The fifth in the sky
॥ 6.17.1–2 ॥
CrEd 6.11.1–2
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तं मेरुशिखराकारं दीप्ताम् इव शतह्रदाम् गगनस्थं महीस्थास् ते ददृशुर् वानराधिपाः ॥
taṃ meruśikharākāraṃ dīptām iva śatahradām gaganasthaṃ mahīsthās te dadṛśur vānarādhipāḥ
English
Him, shaped like a peak of Meru,
like lightning blazing,
standing in the sky, they on the earth,
the monkey lords, beheld.
हिन्दी
धरती पर खड़े वानर-यूथपतियों ने उसे आकाश में खड़ा देखा: मेरु के शिखर जैसा आकार, मानो चमकती बिजली।
॥ 6.17.5 ॥
CrEd 6.11.3
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तम् आत्मपञ्चमं दृष्ट्वा सुग्रीवो वानराधिपः वानरैः सह दुर्धर्षश् चिन्तयाम् आस बुद्धिमान् ॥
tam ātmapañcamaṃ dṛṣṭvā sugrīvo vānarādhipaḥ vānaraiḥ saha durdharṣaś cintayām āsa buddhimān
English
Seeing him, the fifth of five,
Sugriva, lord of the monkeys,
hard to assail, among the monkeys,
wise, fell into thought.
हिन्दी
उसे चार साथियों सहित, स्वयं पाँचवाँ, देखकर वानरों के स्वामी, दुर्जेय और बुद्धिमान सुग्रीव वानरों के साथ सोच में पड़ गए।
॥ 6.17.7 ॥
CrEd 6.11.5
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
एष सर्वायुधोपेतश् चतुर्भिः सह राक्षसैः राक्षसोऽभ्येति पश्यध्वम् अस्मान् हन्तुं न संशयः ॥
eṣa sarvāyudhopetaś caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ rākṣaso 'bhyeti paśyadhvam asmān hantuṃ na saṃśayaḥ
English
This one, armed with every weapon,
with four rakshasas beside him,
a rakshasa, comes: look!
To kill us; there is no doubt.
हिन्दी
देखो, हर शस्त्र से सजा यह राक्षस चार राक्षसों के साथ हमारी ओर आ रहा है। हमें मारने आया है, इसमें संदेह नहीं।
॥ 6.17.8–9 ॥
CrEd 6.11.6–7
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
सालान् उद्यम्य शैलांश् च इदं वचनम् अब्रुवन् शीघ्रं व्यादिश नो राजन् वधायैषां दुरात्मनाम् निपतन्तु हताश् चैते धरण्याम् अल्पजीविताः ॥
sālān udyamya śailāṃś ca idaṃ vacanam abruvan śīghraṃ vyādiśa no rājan vadhāyaiṣāṃ durātmanām nipatantu hatāś caite dharaṇyām alpajīvitāḥ
English
Lifting sala trees and rocks,
they spoke these words:
“Command us swiftly, king,
to slay these wicked ones;
let them fall, struck dead,
to the earth, their lives cut short.”
हिन्दी
साल के वृक्ष और चट्टानें उठाकर उन्होंने यह कहा: “राजन्, इन दुष्टों के वध की हमें शीघ्र आज्ञा दीजिए। ये मरकर धरती पर गिरें, इनका जीवन यहीं समाप्त हो।”
॥ 6.17.10–11 ॥
CrEd 6.11.8–9
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तेषां संभाषमाणानाम् अन्योन्यं स विभीषणः उत्तरं तीरम् आसाद्य खस्थ एव व्यतिष्ठत उवाच च महाप्राज्ञः स्वरेण महता महान् ॥
teṣāṃ saṃbhāṣamāṇānām anyonyaṃ sa vibhīṣaṇaḥ uttaraṃ tīram āsādya khastha eva vyatiṣṭhata uvāca ca mahāprājñaḥ svareṇa mahatā mahān
English
While they spoke among themselves,
he, Vibhishana,
reaching the northern shore,
stood there, still in the sky;
and the wise one spoke,
the great one, in a great voice.
