Fire in the ash
॥ 4.27.1–3 ॥
CrEd 4.26.1–3
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् ।
आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणं गिरिम् ।
शार्दूलमृगसंघुष्टं सिंहैर् भीमरवैर् वृतम् ।
नानागुल्मलतागूढं बहुपादपसंकुलम् ।
ऋक्षवानरगोपुच्छैर् मार्जारैश् च निषेवितम् ।
मेघराशिनिभं शैलं नित्यं शुचिजलाश्रयम् ॥
abhiṣikte tu sugrīve praviṣṭe vānare guhām
ājagāma saha bhrātrā rāmaḥ prasravaṇaṃ girim
śārdūlamṛgasaṃghuṣṭaṃ siṃhair bhīmaravair vṛtam
nānāgulmalatāgūḍhaṃ bahupādapasaṃkulam
ṛkṣavānaragopucchair mārjāraiś ca niṣevitam
megharāśinibhaṃ śailaṃ nityaṃ śucijalāśrayam
English
Sugriva consecrated,
the monkey gone into his cave,
Rama came with his brother
to the hill of Prasravana,
loud with tigers and with deer,
ringed by lions of fearsome roar,
hidden in shrubs and creepers,
thronged with many trees,
haunted by bears and monkeys,
by langurs and by wildcats,
a mountain like a mass of cloud,
ever a home of pure water.
हिन्दी
सुग्रीव का अभिषेक हो जाने और उस वानर के गुफा में चले जाने पर, राम अपने भाई के साथ प्रस्रवण पर्वत पर आए। वह बाघों और मृगों के स्वर से गूँजता था, भयानक गर्जन वाले सिंहों से घिरा था, तरह-तरह की झाड़ियों और लताओं से ढका था, बहुत से वृक्षों से भरा था; रीछ, वानर, गोपुच्छ (लंगूर) और बनबिलाव वहाँ रहते थे। वह पर्वत बादलों के ढेर जैसा था, और सदा निर्मल जल का आश्रय था।
॥ 4.27.4, 29 ॥
CrEd 4.26.4–5
silent moment मौन क्षण
॥ 4.27.30–31a ॥
CrEd 4.26.6
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
सुसुखेऽपि बहुद्रव्ये तस्मिन् हि धरणीधरे ।
वसतस् तस्य रामस्य रतिर् अल्पापि नाभवत् ।
हृतां हि भार्यां स्मरतः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥
susukhe 'pi bahudravye tasmin hi dharaṇīdhare
vasatas tasya rāmasya ratir alpāpi nābhavat
hṛtāṃ hi bhāryāṃ smarataḥ prāṇebhyo 'pi garīyasīm
English
Most pleasant though it was, and rich in goods,
that mountain, bearer of the earth,
to Rama, dwelling there,
came not the least delight,
remembering his stolen wife,
dearer to him than life itself.
हिन्दी
वह पर्वत अत्यंत सुखद और बहुत सी वस्तुओं से भरा-पूरा था, फिर भी वहाँ रहते हुए राम को थोड़ा-सा भी सुख नहीं मिला, क्योंकि उन्हें अपनी हरी गई पत्नी की याद आती थी, जो उन्हें प्राणों से भी बढ़कर प्रिय थी।
॥ 4.27.31b–32 ॥
CrEd 4.26.7–8a
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
उदयाभ्युदितं दृष्ट्वा शशाङ्कं च विशेषतः ।
आविवेश न तं निद्रा निशासु शयनं गतम् ।
तत् समुत्थेन शोकेन बाष्पोपहतचेतसम् ॥
udayābhyuditaṃ dṛṣṭvā śaśāṅkaṃ ca viśeṣataḥ
āviveśa na taṃ nidrā niśāsu śayanaṃ gatam
tat samutthena śokena bāṣpopahatacetasam
English
Seeing the moon risen
over the mountain of dawn, above all,
sleep would not enter him
at night, gone to his bed;
from the grief that rose from it,
his mind was struck down by tears.
