Sources · स्रोत

The coronation

राज्याभिषेक
Valmiki · Yuddha Kanda
6.127.16–6.128.106 (CrEd 6.115.14–6.116.90)

भरत राम की प्रतीक्षा करते हैं, और हनुमान उन्हें दूर से आता पुष्पक दिखाते हैं; नगर पुकार उठता है कि ये राम हैं। भरत धरोहर की तरह सँभाला हुआ राज्य लौटा देते हैं, और राम, जिन्होंने चित्रकूट में उसे लेने से मना किया था, अब स्वीकार कर लेते हैं। उनका अभिषेक होता है, सीता अपना हार हनुमान को देती हैं, और राम लक्ष्मण से युवराज बनकर राज्य में साथ देने को कहते हैं।

Bharata waits for Rama, and Hanuman shows him the Pushpaka coming from afar; the city cries out that this is Rama. Bharata gives back the kingdom he has kept as a trust, and Rama, who refused it at Chitrakuta, now accepts it. He is crowned, Sita gives her necklace to Hanuman, and Rama asks Lakshmana to share the rule as heir.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

The coronation

Valmiki 6.127.16–6.128.106 (CrEd 6.115.14–6.116.90)

॥ 6.127.16–20 ॥

CrEd 6.115.14–15

silent moment मौन क्षण

॥ 6.127.23 ॥

CrEd 6.115.17

भरतBharata

Sanskrit

कच्चिन् न खलु कापेयी सेव्यते चलचित्तता ।
न हि पश्यामि काकुत्स्थं रामम् आर्यं परंतपम् ॥

kaccin na khalu kāpeyī sevyate calacittatā
na hi paśyāmi kākutsthaṃ rāmam āryaṃ paraṃtapam

English

Is it not, perhaps, a monkey’s
fickleness of mind at play?
For I do not see Kakutstha,
noble Rama, scorcher of foes.

हिन्दी

कहीं वानरों वाली चंचलता तो नहीं की जा रही? मुझे शत्रुओं को तपाने वाले आर्य काकुत्स्थ राम कहीं दिखाई नहीं देते।

॥ 6.127.29 ॥

CrEd 6.115.23

हनुमानHanuman

Sanskrit

तद् एतद् दृश्यते दूराद् विमलं चन्द्रसंनिभम् ।
विमानं पुष्पकं दिव्यं मनसा ब्रह्मनिर्मितम् ॥

tad etad dṛśyate dūrād vimalaṃ candrasaṃnibham
vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ manasā brahmanirmitam

English

There it is, seen from afar,
spotless, like the moon:
the heavenly chariot Pushpaka,
made by Brahma with his mind.

हिन्दी

वह देखिए, दूर से वह दिखाई दे रहा है: चंद्रमा जैसा निर्मल, दिव्य पुष्पक विमान, जिसे ब्रह्मा ने अपने मन से रचा था।

॥ 6.127.31 ॥

CrEd 6.115.25

हनुमानHanuman

Sanskrit

एतस्मिन् भ्रातरौ वीरौ वैदेह्या सह राघवौ ।
सुग्रीवश् च महातेजा राक्षसेन्द्रो विभीषणः ॥

etasmin bhrātarau vīrau vaidehyā saha rāghavau
sugrīvaś ca mahātejā rākṣasendro vibhīṣaṇaḥ

English

In it are the two hero brothers,
the Raghavas, with Vaidehi,
and Sugriva of great splendour,
and Vibhishana, lord of rakshasas.

हिन्दी

इसमें दोनों वीर भाई राघव हैं, वैदेही के साथ, और महातेजस्वी सुग्रीव, और राक्षसराज विभीषण।

॥ 6.127.32 ॥

CrEd 6.115.26

नगरवासीCitizens

Sanskrit

ततो हर्षसमुद्भूतो निस्वनो दिवम् अस्पृशत् ।
स्त्रीबालयुववृद्धानां रामोऽयम् इति कीर्तितः ॥

tato harṣasamudbhūto nisvano divam aspṛśat
strībālayuvavṛddhānāṃ rāmo 'yam iti kīrtitaḥ

English

Then a cry born of joy
rose up and touched the sky,
from women, children, young and old:
“This is Rama!” they proclaimed.

हिन्दी

तब हर्ष से उठी आवाज़ आकाश को छू गई; स्त्रियाँ, बच्चे, जवान और बूढ़े पुकार उठे: “ये राम हैं!”

॥ 6.127.33–36 ॥

CrEd 6.115.27–30

silent moment मौन क्षण

॥ 6.127.38–39 ॥

CrEd 6.115.31–32

silent moment मौन क्षण

॥ 6.127.48 ॥

CrEd 6.115.38

silent moment मौन क्षण

॥ 6.127.49 ॥

CrEd 6.115.39

silent moment मौन क्षण

॥ 6.127.50 ॥

CrEd 6.115.40

नगरवासीCitizens

Sanskrit

स्वागतं ते महाबाहो कौसल्यानन्दवर्धन ।
इति प्राञ्जलयः सर्वे नागरा रामम् अब्रुवन् ॥

svāgataṃ te mahābāho kausalyānandavardhana
iti prāñjalayaḥ sarve nāgarā rāmam abruvan

English

“Welcome, mighty-armed one,
who make Kausalya’s joy grow!”
So, with joined palms, all the citizens
spoke to Rama.