हिन्दी
जब वे आपस में बात कर रहे थे, विभीषण उत्तरी तट पर पहुँचकर आकाश में ही ठहर गए। और उन महाज्ञानी, महान विभीषण ने ऊँचे स्वर में कहा।
॥ 6.17.12 ॥
CrEd 6.11.10
विभीषणVibhishana
Sanskrit
रावणो नाम दुर्वृत्तो राक्षसो राक्षसेश्वरः तस्याहम् अनुजो भ्राता विभीषण इति श्रुतः ॥
rāvaṇo nāma durvṛtto rākṣaso rākṣaseśvaraḥ tasyāham anujo bhrātā vibhīṣaṇa iti śrutaḥ
English
Ravana by name, of evil ways,
a rakshasa, lord of rakshasas:
I am his younger brother,
known as Vibhishana.
हिन्दी
रावण नाम का एक दुराचारी राक्षस है, राक्षसों का स्वामी। मैं उसका छोटा भाई हूँ, विभीषण नाम से जाना जाता हूँ।
॥ 6.17.14–15 ॥
CrEd 6.11.12–13
विभीषणVibhishana
Sanskrit
तम् अहं हेतुभिर् वाक्यैर् विविधैश् च न्यदर्शयम् साधु निर्यात्यतां सीता रामायेति पुनः पुनः स च न प्रतिजग्राह रावणः कालचोदितः उच्यमानो हितं वाक्यं विपरीत इवौषधम् ॥
tam ahaṃ hetubhir vākyair vividhaiś ca nyadarśayam sādhu niryātyatāṃ sītā rāmāyeti punaḥ punaḥ sa ca na pratijagrāha rāvaṇaḥ kālacoditaḥ ucyamāno hitaṃ vākyaṃ viparīta ivauṣadham
English
With reasons, with words
of many kinds, I showed him:
“Let Sita be given back to Rama,
it is right,” again and again.
But he would not take it,
Ravana, driven by Time,
told the words that were for his good,
as the dying refuse medicine.
हिन्दी
मैंने तरह-तरह के तर्कों और वचनों से उसे बार-बार समझाया: “उचित यही है कि सीता राम को लौटा दी जाएँ।” पर काल से प्रेरित रावण ने हित की बात सुनकर भी उसे नहीं माना, जैसे मरने वाला औषधि नहीं मानता।
॥ 6.17.16–17 ॥
CrEd 6.11.14–15
विभीषणVibhishana
Sanskrit
सोऽहं परुषितस् तेन दासवच् चावमानितः त्यक्त्वा पुत्रांश् च दारांश् च राघवं शरणं गतः सर्वलोकशरण्याय राघवाय महात्मने निवेदयत मां क्षिप्रं विभीषणम् उपस्थितम् ॥
so 'haṃ paruṣitas tena dāsavac cāvamānitaḥ tyaktvā putrāṃś ca dārāṃś ca rāghavaṃ śaraṇaṃ gataḥ sarvalokaśaraṇyāya rāghavāya mahātmane nivedayata māṃ kṣipraṃ vibhīṣaṇam upasthitam
English
I, spoken to harshly by him,
shamed as if a slave,
leaving my sons and my wives,
have come to Raghava for refuge.
To the refuge of all the worlds,
to Raghava, the great-souled,
make me known, and quickly:
Vibhishana is here.
हिन्दी
उसने मुझसे कठोर वचन कहे और दास की तरह मेरा अपमान किया। मैं पुत्रों और पत्नियों को छोड़कर राघव की शरण आया हूँ। सब लोकों को शरण देने वाले महात्मा राघव को शीघ्र बताओ कि मैं, विभीषण, आया हूँ।
॥ 6.17.18 ॥
CrEd 6.11.16
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एतत् तु वचनं श्रुत्वा सुग्रीवो लघुविक्रमः लक्ष्मणस्याग्रतो रामं संरब्धम् इदम् अब्रवीत् ॥
etat tu vacanaṃ śrutvā sugrīvo laghuvikramaḥ lakṣmaṇasyāgrato rāmaṃ saṃrabdham idam abravīt
English
Hearing these words,
Sugriva, swift to act,
before Lakshmana, to Rama
spoke this, in anger.