हिन्दी
और विशेषकर उदयगिरि पर उगे चन्द्रमा को देखकर, रात में शय्या पर जाने पर भी उन्हें नींद नहीं आती थी। उससे उठे शोक के कारण उनका मन आँसुओं से विह्वल हो जाता था।
॥ 4.27.33 ॥
CrEd 4.26.8
silent moment मौन क्षण
॥ 4.27.34, 37 ॥
CrEd 4.26.9, 12
लक्ष्मणLakshmana
Sanskrit
अलं वीर व्यथां गत्वा न त्वं शोचितुम् अर्हसि शोचतो ह्य् अवसीदन्ति सर्वार्था विदितं हि ते … समुन्मूलय शोकं त्वं व्यवसायं स्थिरं कुरु ॥
alaṃ vīra vyathāṃ gatvā na tvaṃ śocitum arhasi śocato hy avasīdanti sarvārthā viditaṃ hi te … samunmūlaya śokaṃ tvaṃ vyavasāyaṃ sthiraṃ kuru
English
Enough, brave one, of this distress;
it is not for you to grieve.
For one who grieves, all aims founder;
this is known to you.
Tear out your grief by the roots,
and make your resolve firm.
हिन्दी
बस, वीर, व्यथा में पड़ना छोड़िए; आपको शोक नहीं करना चाहिए। शोक करने वाले के सब काम डूब जाते हैं, यह आप जानते हैं। … आप शोक को जड़ से उखाड़ फेंकिए, और अपना संकल्प दृढ़ कीजिए।
॥ 4.27.40 ॥
CrEd 4.26.14
लक्ष्मणLakshmana
Sanskrit
अहं तु खलु ते वीर्यं प्रसुप्तं प्रतिबोधये दीप्तैर् आहुतिभिः काले भस्मच्छन्नम् इवानलम् ॥
ahaṃ tu khalu te vīryaṃ prasuptaṃ pratibodhaye dīptair āhutibhiḥ kāle bhasmacchannam ivānalam
English
But I only wake
your valour, fallen asleep,
as blazing offerings, in their time,
wake a fire covered in ash.
हिन्दी
मैं तो बस आपके सोए हुए पराक्रम को जगा रहा हूँ, जैसे समय पर डाली गई धधकती आहुतियों से राख में ढकी आग जगाई जाती है।
॥ 4.27.41 ॥
CrEd 4.26.15
silent moment मौन क्षण
॥ 4.27.43–44 ॥
CrEd 4.26.17–18
रामRama
Sanskrit
एष शोकः परित्यक्तः सर्वकार्यावसादकः … शरत्कालं प्रतीक्षेऽहम् इयं प्रावृड् उपस्थिता ततः सराष्ट्रं सगणं राक्षसं तं निहन्म्य् अहम् ॥
eṣa śokaḥ parityaktaḥ sarvakāryāvasādakaḥ … śaratkālaṃ pratīkṣe 'ham iyaṃ prāvṛḍ upasthitā tataḥ sarāṣṭraṃ sagaṇaṃ rākṣasaṃ taṃ nihanmy aham
English
This grief is cast away,
that brings all work to ruin.
I wait for autumn’s season;
these rains are here.
Then that rakshasa, with his kingdom,
with his hosts, I will slay.
हिन्दी
हर काम को डुबो देने वाला यह शोक मैंने त्याग दिया। … मैं शरद ऋतु की प्रतीक्षा करता हूँ; यह वर्षा ऋतु आ पहुँची है। फिर मैं उस राक्षस को उसके राज्य और उसके दल-बल समेत मार डालूँगा।
॥ 4.27.48 ॥
CrEd 4.26.20, 23
लक्ष्मणLakshmana
Sanskrit
इदानीम् असि काकुत्स्थ प्रकृतिं स्वाम् उपागतः … नियम्य कोपं प्रतिपाल्यतां शरत् क्षमस्व मासांश् चतुरो मया सह ॥
idānīm asi kākutstha prakṛtiṃ svām upāgataḥ … niyamya kopaṃ pratipālyatāṃ śarat kṣamasva māsāṃś caturo mayā saha
English
Now, Kakutstha, you have come
back to your own true nature.
Rein in your anger, wait for autumn;
bear these four months with me.