हिन्दी

“महाबाहु, कौसल्या का आनंद बढ़ाने वाले, आपका स्वागत है!” सब नगरवासियों ने हाथ जोड़कर राम से यह कहा।

॥ 6.127.51 ॥

CrEd 6.115.41

silent moment मौन क्षण

॥ 6.127.52 ॥

CrEd 6.115.42

silent moment मौन क्षण

॥ 6.127.53 ॥

CrEd 6.115.43

भरतBharata

Sanskrit

एतत् ते रक्षितं राजन् राज्यं निर्यातितं मया ॥

etat te rakṣitaṃ rājan rājyaṃ niryātitaṃ mayā

English

Here is your kingdom, king, kept safe;
I give it back to you.

हिन्दी

राजन्, आपका यह राज्य, जिसकी मैंने रक्षा की, मैं आपको लौटाता हूँ।

॥ 6.127.54 ॥

CrEd 6.115.44

भरतBharata

Sanskrit

अद्य जन्म कृतार्थं मे संवृत्तश् च मनोरथः ।
यस् त्वां पश्यामि राजानम् अयोध्यां पुनर् आगतम् ॥

adya janma kṛtārthaṃ me saṃvṛttaś ca manorathaḥ
yas tvāṃ paśyāmi rājānam ayodhyāṃ punar āgatam

English

Today my birth has found its purpose,
and my heart’s wish has come to pass,
for I see you, my king,
returned again to Ayodhya.

हिन्दी

आज मेरा जन्म सफल हुआ, और मेरा मनोरथ पूरा हुआ, कि मैं आपको, राजा को, फिर अयोध्या लौटा देख रहा हूँ।

॥ 6.127.55 ॥

CrEd 6.115.45

भरतBharata

Sanskrit

अवेक्षतां भवान् कोशं कोष्ठागारं पुरं बलम् ।
भवतस् तेजसा सर्वं कृतं दशगुणं मया ॥

avekṣatāṃ bhavān kośaṃ koṣṭhāgāraṃ puraṃ balam
bhavatas tejasā sarvaṃ kṛtaṃ daśaguṇaṃ mayā

English

Look over the treasury,
the granaries, the city and the army;
by your power I have made
all of it tenfold.

हिन्दी

आप कोष, अन्न-भंडार, नगर और सेना को देख लीजिए। आपके तेज से मैंने सबको दस गुना कर दिया है।

॥ 6.127.56 ॥

CrEd 6.115.46

silent moment मौन क्षण

॥ 6.127.59 ॥

CrEd 6.115.49

रामRama

Sanskrit

अब्रवीच् च तदा रामस् तद्विमानम् अनुत्तमम् ।
वह वैश्रवणं देवम् अनुजानामि गम्यताम् ॥

abravīc ca tadā rāmas tadvimānam anuttamam
vaha vaiśravaṇaṃ devam anujānāmi gamyatām

English

And then Rama said
to that peerless chariot:
“Carry the god Vaishravana.
I give you leave: go.”

हिन्दी

तब राम ने उस उत्तम विमान से कहा: “जाओ, देव वैश्रवण को वहन करो। मैं तुम्हें विदा देता हूँ; जाओ।”

॥ 6.128.2 ॥

CrEd 6.116.2

भरतBharata

Sanskrit

पूजिता मामिका माता दत्तं राज्यम् इदं मम ।
तद् ददामि पुनस् तुभ्यं यथा त्वम् अददा मम ॥

pūjitā māmikā mātā dattaṃ rājyam idaṃ mama
tad dadāmi punas tubhyaṃ yathā tvam adadā mama

English

My mother was honoured,
and this kingdom was given to me;
I give it back to you again,
just as you gave it to me.

हिन्दी

मेरी माता का मान रखा गया, और यह राज्य मुझे दिया गया। अब इसे मैं आपको वैसे ही लौटाता हूँ, जैसे आपने मुझे दिया था।

॥ 6.128.3 ॥

CrEd 6.116.3

भरतBharata

Sanskrit

धुरम् एकाकिना न्यस्ताम् ऋषभेण बलीयसा ।
किशोरवद् गुरुं भारं न वोढुम् अहम् उत्सहे ॥

dhuram ekākinā nyastām ṛṣabheṇa balīyasā
kiśoravad guruṃ bhāraṃ na voḍhum aham utsahe

English

The yoke a mighty bull
once carried all alone,
that heavy load, like a young colt,
I have not the strength to bear.