हिन्दी
यह बात सुनकर फुर्तीले पराक्रमी सुग्रीव ने लक्ष्मण के सामने राम से क्रोध में यह कहा।
॥ 6.17.27–29 ॥
CrEd 6.11.18–20
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
रावणेन प्रणिहितं तम् अवेहि विभीषणम् … प्रहर्तुं मायया छन्नो विश्वस्ते त्वयि राघव बध्यताम् एष तीव्रेण दण्डेन सचिवैः सह ॥
rāvaṇena praṇihitaṃ tam avehi vibhīṣaṇam … prahartuṃ māyayā channo viśvaste tvayi rāghava badhyatām eṣa tīvreṇa daṇḍena sacivaiḥ saha
English
Know him, this Vibhishana,
to be sent here by Ravana;
… to strike, hidden in illusion,
once you trust him, Raghava.
Let him be put down with harsh punishment,
he and his ministers with him.
हिन्दी
जान लीजिए, इस विभीषण को रावण ने भेजा है … माया में छिपा हुआ, कि राघव, जब आप इस पर भरोसा कर लें, तब यह वार करे। इसे इसके मंत्रियों समेत कठोर दंड दिया जाए।
॥ 6.17.30 ॥
CrEd 6.11.21
silent moment मौन क्षण
॥ 6.17.31–37 ॥
CrEd 6.11.22–28
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तस्माद् एकैकशस् तावद् ब्रुवन्तु सचिवास् तव हेतुतो मतिसंपन्नाः समर्थाश् च पुनः पुनः ॥
tasmād ekaikaśas tāvad bruvantu sacivās tava hetuto matisaṃpannāḥ samarthāś ca punaḥ punaḥ
English
So let them speak, one by one,
your counsellors,
with reasons, rich in judgement,
able men, again and again.
हिन्दी
इसलिए आपके बुद्धिमान और समर्थ मंत्री एक-एक करके, तर्क के साथ, बार-बार अपनी बात कहें।
॥ 6.17.39 ॥
CrEd 6.11.30
अंगदAngada
Sanskrit
शत्रोः सकाशात् संप्राप्तः सर्वथा शङ्क्य एव हि विश्वासयोग्यः सहसा न कर्तव्यो विभीषणः ॥
śatroḥ sakāśāt saṃprāptaḥ sarvathā śaṅkya eva hi viśvāsayogyaḥ sahasā na kartavyo vibhīṣaṇaḥ
English
From the enemy’s side he has come;
he is to be doubted in every way.
Not in haste should Vibhishana
be held worthy of trust.
हिन्दी
वह शत्रु के पास से आया है; उस पर हर तरह शंका करनी ही चाहिए। विभीषण को सहसा भरोसे के योग्य नहीं मान लेना चाहिए।
॥ 6.17.43–44 ॥
CrEd 6.11.34–35
शरभSharabha
Sanskrit
क्षिप्रम् अस्मिन् नरव्याघ्र चारः प्रतिविधीयताम् प्रणिधाय हि चारेण यथावत् सूक्ष्मबुद्धिना परीक्ष्य च ततः कार्यो यथान्यायं परिग्रहः ॥
kṣipram asmin naravyāghra cāraḥ pratividhīyatām praṇidhāya hi cāreṇa yathāvat sūkṣmabuddhinā parīkṣya ca tataḥ kāryo yathānyāyaṃ parigrahaḥ
English
At once, tiger among men,
let a spy be set upon him;
for, setting on him, as is fit,
a spy of subtle mind,
and testing him, then
let him be taken in, as is right.
हिन्दी
नरव्याघ्र, इस पर तुरंत एक गुप्तचर लगाया जाए। सूक्ष्म बुद्धि वाले गुप्तचर को ठीक से इसके पीछे लगाकर, इसे परखकर, तब नियम के अनुसार इसे अपनाया जाए।
॥ 6.17.46 ॥
CrEd 6.11.37
जाम्बवानJambavan
Sanskrit
बद्धवैराच् च पापाच् च राक्षसेन्द्राद् विभीषणः अदेश काले संप्राप्तः सर्वथा शङ्क्यताम् अयम् ॥
baddhavairāc ca pāpāc ca rākṣasendrād vibhīṣaṇaḥ adeśa kāle saṃprāptaḥ sarvathā śaṅkyatām ayam
English
From one sworn to enmity, from the sinful one,
from the rakshasa king, Vibhishana
has come, out of place, out of time:
let him be suspected in every way.