हिन्दी
काकुत्स्थ, अब आप अपने स्वभाव में लौट आए हैं। … क्रोध को रोककर शरद की प्रतीक्षा कीजिए; ये चार महीने मेरे साथ सह लीजिए।
॥ 4.28.1 ॥
CrEd 4.27.1
silent moment मौन क्षण
॥ 4.28.2 ॥
CrEd 4.27.2
रामRama
Sanskrit
अयं स कालः संप्राप्तः समयोऽद्य जलागमः संपश्य त्वं नभो मेघैः संवृतं गिरिसंनिभैः ॥
ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ samayo 'dya jalāgamaḥ saṃpaśya tvaṃ nabho meghaiḥ saṃvṛtaṃ girisaṃnibhaiḥ
English
This is that time, now come,
the season of the waters’ coming.
See the sky, all covered over
with clouds like mountains.
हिन्दी
यह वही समय आ पहुँचा है; आज जल के आगमन की ऋतु है। देखो, आकाश पर्वतों जैसे बादलों से ढक गया है।
॥ 4.28.3 ॥
CrEd 4.27.3
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
नवमासधृतं गर्भं भास्करस्य गभस्तिभिः ।
पीत्वा रसं समुद्राणां द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥
navamāsadhṛtaṃ garbhaṃ bhāskarasya gabhastibhiḥ
pītvā rasaṃ samudrāṇāṃ dyauḥ prasūte rasāyanam
English
The embryo held nine months,
drawn by the rays of the sun,
the sap of the oceans, drunk:
the sky gives birth to the elixir.
हिन्दी
सूर्य की किरणों से समुद्रों का रस पीकर, और उसे नौ महीने गर्भ की तरह धारण करके, आकाश अब जीवन देने वाले रसायन को जन्म दे रहा है।
॥ 4.28.10 ॥
CrEd 4.27.10
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीतिनः ।
मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥
meghakṛṣṇājinadharā dhārāyajñopavītinaḥ
mārutāpūritaguhāḥ prādhītā iva parvatāḥ
English
Wearing black deerskins of cloud,
with sacred threads of streaming rain,
their caves all filled with wind,
the mountains seem to chant the Veda.
हिन्दी
बादलों के काले मृगचर्म ओढ़े, जलधाराओं के यज्ञोपवीत पहने, हवा से भरी गुफाओं वाले पर्वत ऐसे लगते हैं, जैसे वेदपाठ कर रहे हों।
॥ 4.28.7 ॥
CrEd 4.27.7
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एषा घर्मपरिक्लिष्टा नववारिपरिप्लुता ।
सीतेव शोकसंतप्ता मही बाष्पं विमुञ्चति ॥
eṣā gharmaparikliṣṭā navavāripariplutā
sīteva śokasaṃtaptā mahī bāṣpaṃ vimuñcati
English
Scorched by the heat,
drenched with the new water,
like Sita burning with grief,
the earth sends forth her tears.
हिन्दी
गर्मी से तपी और नए जल से भीगी यह धरती भाप छोड़ रही है, जैसे शोक से संतप्त सीता आँसू बहा रही हों।
॥ 4.28.12 ॥
CrEd 4.27.12
रामRama
Sanskrit
नीलमेघाश्रिता विद्युत् स्फुरन्ती प्रतिभाति मे स्फुरन्ती रावणस्याङ्के वैदेहीव तपस्विनी ॥
nīlameghāśritā vidyut sphurantī pratibhāti me sphurantī rāvaṇasyāṅke vaidehīva tapasvinī
English
Clinging to the dark-blue cloud,
the lightning, quivering, seems to me
quivering in Ravana’s lap,
Vaidehi, the poor sufferer.
हिन्दी
नीले बादल से लिपटी, तड़पती यह बिजली मुझे ऐसी लगती है, जैसे रावण की गोद में तड़पती बेचारी वैदेही।
॥ 4.28.15–16 ॥
CrEd 4.27.15–16
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
रजः प्रशान्तं सहिमोऽद्य वायुर् निदाघदोषप्रसराः प्रशान्ताः ।
स्थिता हि यात्रा वसुधाधिपानां प्रवासिनो यान्ति नराः स्वदेशान् ।
संप्रस्थिता मानसवासलुब्धाः प्रियान्विताः संप्रति चक्रवाकाः ॥
rajaḥ praśāntaṃ sahimo 'dya vāyur nidāghadoṣaprasarāḥ praśāntāḥ
sthitā hi yātrā vasudhādhipānāṃ pravāsino yānti narāḥ svadeśān
saṃprasthitā mānasavāsalubdhāḥ priyānvitāḥ saṃprati cakravākāḥ
English
The dust is laid; cool is the wind today;
the summer’s spreading ills are stilled.
