Shabari; spring sharpens the grief

ताम् उवाच ततो रामः श्रमणीं संशितव्रताम् ।
कच्चित् ते निर्जिता विघ्नाः कच्चित् ते वर्धते तपः ।
कच्चित् ते नियतः कोप आहारश् च तपोधने ।
कच्चित् ते नियमाः प्राप्ताः कच्चित् ते मनसः सुखम् ।
कच्चित् ते गुरुशुश्रूषा सफला चारुभाषिणि ॥

tām uvāca tato rāmaḥ śramaṇīṃ saṃśitavratām
kaccit te nirjitā vighnāḥ kaccit te vardhate tapaḥ
kaccit te niyataḥ kopa āhāraś ca tapodhane
kaccit te niyamāḥ prāptāḥ kaccit te manasaḥ sukham
kaccit te guruśuśrūṣā saphalā cārubhāṣiṇi

चित्रकूटं त्वयि प्राप्ते विमानैर् अतुलप्रभैः ।
इतस् ते दिवम् आरूढा यान् अहं पर्यचारिषम् ॥

citrakūṭaṃ tvayi prāpte vimānair atulaprabhaiḥ
itas te divam ārūḍhā yān ahaṃ paryacāriṣam

तैश् चाहम् उक्ता धर्मज्ञैर् महाभागैर् महर्षिभिः ।
आगमिष्यति ते रामः सुपुण्यम् इमम् आश्रमम् ।
स ते प्रतिग्रहीतव्यः सौमित्रिसहितोऽतिथिः ।
तं च दृष्ट्वा वरांल् लोकान् अक्षयांस् त्वं गमिष्यसि ॥

taiś cāham uktā dharmajñair mahābhāgair maharṣibhiḥ
āgamiṣyati te rāmaḥ supuṇyam imam āśramam
sa te pratigrahītavyaḥ saumitrisahito 'tithiḥ
taṃ ca dṛṣṭvā varāṃl lokān akṣayāṃs tvaṃ gamiṣyasi

मया तु विविधं वन्यं संचितं पुरुषर्षभ ।
तवार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास् तीरसंभवम् ॥

mayā tu vividhaṃ vanyaṃ saṃcitaṃ puruṣarṣabha
tavārthe puruṣavyāghra pampāyās tīrasaṃbhavam

दनोः सकाशात् तत्त्वेन प्रभावं ते महात्मनः ।
श्रुतं प्रत्यक्षम् इच्छामि संद्रष्टुं यदि मन्यसे ॥

danoḥ sakāśāt tattvena prabhāvaṃ te mahātmanaḥ
śrutaṃ pratyakṣam icchāmi saṃdraṣṭuṃ yadi manyase

पश्य मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलम् ।
मतङ्गवनम् इत्य् एव विश्रुतं रघुनन्दन ।
इह ते भावितात्मानो गुरवो मे महाद्युते ।
जुहवांश् चक्रिरे तीर्थं मन्त्रवन् मन्त्रपूजितम् ॥

paśya meghaghanaprakhyaṃ mṛgapakṣisamākulam
mataṅgavanam ity eva viśrutaṃ raghunandana
iha te bhāvitātmāno guravo me mahādyute
juhavāṃś cakrire tīrthaṃ mantravan mantrapūjitam

इयं प्रत्यक् स्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः ।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति श्रमाद् उद्वेपिभिः करैः ॥

iyaṃ pratyak sthalī vedī yatra te me susatkṛtāḥ
puṣpopahāraṃ kurvanti śramād udvepibhiḥ karaiḥ

अशक्नुवद्भिस् तैर् गन्तुम् उपवासश्रमालसैः ।
चिन्तितेऽभ्यागतान् पश्य समेतान् सप्त सागरान् ॥

aśaknuvadbhis tair gantum upavāsaśramālasaiḥ
cintite 'bhyāgatān paśya sametān sapta sāgarān