हिन्दी
विभीषण उस पापी राक्षसराज के यहाँ से आया है, जिसने हमसे बैर बाँध रखा है; और वह अनुचित स्थान और अनुचित समय पर आया है। इस पर हर प्रकार शंका की जाए।
॥ 6.17.48–49 ॥
CrEd 6.11.39–40
मैन्दMainda
Sanskrit
पृच्छ्यतां मधुरेणायं शनैर् नरवरेश्वर भावम् अस्य तु विज्ञाय ततस् तत्त्वं करिष्यसि ॥
pṛcchyatāṃ madhureṇāyaṃ śanair naravareśvara bhāvam asya tu vijñāya tatas tattvaṃ kariṣyasi
English
Let him be questioned, sweetly,
slowly, lord of the best of men;
when you have learned his heart,
then you will act on the truth.
हिन्दी
नरश्रेष्ठों के स्वामी, इससे मधुर वाणी में, धीरे-धीरे पूछा जाए। इसके मन का भाव जान लेने पर फिर आप सच्चाई के अनुसार करेंगे।
॥ 6.17.50 ॥
CrEd 6.11.41
silent moment मौन क्षण
I am yours
॥ 6.17.50 ॥
CrEd 6.11.41
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
अथ संस्कारसंपन्नो हनूमान् सचिवोत्तमः उवाच वचनं श्लक्ष्णम् अर्थवन् मधुरं लघु ॥
atha saṃskārasaṃpanno hanūmān sacivottamaḥ uvāca vacanaṃ ślakṣṇam arthavan madhuraṃ laghu
English
Then, refined in all his learning,
Hanuman, best of counsellors,
spoke words smooth,
full of sense, sweet and brief.
हिन्दी
तब संस्कारी, मंत्रियों में श्रेष्ठ हनुमान ने चिकने, अर्थ से भरे, मधुर और संक्षिप्त वचन कहे।
॥ 6.17.62, 64 ॥
CrEd 6.11.53, 55
हनुमानHanuman
Sanskrit
न त्व् अस्य ब्रुवतो जातु लक्ष्यते दुष्टभावता प्रसन्नं वदनं चापि तस्मान् मे नास्ति संशयः … आकारश् छाद्यमानोऽपि न शक्यो विनिगूहितुम् बलाद् धि विवृणोत्य् एव भावम् अन्तर्गतं नृणाम् ॥
na tv asya bruvato jātu lakṣyate duṣṭabhāvatā prasannaṃ vadanaṃ cāpi tasmān me nāsti saṃśayaḥ … ākāraś chādyamāno 'pi na śakyo vinigūhitum balād dhi vivṛṇoty eva bhāvam antargataṃ nṛṇām
English
But never, as he speaks,
is wickedness seen in him;
his face, too, is clear:
so I have no doubt.
… A look, though one would hide it,
cannot be concealed;
by force it lays bare
what lies within men’s hearts.
हिन्दी
बोलते समय उसमें कभी कोई दुष्ट भाव नहीं दिखता; उसका मुख भी प्रसन्न है, इसलिए मुझे कोई संशय नहीं। … चेहरे का भाव छिपाने पर भी छिपाया नहीं जा सकता; वह मनुष्यों के भीतर का भाव बरबस प्रकट कर ही देता है।
॥ 6.17.66–67 ॥
CrEd 6.11.57–58
हनुमानHanuman
Sanskrit
उद्योगं तव संप्रेक्ष्य मिथ्यावृत्तं च रावणम् वालिनश् च वधं श्रुत्वा सुग्रीवं चाभिषेचितम् राज्यं प्रार्थयमानश् च बुद्धिपूर्वम् इहागतः एतावत् तु पुरस्कृत्य युज्यते त्व् अस्य संग्रहः ॥
udyogaṃ tava saṃprekṣya mithyāvṛttaṃ ca rāvaṇam vālinaś ca vadhaṃ śrutvā sugrīvaṃ cābhiṣecitam rājyaṃ prārthayamānaś ca buddhipūrvam ihāgataḥ etāvat tu puraskṛtya yujyate tv asya saṃgrahaḥ
English
Seeing your resolve,
and Ravana false in his ways,
hearing of Vali slain
and Sugriva consecrated,
seeking a kingdom,
he has come here with purpose.