The marches of the kings have halted;
those abroad go home to their own lands.
Longing for their home at Manasa,
the chakravakas set out now, with their mates.
हिन्दी
धूल बैठ गई है, आज हवा में ठंडक है, गर्मी के फैले हुए दोष शांत हो गए हैं। धरती के स्वामियों के कूच थम गए हैं, और परदेस गए लोग अपने-अपने देश लौट रहे हैं। मानसरोवर में बसने को लालायित चक्रवाक अब अपनी प्रियाओं के साथ उड़ चले हैं।
॥ 4.28.25 ॥
CrEd 4.27.22
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
निद्रा शनैः केशवम् अभ्युपैति द्रुतं नदी सागरम् अभ्युपैति ।
हृष्टा बलाका घनम् अभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियम् अभ्युपैति ॥
nidrā śanaiḥ keśavam abhyupaiti drutaṃ nadī sāgaram abhyupaiti
hṛṣṭā balākā ghanam abhyupaiti kāntā sakāmā priyam abhyupaiti
English
Slowly sleep draws near to Keshava,
swiftly the river draws near the sea,
the glad crane draws near the cloud,
the loving woman draws near her beloved.
हिन्दी
निद्रा धीरे-धीरे केशव के पास आ रही है, नदी तेज़ी से सागर के पास जा रही है, प्रसन्न बगुली बादल के पास जा रही है, और कामना से भरी प्रिया अपने प्रियतम के पास जा रही है।
॥ 4.28.56 ॥
CrEd 4.27.36
रामRama
Sanskrit
नूनम् आपूर्यमाणायाः सरय्वा वधते रयः मां समीक्ष्य समायान्तम् अयोध्याया इव स्वनः ॥
nūnam āpūryamāṇāyāḥ sarayvā vadhate rayaḥ māṃ samīkṣya samāyāntam ayodhyāyā iva svanaḥ
English
Surely, as the Sarayu fills,
her current rises now,
like the clamour of Ayodhya
on seeing me come home.
हिन्दी
निश्चय ही भरती हुई सरयू का वेग इस समय बढ़ रहा होगा, और उसका स्वर ऐसा होगा, जैसे मुझे लौटते देख अयोध्या का कोलाहल।
॥ 4.28.57–58 ॥
CrEd 4.27.37–38
रामRama
Sanskrit
इमाः स्फीतगुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखम् अश्नुते विजितारिः सदारश् च राज्ये महति च स्थितः अहं तु हृतदारश् च राज्याच् च महतश् च्युतः नदीकूलम् इव क्लिन्नम् अवसीदामि लक्ष्मण ॥
imāḥ sphītaguṇā varṣāḥ sugrīvaḥ sukham aśnute vijitāriḥ sadāraś ca rājye mahati ca sthitaḥ ahaṃ tu hṛtadāraś ca rājyāc ca mahataś cyutaḥ nadīkūlam iva klinnam avasīdāmi lakṣmaṇa
English
These rains, so rich in blessings,
Sugriva enjoys at ease,
his foe conquered, his wife beside him,
set firm in a great kingdom.
But I, my wife stolen,
fallen from a great kingdom,
like a sodden riverbank
sink down, Lakshmana.
हिन्दी
गुणों से भरी इस वर्षा का सुग्रीव सुख से आनंद ले रहा है: उसने शत्रु को जीत लिया है, पत्नी उसके साथ है, और वह बड़े राज्य पर स्थापित है। पर मैं, जिसकी पत्नी हर ली गई और जो बड़े राज्य से च्युत हो गया, लक्ष्मण, भीगे हुए नदी-तट की तरह धँसता जा रहा हूँ।
॥ 4.28.29 ॥
CrEd 4.27.26
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
धारानिपातैर् अभिहन्यमानाः कदम्बशाखासु विलम्बमानाः ।
क्षणार्जितं पुष्परसावगाढं शनैर् मदं षट्चरणास् त्यजन्ति ॥
dhārānipātair abhihanyamānāḥ kadambaśākhāsu vilambamānāḥ
kṣaṇārjitaṃ puṣparasāvagāḍhaṃ śanair madaṃ ṣaṭcaraṇās tyajanti
English
Battered by the falling streams,
clinging to kadamba boughs,
won in a moment, steeped in flowers’ honey,
their rapture the bees let slowly go.