कृत्स्नं वनम् इदं दृष्टं श्रोतव्यं च श्रुतं त्वया ।
तद् इच्छाम्य् अभ्यनुज्ञाता त्यक्तुम् एतत् कलेवरम् ।
तेषाम् इच्छाम्य् अहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम् ।
मुनीनाम् आश्रमो येषाम् अहं च परिचारिणी ॥

kṛtsnaṃ vanam idaṃ dṛṣṭaṃ śrotavyaṃ ca śrutaṃ tvayā
tad icchāmy abhyanujñātā tyaktum etat kalevaram
teṣām icchāmy ahaṃ gantuṃ samīpaṃ bhāvitātmanām
munīnām āśramo yeṣām ahaṃ ca paricāriṇī

धर्मिष्ठं तु वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
अनुजानामि गच्छेति प्रहृष्टवदनोऽब्रवीत् ॥

dharmiṣṭhaṃ tu vacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ
anujānāmi gaccheti prahṛṣṭavadano 'bravīt

प्रनष्टम् अशुभं यत् तत् कल्याणं समुपस्थितम् ।
तेन त्व् एतत् प्रहृष्टं मे मनो लक्ष्मण संप्रति ।
हृदये हि नरव्याघ्र शुभम् आविर्भविष्यति ।
तद् आगच्छ गमिष्यावः पम्पां तां प्रियदर्शनाम् ॥

pranaṣṭam aśubhaṃ yat tat kalyāṇaṃ samupasthitam
tena tv etat prahṛṣṭaṃ me mano lakṣmaṇa saṃprati
hṛdaye hi naravyāghra śubham āvirbhaviṣyati
tad āgaccha gamiṣyāvaḥ pampāṃ tāṃ priyadarśanām

ऋश्यमूको गिरिर् यत्र नातिदूरे प्रकाशते ।
यस्मिन् वसति धर्मात्मा सुग्रीवोऽंशुमतः सुतः ।
नित्यं वालिभयात् त्रस्तश् चतुर्भिः सह वानरैः ।
अभित्वरे च तं द्रष्टुं सुग्रीवं वानरर्षभम् ।
तदधीनं हि मे सौम्य सीतायाः परिमार्गणम् ॥

ṛśyamūko girir yatra nātidūre prakāśate
yasmin vasati dharmātmā sugrīvo 'ṃśumataḥ sutaḥ
nityaṃ vālibhayāt trastaś caturbhiḥ saha vānaraiḥ
abhitvare ca taṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ vānararṣabham
tadadhīnaṃ hi me saumya sītāyāḥ parimārgaṇam

इति ब्रुवाणं तं रामं सौमित्रिर् इदम् अब्रवीत् ।
गच्छावस् त्वरितं तत्र ममापि त्वरते मनः ॥

iti bruvāṇaṃ taṃ rāmaṃ saumitrir idam abravīt
gacchāvas tvaritaṃ tatra mamāpi tvarate manaḥ

सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् ।
यत्र राजन्ति शैलाभा द्रुमाः सशिखरा इव ।
मां तु शोकाभिसंतप्तम् आधयः पीडयन्ति वै ।
भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥

saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam
yatra rājanti śailābhā drumāḥ saśikharā iva
māṃ tu śokābhisaṃtaptam ādhayaḥ pīḍayanti vai
bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca

अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः ।
सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ।
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः ।
हृष्टः प्रवदमानश् च समाह्वयति कोकिलः ॥

ayaṃ vasantaḥ saumitre nānāvihaganāditaḥ
sītayā viprahīṇasya śokasaṃdīpano mama
māṃ hi śokasamākrāntaṃ saṃtāpayati manmathaḥ
hṛṣṭaḥ pravadamānaś ca samāhvayati kokilaḥ

पश्य लक्ष्मण नृत्यन्तं मयूरम् उपनृत्यति ।
शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुषु ।
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया ।
मम त्व् अयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥

paśya lakṣmaṇa nṛtyantaṃ mayūram upanṛtyati
śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuṣu
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā
mama tv ayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ

नूनं परवशा सीता सापि शोचत्य् अहं यथा ।
श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया ॥

nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocaty ahaṃ yathā
śyāmā padmapalāśākṣī mṛdubhāṣā ca me priyā

पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर् हि मन्यते ।
सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ।
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः ।
निःश्वास इव सीताया वाति वायुर् मनोहरः ॥

padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭir hi manyate
sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaraviniḥsṛtaḥ
niḥśvāsa iva sītāyā vāti vāyur manoharaḥ