्रतिपदं किं चित् त्वरितविक्रमः ।
ततः पावकसंकाशं वधाय समरे शरम् ।
खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डम् इवापरम् ॥

tasya bāṇāntarād raktaṃ bahu susrāva phenilam
gireḥ prasravaṇasyeva toyadhārāparisravaḥ
vihvalaḥ sa kṛto bāṇaiḥ kharo rāmeṇa saṃyuge
matto rudhiragandhena tam evābhyadravad drutam
tam āpatantaṃ saṃrabdhaṃ kṛtāstro rudhirāplutam
apasarpat pratipadaṃ kiṃ cit tvaritavikramaḥ
tataḥ pāvakasaṃkāśaṃ vadhāya samare śaram
kharasya rāmo jagrāha brahmadaṇḍam ivāparam

English

From between his arrow wounds
much foaming blood poured out,
like the streams of water
running from a mountain spring.
Shaken by Rama’s arrows
in the battle, Khara,
maddened by the smell of blood,
rushed straight at him.
As he came on in fury, drenched in blood,
the master of weapons
drew back a little, step by step,
swift in his movement.
Then, to kill Khara in battle,
Rama took up an arrow
bright as fire,
like a second rod of Brahma.

हिन्दी

उसके बाणों के घावों के बीच से झागदार खून बहुत बहा, जैसे पर्वत के झरने से जल की धाराएँ बहती हैं। युद्ध में राम के बाणों से व्याकुल हुआ खर, खून की गंध से मतवाला होकर, तेज़ी से उन्हीं पर झपटा। अस्त्रों में निपुण, फुर्तीले राम उस क्रोध से भरे, खून से लथपथ, झपटते (खर) से एक-दो कदम पीछे हटे। फिर युद्ध में खर के वध के लिए राम ने अग्नि जैसा एक बाण उठाया, मानो दूसरा ब्रह्मदण्ड हो।

॥ 3.30.25–27 ॥

CrEd 3.29.25–27

silent moment मौन क्षण

॥ 3.30.29 ॥

CrEd 3.29.29

silent moment मौन क्षण

॥ 3.30.30b–31 ॥

popular text only · not in the CrEd

देवताGods

Sanskrit

अर्धाधिकमुहूर्तेन रामेण निशितैः शरैः ।
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ।
खरदूषणमुख्यानां निहतानि महामृधे ॥

ardhādhikamuhūrtena rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ kāmarūpiṇām
kharadūṣaṇamukhyānāṃ nihatāni mahāmṛdhe

English

In a muhurta and a half,
with his sharpened arrows,
Rama has slain fourteen thousand
rakshasas who take what form they please,
with Khara and Dushana at their head,
in this great battle.

हिन्दी

डेढ़ मुहूर्त में ही राम ने तीखे बाणों से, महायुद्ध में, खर और दूषण जिनके मुखिया थे, ऐसे इच्छा से रूप बदलने वाले चौदह हज़ार राक्षस मार गिराए।

॥ 3.30.36b–37a ॥

CrEd 3.29.32

ऋषिSages

Sanskrit

तद् इदं नः कृतं कार्यं त्वया दशरथात्मज ।
स्वधर्मं प्रचरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ॥

tad idaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā daśarathātmaja
svadharmaṃ pracariṣyanti daṇḍakeṣu maharṣayaḥ

English

This task of ours
you have done, son of Dasharatha;
the great sages will practise their own dharma
in the Dandaka forests.

हिन्दी

दशरथनन्दन, तुमने हमारा यह काम पूरा कर दिया। अब महर्षि दण्डक वनों में अपना धर्म निभाएँगे।

॥ 3.30.37–38 ॥

CrEd 3.29.33–34

silent moment मौन क्षण

॥ 3.30.39 ॥

CrEd 3.29.35

silent moment मौन क्षण