हिन्दी
बरसती धाराओं की चोट खाते, कदंब की डालियों से लटकते भौंरे, फूलों के रस में डूबकर क्षण भर में पाया हुआ अपना मद धीरे-धीरे छोड़ रहे हैं।
॥ 4.28.62–63 ॥
CrEd 4.27.42–43
रामRama
Sanskrit
स्वयम् एव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालम् उपागतम् उपकारं च सुग्रीवो वेत्स्यते नात्र संशयः तस्मात् कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोऽस्मि शुभलक्षण सुग्रीवस्य नदीनां च प्रसादम् अनुपालयन् ॥
svayam eva hi viśramya jñātvā kālam upāgatam upakāraṃ ca sugrīvo vetsyate nātra saṃśayaḥ tasmāt kālapratīkṣo 'haṃ sthito 'smi śubhalakṣaṇa sugrīvasya nadīnāṃ ca prasādam anupālayan
English
For of himself, when he has rested,
knowing the time has come,
Sugriva will know the help he had;
of this there is no doubt.
So, waiting on the time,
I stay, you of auspicious marks,
watching for the grace of Sugriva
and the clearing of the rivers.
हिन्दी
क्योंकि सुग्रीव विश्राम करके, यह जानकर कि समय आ गया है, स्वयं ही उपकार को पहचान लेगा; इसमें संदेह नहीं। इसलिए, हे शुभ लक्षणों वाले, मैं समय की राह देखता ठहरा हुआ हूँ, सुग्रीव के प्रसन्न होने और नदियों के निर्मल होने की प्रतीक्षा में।
॥ 4.28.65 ॥
CrEd 4.27.45
silent moment मौन क्षण
॥ 4.28.35 ॥
CrEd 4.27.30
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
मुक्तासकाशं सलिलं पतद् वै सुनिर्मलं पत्रपुटेषु लग्नम् ।
हृष्टा विवर्णच्छदना विहंगाः सुरेन्द्रदत्तं तृषिताः पिबन्ति ॥
muktāsakāśaṃ salilaṃ patad vai sunirmalaṃ patrapuṭeṣu lagnam
hṛṣṭā vivarṇacchadanā vihaṃgāḥ surendradattaṃ tṛṣitāḥ pibanti
English
The water, like pearls, as it falls,
spotless, caught in the cups of leaves,
the glad birds, their plumage faded,
thirsting, drink: the gift of Indra.
हिन्दी
मोतियों जैसा, गिरता हुआ, अत्यंत निर्मल जल, जो पत्तों के दोनों में अटक गया है, देवराज इन्द्र का दिया हुआ, उसे फीके पंखों वाले प्यासे पक्षी प्रसन्न होकर पी रहे हैं।
The path Vali took
॥ 4.30.1–2 ॥
CrEd 4.29.1–2
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
गुहां प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ।
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् ।
शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥
guhāṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ
varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam
śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām
English
Sugriva gone into his cave,
the sky set free of clouds,
Rama, who had passed the nights of rain,
racked by longing and by grief,
seeing the pale sky,
the spotless orb of the moon,
and seeing the autumn night
anointed with moonlight,
हिन्दी
सुग्रीव के गुफा में चले जाने और आकाश के बादलों से मुक्त हो जाने पर, वर्षा की रातें बिता चुके, काम और शोक से पीड़ित राम ने धवल आकाश, चन्द्रमा का निर्मल मंडल, और चाँदनी का लेप लगाए शरद की रात देखी।
॥ 4.30.3 ॥
CrEd 4.29.3
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् ।
बुद्ध्वा कालम् अतीतं च मुमोह परमातुरः ॥
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām
buddhvā kālam atītaṃ ca mumoha paramāturaḥ
English
Sugriva given to pleasure,
Janaka’s daughter lost,
the time gone by: knowing this,
he swooned, in utmost pain.