With this much before us,
it is fitting to receive him.
हिन्दी
आपका उद्यम और रावण का झूठा आचरण देखकर, वाली का वध और सुग्रीव का अभिषेक सुनकर, वह राज्य की इच्छा से, सोच-समझकर यहाँ आया है। इतनी बात को सामने रखकर उसे अपना लेना उचित है।
॥ 6.18.1 ॥
CrEd 6.12.1
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
अथ रामः प्रसन्नात्मा श्रुत्वा वायुसुतस्य ह प्रत्यभाषत दुर्धर्षः श्रुतवान् आत्मनि स्थितम् ॥
atha rāmaḥ prasannātmā śrutvā vāyusutasya ha pratyabhāṣata durdharṣaḥ śrutavān ātmani sthitam
English
Then Rama, serene of heart,
hearing the son of the Wind,
unassailable, learned, replied
with what was settled in himself.
हिन्दी
तब प्रसन्नचित्त, दुर्जेय और विद्वान राम ने पवनपुत्र की बात सुनकर, अपने मन में जो निश्चय था, उसी के अनुसार उत्तर दिया।
॥ 6.18.3 ॥
CrEd 6.12.3
रामRama
Sanskrit
मित्रभावेन संप्राप्तं न त्यजेयं कथं चन दोषो यद्य् अपि तस्य स्यात् सताम् एतद् अगर्हितम् ॥
mitrabhāvena saṃprāptaṃ na tyajeyaṃ kathaṃ cana doṣo yady api tasya syāt satām etad agarhitam
English
One come in friendship
I would never forsake;
though there be fault in him,
the good find no blame in this.
हिन्दी
जो मित्र-भाव से आया है, उसे मैं किसी भी तरह नहीं त्यागूँगा। उसमें कोई दोष हो, तब भी सज्जन इसकी निंदा नहीं करते।
॥ 6.18.37–39 ॥
CrEd 6.12.6–7
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
मम चाप्य् अन्तरात्मायं शुद्धिं वेत्ति विभीषणम् अनुमनाच् च भावाच् च सर्वतः सुपरीक्षितः तस्मात् क्षिप्रं सहास्माभिस् तुल्यो भवतु राघव विभीषणो महाप्राज्ञः सखित्वं चाभ्युपैतु नः ॥
mama cāpy antarātmāyaṃ śuddhiṃ vetti vibhīṣaṇam anumanāc ca bhāvāc ca sarvataḥ suparīkṣitaḥ tasmāt kṣipraṃ sahāsmābhis tulyo bhavatu rāghava vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ sakhitvaṃ cābhyupaitu naḥ
English
My inmost self, too,
knows Vibhishana pure;
by inference, by his bearing,
on every side well tested.
So let him quickly, with us,
stand as an equal, Raghava;
let wise Vibhishana
come into friendship with us.
हिन्दी
मेरा अंतर्मन भी जानता है कि विभीषण शुद्ध है; अनुमान से और उसके भाव से उसे हर तरह भली-भाँति परख लिया गया है। इसलिए, राघव, महाज्ञानी विभीषण शीघ्र हमारे बराबर हो, और हमारा सखा बने।
॥ 6.18.21–22 ॥
CrEd 6.12.8
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
स सुग्रीवस्य तद् वाक्यं रामः श्रुत्वा विमृश्य च ततः शुभतरं वाक्यम् उवाच हरिपुंगवम् ॥
sa sugrīvasya tad vākyaṃ rāmaḥ śrutvā vimṛśya ca tataḥ śubhataraṃ vākyam uvāca haripuṃgavam
English
Rama heard those words
of Sugriva, and weighed them;
then words finer still
he spoke to the bull among monkeys.