हिन्दी

जिस जुए को एक बलवान बैल अकेला ढोता था, उस भारी बोझ को मैं बछड़े की तरह नहीं उठा सकता।

॥ 6.128.9 ॥

CrEd 6.116.9

भरतBharata

Sanskrit

जगद् अद्याभिषिक्तं त्वाम् अनुपश्यतु सर्वतः ।
प्रतपन्तम् इवादित्यं मध्याह्ने दीप्ततेजसम् ॥

jagad adyābhiṣiktaṃ tvām anupaśyatu sarvataḥ
pratapantam ivādityaṃ madhyāhne dīptatejasam

English

Let the world, on every side,
look on you anointed today,
blazing in splendour like the sun
burning at midday.

हिन्दी

आज सारा संसार चारों ओर से आपको अभिषिक्त देखे, दोपहर के तपते सूर्य की तरह तेज से दमकते हुए।

॥ 6.128.11 ॥

CrEd 6.116.11

भरतBharata

Sanskrit

यावद् आवर्तते चक्रं यावती च वसुंधरा ।
तावत् त्वम् इह सर्वस्य स्वामित्वम् अभिवर्तय ॥

yāvad āvartate cakraṃ yāvatī ca vasuṃdharā
tāvat tvam iha sarvasya svāmitvam abhivartaya

English

As long as the wheel turns,
and as far as the earth extends,
so long, here, hold
lordship over all.

हिन्दी

जब तक चक्र घूमता है, और जहाँ तक पृथ्वी है, तब तक आप यहाँ सबके स्वामी बनकर रहें।

॥ 6.128.12 ॥

CrEd 6.116.12

silent moment मौन क्षण

॥ 6.128.12 ॥

CrEd 6.116.12

रामRama

Sanskrit

भरतस्य वचः श्रुत्वा रामः परपुरंजयः ।
तथेति प्रतिजग्राह निषसादासने शुभे ॥

bharatasya vacaḥ śrutvā rāmaḥ parapuraṃjayaḥ
tatheti pratijagrāha niṣasādāsane śubhe

English

Hearing Bharata’s words,
Rama, conqueror of enemy cities,
accepted, saying “So be it,”
and sat down on the auspicious seat.

हिन्दी

भरत की बात सुनकर, शत्रुओं के नगर जीतने वाले राम ने “ऐसा ही हो” कहकर उसे स्वीकार किया, और शुभ आसन पर बैठ गए।

॥ 6.128.12 ॥

CrEd 6.116.12

silent moment मौन क्षण

॥ 6.128.60–63 ॥

CrEd 6.116.54–58

silent moment मौन क्षण

॥ 6.128.79–80 ॥

CrEd 6.116.69–70

silent moment मौन क्षण

॥ 6.128.81–82 ॥

CrEd 6.116.71–72a

रामRama

Sanskrit

ताम् इङ्गितज्ञः संप्रेक्ष्य बभाषे जनकात्मजाम् ।
प्रदेहि सुभगे हारं यस्य तुष्टासि भामिनि ।
पौरुषं विक्रमो बुद्धिर् यस्मिन्न् एतानि नित्यदा ॥

tām iṅgitajñaḥ saṃprekṣya babhāṣe janakātmajām
pradehi subhage hāraṃ yasya tuṣṭāsi bhāmini
pauruṣaṃ vikramo buddhir yasminn etāni nityadā

English

He who could read her looks gazed at her,
Janaka’s daughter, and said:
“Give the necklace, fortunate one,
to him you are pleased with, lovely lady,
in whom manliness, valour and wisdom
are always to be found.”

हिन्दी

उनके मन का भाव समझने वाले राम ने जनकनन्दिनी को देखकर कहा: “सुभगे, भामिनी, यह हार उसे दे दो, जिससे तुम प्रसन्न हो, जिसमें पौरुष, पराक्रम और बुद्धि सदा रहते हैं।”

॥ 6.128.83–84 ॥

CrEd 6.116.72–73

silent moment मौन क्षण

॥ 6.128.93 ॥

CrEd 6.116.78

रामRama

Sanskrit

आतिष्ठ धर्मज्ञ मया सहेमां गां पूर्वराजाध्युषितां बलेन ।
तुल्यं मया त्वं पितृभिर् धृता या तां यौवराज्ये धुरम् उद्वहस्व ॥

ātiṣṭha dharmajña mayā sahemāṃ gāṃ pūrvarājādhyuṣitāṃ balena
tulyaṃ mayā tvaṃ pitṛbhir dhṛtā yā tāṃ yauvarājye dhuram udvahasva

English

Take your stand with me, knower of dharma,
on this earth the kings of old
held by their strength; my equal,
take up as heir the yoke our fathers bore.

हिन्दी

धर्मज्ञ, मेरे साथ इस पृथ्वी पर स्थित हो, जिसे पहले के राजाओं ने अपने बल से धारण किया। मेरे बराबर होकर, युवराज के पद पर, वह भार उठाओ जो हमारे पितरों ने उठाया था।

॥ 6.128.94 ॥

CrEd 6.116.79

silent moment मौन क्षण

॥ 6.128.95–106 ॥

CrEd 6.116.80–90

silent moment मौन क्षण