हिन्दी
सुग्रीव को भोग में लिप्त, जनक की पुत्री को खोई हुई, और समय को बीता हुआ जानकर, वे अत्यंत व्याकुल होकर मूर्च्छित हो गए।
॥ 4.30.4–6 ॥
CrEd 4.29.4–6
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
स तु संज्ञाम् उपागम्य मुहूर्तान् मतिमान् पुनः ।
मनःस्थाम् अपि वैदेहीं चिन्तयाम् आस राघवः ।
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते ।
शारदं गगनं दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ।
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् ।
सारसारवसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ॥
sa tu saṃjñām upāgamya muhūrtān matimān punaḥ
manaḥsthām api vaidehīṃ cintayām āsa rāghavaḥ
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite
śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭvā jagāma manasā priyām
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam
sārasāravasaṃghuṣṭaṃ vilalāpārtayā girā
English
But coming to himself
after a while, the wise one,
Raghava, thought of Vaidehi,
who dwelt within his mind.
Seated on the mountain’s peak,
adorned with veins of gold,
seeing the autumn sky,
he went in his mind to his beloved.
And seeing the spotless sky,
its lightning and its clouds gone,
loud with the cry of cranes,
he lamented in a voice of pain.
हिन्दी
पर बुद्धिमान राघव कुछ देर में फिर होश में आकर, मन में बसी वैदेही का चिंतन करने लगे। सोने की धातुओं से सजी पर्वत की चोटी पर बैठे, शरद का आकाश देखकर वे मन से अपनी प्रिया के पास पहुँच गए। और बिजली और बादलों से रहित, सारसों की बोली से गूँजते निर्मल आकाश को देखकर वे पीड़ा भरी वाणी में विलाप करने लगे।
॥ 4.30.9 ॥
CrEd 4.29.9
रामRama
Sanskrit
या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे बुध्यते कथम् ॥
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī budhyate cārusarvāṅgī sādya me budhyate katham
English
She who of old, at the voice
of the swans, sweet-spoken herself,
would wake, lovely in every limb:
how does she wake today?
हिन्दी
जो मधुर बोलने वाली, सर्वांग सुंदरी, पहले कलहंसों के स्वर से जागा करती थी, वह आज कैसे जागती होगी?
॥ 4.30.13 ॥
CrEd 4.29.13
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ
vihaṃga iva sāraṅgaḥ salilaṃ tridaśeśvarāt
English
In such words and more, the best of men,
the son of a king, lamented,
as the saranga bird laments
to the lord of the gods for water.
हिन्दी
इस प्रकार, और ऐसी ही बातें कहकर, नरश्रेष्ठ राजकुमार ने विलाप किया, जैसे सारंग (चातक) पक्षी देवताओं के स्वामी इन्द्र से जल के लिए विलाप करता है।
॥ 4.30.14–15 ॥
CrEd 4.29.14–15
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततश् चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणोऽग्रजम् ।
तं चिन्तया दुःसहया परीतं विसंज्ञम् एकं विजने मनस्वी ।
भ्रातुर् विषादात् परितापदीनः समीक्ष्य सौमित्रिर् उवाच रामम् ॥
tataś cañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu
dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvāṃl lakṣmaṇo 'grajam
taṃ cintayā duḥsahayā parītaṃ visaṃjñam ekaṃ vijane manasvī
bhrātur viṣādāt paritāpadīnaḥ samīkṣya saumitrir uvāca rāmam
English
Then, having roamed the lovely slopes
of the mountain, seeking fruit,
glorious Lakshmana came back
and saw his elder brother.
Him, gripped by unbearable thought,
senseless, alone in the empty place, the high-souled one,
wretched with anguish at his brother’s despair,
Saumitri beheld, and spoke to Rama.