हिन्दी
राम ने सुग्रीव की वह बात सुनी, उस पर विचार किया, और फिर उन वानरश्रेष्ठ से और भी शुभ वचन कहे।
॥ 6.18.24–26 ॥
CrEd 6.12.11–12
रामRama
Sanskrit
श्रूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणम् आगतः अर्चितश् च यथान्यायं स्वैश् च मांसैर् निमन्त्रितः स हि तं प्रतिजग्राह भार्या हर्तारम् आगतम् कपोतो वानरश्रेष्ठ किं पुनर् मद्विधो जनः ॥
śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇam āgataḥ arcitaś ca yathānyāyaṃ svaiś ca māṃsair nimantritaḥ sa hi taṃ pratijagrāha bhāryā hartāram āgatam kapoto vānaraśreṣṭha kiṃ punar madvidho janaḥ
English
For it is heard: by a dove
an enemy come for refuge
was honoured, as was right,
and offered its own flesh.
It took him in, the one who came,
who had carried off its wife,
that dove, best of monkeys:
how much more one such as I?
हिन्दी
सुनते हैं कि एक कपोत ने शरण में आए शत्रु का विधिवत् सत्कार किया और उसे अपना ही माँस खाने को दिया। वानरश्रेष्ठ, उस कपोत ने अपनी पत्नी को हरने वाले उस आए हुए शत्रु को अपनाया; तो मुझ जैसे व्यक्ति का क्या कहना?
॥ 6.18.27–28 ॥
CrEd 6.12.14
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
बद्धाञ्जलिपुटं दीनं याचन्तं शरणागतम् न हन्याद् आनृशंस्यार्थम् अपि शत्रुं परंतप ॥
baddhāñjalipuṭaṃ dīnaṃ yācantaṃ śaraṇāgatam na hanyād ānṛśaṃsyārtham api śatruṃ paraṃtapa
English
Palms joined, humbled,
begging, come for refuge:
for mercy’s sake let none slay him,
not even a foe, scorcher of foes.
हिन्दी
हे शत्रुओं को तपाने वाले, हाथ जोड़े, दीन होकर याचना करते, शरण में आए को दया के नाते नहीं मारना चाहिए, चाहे वह शत्रु ही क्यों न हो।
॥ 6.18.33–34 ॥
CrEd 6.12.20
रामRama
Sanskrit
सकृद् एव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्य् एतद् व्रतं मम ॥
sakṛd eva prapannāya tavāsmīti ca yācate abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadāmy etad vrataṃ mama
English
To one who comes but once
and begs, ‘I am yours’,
safety from all beings
I give: this is my vow.
हिन्दी
जो एक बार भी शरण आकर ‘मैं तुम्हारा हूँ’ कहकर याचना करे, उसे मैं सब प्राणियों से अभय देता हूँ। यह मेरा व्रत है।
॥ 6.18.34–35 ॥
CrEd 6.12.21
रामRama
Sanskrit
आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तम् अस्याभयं मया विभीषणो वा सुग्रीव यदि वा रावणः स्वयम् ॥
ānayainaṃ hariśreṣṭha dattam asyābhayaṃ mayā vibhīṣaṇo vā sugrīva yadi vā rāvaṇaḥ svayam
English
Bring him, best of monkeys;
safety is given him by me,
be he Vibhishana, Sugriva,
or be he Ravana himself.
हिन्दी
कपिश्रेष्ठ, उसे ले आओ; मैंने उसे अभय दे दिया है, सुग्रीव, चाहे वह विभीषण हो या स्वयं रावण।
॥ 6.19.1–3 ॥
CrEd 6.13.1–2
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
राघवेणाभये दत्ते संनतो रावणानुजः खात् पपातावनिं हृष्टो भक्तैर् अनुचरैः सह स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः पादयोः शरणान्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः ॥
rāghaveṇābhaye datte saṃnato rāvaṇānujaḥ khāt papātāvaniṃ hṛṣṭo bhaktair anucaraiḥ saha sa tu rāmasya dharmātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ pādayoḥ śaraṇānveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ
English
When Raghava had given safety,
Ravana’s brother, bowing low,
came down from the sky to earth, glad,
with his devoted followers;
and he, the righteous Vibhishana,
fell down at Rama’s
feet, seeking refuge,
with the four rakshasas.