हिन्दी
तब सुंदर पर्वत-ढलानों पर फल की खोज में घूमकर लौटे शोभाशाली लक्ष्मण ने अपने बड़े भाई को देखा। उन्हें निर्जन स्थान में अकेले, असह्य चिंता से घिरे, सुध-बुध खोए देखकर, भाई के विषाद से संताप में दीन हुए मनस्वी सौमित्रि ने राम से कहा।
॥ 4.30.16a, 18 ॥
CrEd 4.29.16a, 18
लक्ष्मणLakshmana
Sanskrit
किम् आर्य कामस्य वशंगतेन … न जानकी मानववंशनाथ त्वया सनाथा सुलभा परेण न चाग्निचूडां ज्वलिताम् उपेत्य न दह्यते वीरवरार्ह कश् चित् ॥
kim ārya kāmasya vaśaṃgatena … na jānakī mānavavaṃśanātha tvayā sanāthā sulabhā pareṇa na cāgnicūḍāṃ jvalitām upetya na dahyate vīravarārha kaś cit
English
What use, noble one,
in yielding to longing’s sway?
Not Janaki, lord of Manu’s line,
guarded by you, is easy for another;
none who comes near the blazing crest of fire,
O worthiest of heroes, escapes the burning.
हिन्दी
आर्य, काम के वश में होने से क्या लाभ? … हे मानव-वंश के स्वामी, आप जैसे रक्षक वाली जानकी को कोई दूसरा आसानी से नहीं पा सकता। हे श्रेष्ठ वीरों में पूज्य, धधकती अग्नि-शिखा के पास जाकर ऐसा कोई नहीं जो जले नहीं।
॥ 4.30.21 ॥
CrEd 4.29.21
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीम् अनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīm anucintayan
uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā
English
Then, thinking on Maithili,
her eyes like lotus petals,
Rama spoke to Lakshmana,
with a mouth gone dry.
हिन्दी
तब कमल की पंखुड़ियों जैसी आँखों वाली मैथिली का ध्यान करते हुए, राम ने सूखते मुँह से लक्ष्मण से कहा।
॥ 4.30.26 ॥
CrEd 4.29.26
रामRama
Sanskrit
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntaḥ sahasānagha
English
Of the clouds, of the elephants,
of the peacocks, Lakshmana,
and of the waterfalls, the voice
is stilled at once, O sinless one.
हिन्दी
हे निष्पाप लक्ष्मण, बादलों, हाथियों और मोरों का, और झरनों का नाद एकाएक शांत हो गया है।
॥ 4.30.24, 27 ॥
CrEd 4.29.24, 27
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
नीलोत्पलदलश्यामः श्यामीकृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ।
अभिवृष्टा महामेघैर् निर्मलाश् चित्रसानवः ।
अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश् चन्द्ररश्मिभिः ॥
nīlotpaladalaśyāmaḥ śyāmīkṛtvā diśo daśa
vimadā iva mātaṅgāḥ śāntavegāḥ payodharāḥ
abhivṛṣṭā mahāmeghair nirmalāś citrasānavaḥ
anuliptā ivābhānti girayaś candraraśmibhiḥ
English
Dark as the petals of blue lotus,
having darkened the ten directions,
like elephants whose rut is past,
the clouds have stilled their rush.
Rained on by the great clouds,
spotless, with bright-hued slopes,
the mountains shine as if anointed
with the rays of the moon.
हिन्दी
नीलकमल की पंखुड़ियों जैसे साँवले, दसों दिशाओं को साँवला कर चुके बादल, मद उतरे हाथियों की तरह, अब शांत वेग वाले हो गए हैं। बड़े बादलों से नहलाए, निर्मल, रंग-बिरंगी ढलानों वाले पर्वत ऐसे चमकते हैं, जैसे उन पर चन्द्रमा की किरणों का लेप किया गया हो।
॥ 4.30.60–61 ॥
CrEd 4.29.30–31
रामRama
Sanskrit
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानाम् उपस्थितः इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज न च पश्यामि सुग्रीवम् उद्योगं वा तथाविधम् ॥
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja udyogasamayaḥ saumya pārthivānām upasthitaḥ iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja na ca paśyāmi sugrīvam udyogaṃ vā tathāvidham
English
For kings bound in mutual enmity,
eager for conquest, O prince,
the season of effort, gentle one,
has come for the lords of earth.
This is that first march
of the lords of earth, O prince;
yet I see no Sugriva,
nor any effort of the kind.
हिन्दी
हे राजकुमार, आपस में बैर बाँधे, विजय चाहने वाले राजाओं के लिए, हे सौम्य, उद्यम का समय आ गया है। हे राजकुमार, यह राजाओं की वही पहली चढ़ाई का समय है; पर न मुझे सुग्रीव दिखता है, न वैसा कोई उद्यम।
॥ 4.30.64 ॥
CrEd 4.29.32
रामRama
Sanskrit
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः मम शोकाभितप्तस्य सौम्य सीताम् अपश्यतः ॥
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ mama śokābhitaptasya saumya sītām apaśyataḥ
English
The four months of the rains
have passed like a hundred years
for me, burning with grief, gentle one,
not seeing Sita.
हिन्दी
हे सौम्य, शोक से संतप्त और सीता को न देख पाने वाले मेरे लिए, वर्षा के चार महीने सौ बरस जैसे बीते हैं।
॥ 4.30.66 ॥
CrEd 4.29.33
रामRama
Sanskrit
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa
English
Bereft of my beloved, stricken,
robbed of my kingdom, banished,
no pity does the king show,
Sugriva, to me, Lakshmana.
हिन्दी
मैं प्रिया से बिछुड़ा हूँ, दुःख से पीड़ित हूँ, मेरा राज्य छिन गया है, मैं निर्वासित हूँ; फिर भी, लक्ष्मण, राजा सुग्रीव मुझ पर दया नहीं करता।
॥ 4.30.80 ॥
CrEd 4.29.47
silent moment मौन क्षण
॥ 4.30.70–71 ॥
CrEd 4.29.37–38
रामRama
Sanskrit
त्वं प्रविश्य च किष्किन्धां ब्रूहि वानरपुंगवम् मूर्खं ग्राम्यसुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान् मम अर्थिनाम् उपपन्नानां पूर्वं चाप्य् उपकारिणाम् आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥
tvaṃ praviśya ca kiṣkindhāṃ brūhi vānarapuṃgavam mūrkhaṃ grāmyasukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanān mama arthinām upapannānāṃ pūrvaṃ cāpy upakāriṇām āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ
English
Go into Kishkindha,
and tell the bull of monkeys,
the fool sunk in vulgar pleasures,
Sugriva, these words of mine:
‘To suppliants who have come to him,
who did him good before,
who pledges hope, then kills it,
is the lowest of men in the world.’
हिन्दी
तुम किष्किन्धा में जाकर उस वानरश्रेष्ठ, गँवारू सुखों में लिप्त मूर्ख सुग्रीव से मेरी ओर से कहना: ‘जो शरण में आए याचकों को, और उन्हें भी जिन्होंने पहले उपकार किया हो, आशा बँधाकर फिर उसे तोड़ देता है, वह संसार में अधम पुरुष है।’
॥ 4.30.81 ॥
CrEd 4.29.48
रामRama
Sanskrit
न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथम् अन्वगाः ॥
na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ samaye tiṣṭha sugrīva mā vālipatham anvagāḥ
English
Nor has the path grown narrow
by which Vali went, slain.
Stand by the pact, Sugriva;
do not follow Vali’s path.
हिन्दी
जिस रास्ते से मारा गया वाली गया, वह रास्ता अभी संकरा (बंद) नहीं हुआ है। सुग्रीव, अपनी प्रतिज्ञा पर टिके रहो; वाली के रास्ते पर मत जाओ।
॥ 4.30.85 ॥
CrEd 4.29.52
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्रां मतिम् उग्रतेजा हरीश्वरमानववंशनाथः ॥
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam
cakāra tīvrāṃ matim ugratejā harīśvaramānavavaṃśanāthaḥ
English
His elder brother, his anger sharp and swelling,
lamenting on and on, he saw, and wretched,
and set his mind on a harsh resolve, the fiercely bright one,
lord of Manu’s line, against the monkey lord.
हिन्दी
अपने बड़े भाई को तीव्र रूप से बढ़े हुए क्रोध वाला, बार-बार विलाप करता हुआ और दीन देखकर, प्रचंड तेज वाले, मनु-वंश के स्वामी लक्ष्मण ने वानरराज के प्रति कठोर निश्चय कर लिया।