हिन्दी
राघव के अभय देने पर रावण के छोटे भाई, विनत और प्रसन्न, अपने भक्त अनुचरों के साथ आकाश से धरती पर उतर आए। और धर्मात्मा विभीषण शरण खोजते हुए चारों राक्षसों के साथ राम के चरणों में गिर पड़े।
॥ 6.19.5–6 ॥
CrEd 6.13.5
विभीषणVibhishana
Sanskrit
परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि च भवद्गतं मे राज्यं च जीवितं च सुखानि च ॥
parityaktā mayā laṅkā mitrāṇi ca dhanāni ca bhavadgataṃ me rājyaṃ ca jīvitaṃ ca sukhāni ca
English
Lanka I have left behind,
my friends, and my riches;
in you now rest my kingdom,
my life, and all my joys.
हिन्दी
मैंने लंका छोड़ दी है, मित्र और धन भी छोड़ दिए हैं। अब मेरा राज्य, मेरा जीवन और मेरे सुख, सब आप पर ही टिके हैं।
॥ 6.19.24 ॥
CrEd 6.13.7
silent moment मौन क्षण
॥ 6.19.24–25 ॥
CrEd 6.13.7–8
रामRama
Sanskrit
अब्रवील् लक्ष्मणं प्रीतः समुद्राज् जलम् आनय तेन चेमं महाप्राज्ञम् अभिषिञ्च विभीषणम् राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद ॥
abravīl lakṣmaṇaṃ prītaḥ samudrāj jalam ānaya tena cemaṃ mahāprājñam abhiṣiñca vibhīṣaṇam rājānaṃ rakṣasāṃ kṣipraṃ prasanne mayi mānada
English
Pleased, he said to Lakshmana:
“Bring water from the sea,
and with it this wise one,
Vibhishana, consecrate
king of the rakshasas, swiftly,
for I am pleased, giver of honour.”
हिन्दी
प्रसन्न होकर उन्होंने लक्ष्मण से कहा: “समुद्र से जल लाओ। मानद, उसी जल से इन महाज्ञानी विभीषण का राक्षसों के राजा के रूप में शीघ्र अभिषेक करो, क्योंकि मैं प्रसन्न हूँ।”
॥ 6.19.26–27 ॥
CrEd 6.13.9–10
silent moment मौन क्षण
॥ 6.19.28–30 ॥
CrEd 6.13.11–12
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
अब्रवीच् च हनूमांश् च सुग्रीवश् च विभीषणम् कथं सागरम् अक्षोभ्यं तराम वरुणालयम् ॥
abravīc ca hanūmāṃś ca sugrīvaś ca vibhīṣaṇam kathaṃ sāgaram akṣobhyaṃ tarāma varuṇālayam
English
And Hanuman and Sugriva
spoke to Vibhishana:
“How shall we cross the sea,
unshakable, Varuna’s home?”
हिन्दी
और हनुमान तथा सुग्रीव ने विभीषण से कहा: “इस अक्षोभ्य सागर को, वरुण के घर को, हम कैसे पार करें?”
॥ 6.19.31–32 ॥
CrEd 6.13.13–14
विभीषणVibhishana
Sanskrit
समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुम् अर्हति खानितः सगरेणायम् अप्रमेयो महोदधिः कर्तुम् अर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यं महोदधिः ॥
samudraṃ rāghavo rājā śaraṇaṃ gantum arhati khānitaḥ sagareṇāyam aprameyo mahodadhiḥ kartum arhati rāmasya jñāteḥ kāryaṃ mahodadhiḥ
English
To the sea King Raghava
should go for refuge.
Dug by Sagara was this
boundless, mighty ocean;
the mighty ocean should do
the work of Rama, its kin.
हिन्दी
राजा राघव को समुद्र की शरण जाना चाहिए। यह अथाह महासागर सगर का खुदवाया हुआ है; महासागर को अपने कुटुंबी राम का काम करना ही चाहिए।
॥ 6.19.42 ॥
CrEd 6.13.23
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एवम् उक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः संविवेश तदा रामो वेद्याम् इव हुताशनः ॥
evam uktaḥ kuśāstīrṇe tīre nadanadīpateḥ saṃviveśa tadā rāmo vedyām iva hutāśanaḥ
English
So told, on the kusha-strewn
shore of the lord of rivers,
Rama then lay down,
like fire upon the altar.
हिन्दी
ऐसा कहे जाने पर राम तब नदियों के स्वामी के कुश बिछे तट पर लेट गए, जैसे वेदी पर अग्नि।