What the city says
॥ 7.42.23–24 ॥
CrEd 7.41.16–17
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरुचिराननाम् ।
रमयाम् आस वैदेहीम् अहन्य् अहनि देववत् ।
तथा तु रममाणस्य तस्यैवं शिशिरः शुभः ।
अत्यक्रामन् नरेन्द्रस्य राघवस्य महात्मनः ॥
evaṃ rāmo mudā yuktaḥ sītāṃ surucirānanām
ramayām āsa vaidehīm ahany ahani devavat
tathā tu ramamāṇasya tasyaivaṃ śiśiraḥ śubhaḥ
atyakrāman narendrasya rāghavasya mahātmanaḥ
English
So Rama, filled with gladness,
with Sita of the lovely face,
delighted Vaidehi
day after day, as a god would.
And as he took his joy,
the bright cool season
passed by for the king,
for Raghava, the great-souled.
हिन्दी
इस प्रकार आनंद से भरे राम सुंदर मुख वाली सीता, वैदेही, को दिन-प्रतिदिन देवता की तरह रिझाते रहे। और इस तरह आनंद करते हुए उस महात्मा राजा राघव का शुभ शिशिर-काल बीत गया।
॥ 7.42.26–27 ॥
CrEd 7.41.18–19
silent moment मौन क्षण
॥ 7.42.28–29ab ॥
CrEd 7.41.20–21ab
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततो रामम् उपागच्छद् विचित्रबहुभूषणा ।
त्रिविष्टपे सहस्राक्षम् उपविष्टं यथा शची ।
दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् ।
प्रहर्षम् अतुलं लेभे … ॥
tato rāmam upāgacchad vicitrabahubhūṣaṇā
triviṣṭape sahasrākṣam upaviṣṭaṃ yathā śacī
dṛṣṭvā tu rāghavaḥ patnīṃ kalyāṇena samanvitām
praharṣam atulaṃ lebhe …
English
Then to Rama she came,
in many bright ornaments,
as to thousand-eyed Indra, seated in heaven,
comes Shachi;
and seeing his wife
blessed with good fortune,
Raghava felt a joy beyond measure.
हिन्दी
तब अनेक रंग-बिरंगे आभूषण पहने सीता राम के पास आईं, जैसे स्वर्ग में बैठे सहस्राक्ष इन्द्र के पास शची आती हैं। और सौभाग्य से युक्त अपनी पत्नी को देखकर राघव को अपार हर्ष हुआ।
॥ 7.42.29cd–31 ॥
CrEd 7.41.21cd–22
रामRama
Sanskrit
साधु साध्व् इति चाब्रवीत् ।
अपत्यलाभो वैदेहि ममायं समुपस्थितः ।
किम् इच्छसि हि तद् ब्रूहि कः कामः क्रियतां तव ॥
sādhu sādhv iti cābravīt
apatyalābho vaidehi mamāyaṃ samupasthitaḥ
kim icchasi hi tad brūhi kaḥ kāmaḥ kriyatāṃ tava
English
“Well done, well done!” he said;
“Vaidehi, the gain of a child
has come to me at last.
What is it you wish? Tell me:
what desire shall be done for you?”
हिन्दी
और बोले, “वाह, वाह! वैदेही, मुझे यह संतान-लाभ प्राप्त होने वाला है। बताओ, तुम क्या चाहती हो? तुम्हारी कौन-सी इच्छा पूरी की जाए?”
॥ 7.42.32–33 ॥
CrEd 7.41.23–24
सीताSita
Sanskrit
तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुम् इच्छामि राघव ।
गङ्गातीरे निविष्टानि ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ।
फलमूलाशिनां वीर पादमूलेषु वर्तितुम् ॥
tapovanāni puṇyāni draṣṭum icchāmi rāghava
gaṅgātīre niviṣṭāni ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām
phalamūlāśināṃ vīra pādamūleṣu vartitum
English
“The holy groves of penance
I long to see, Raghava,
set on the Ganga’s bank,
the groves of sages of holy deeds;
and at the feet, O hero,
of those who live on fruit and roots, to sit.”
हिन्दी
“राघव, मैं गंगा के किनारे बसे, पुण्यकर्मा ऋषियों के पवित्र तपोवन देखना चाहती हूँ; और वीर, फल-मूल खाकर रहने वालों के चरणों में रहना चाहती हूँ।”
॥ 7.42.34 ॥
CrEd 7.41.25
सीताSita
Sanskrit
एष मे परमः कामो यन् मूलफलभोजिषु ।
अप्य् एकरात्रं काकुत्स्थ वसेयं पुण्यशालिषु ॥
eṣa me paramaḥ kāmo yan mūlaphalabhojiṣu
apy ekarātraṃ kākutstha vaseyaṃ puṇyaśāliṣu
English
“This is my dearest wish:
among those who feed on roots and fruit,
if only for one night, Kakutstha,
to dwell among the holy.”
हिन्दी
“यही मेरी सबसे बड़ी इच्छा है, काकुत्स्थ, कि कंद-मूल-फल खाने वाले उन पुण्यात्माओं के बीच मैं रहूँ, चाहे एक ही रात के लिए।”
॥ 7.42.35 ॥
CrEd 7.41.26
रामRama
Sanskrit
तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्य् असंशयम् ॥
tatheti ca pratijñātaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā
visrabdhā bhava vaidehi śvo gamiṣyasy asaṃśayam
English
“So be it,” promised Rama,
tireless in his deeds;
“Rest easy, Vaidehi:
tomorrow you will go, beyond all doubt.”
हिन्दी
अक्लिष्टकर्मा राम ने वचन दिया, “ऐसा ही होगा। निश्चिंत रहो, वैदेही: कल तुम जाओगी, इसमें कोई संदेह नहीं।”
॥ 7.42.36 ॥
CrEd 7.41.27
silent moment मौन क्षण
॥ 7.43.1–3 ॥
CrEd 7.42.1–3
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तत्रोपविष्टं राजानम् उपासन्ते विचक्षणाः ।
कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः ।
विजयो मधुमत्तश् च काश्यपः पिङ्गलः कुशः ।
सुराजिः कालियो भद्रो दन्तवक्रः समागधः ।
एते कथा बहुविधा परिहाससमन्विताः ।
कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः ॥
tatropaviṣṭaṃ rājānam upāsante vicakṣaṇāḥ
kathānāṃ bahurūpāṇāṃ hāsyakārāḥ samantataḥ
vijayo madhumattaś ca kāśyapaḥ piṅgalaḥ kuśaḥ
surājiḥ kāliyo bhadro dantavakraḥ samāgadhaḥ
ete kathā bahuvidhā parihāsasamanvitāḥ
kathayanti sma saṃhṛṣṭā rāghavasya mahātmanaḥ
English
There, as the king sat, clever men
attended him on every side,
makers of laughter
with tales of every kind:
Vijaya, Madhumatta,
Kashyapa, Pingala, Kusha,
Suraji, Kaliya, Bhadra,
Dantavakra and Sumagadha.
These, with tales of many kinds,
all laced with jest,
in high spirits entertained
Raghava, the great-souled.
हिन्दी
वहाँ बैठे राजा के चारों ओर चतुर लोग, तरह-तरह की कथाओं से हँसाने वाले, उपस्थित रहते थे: विजय और मधुमत्त, काश्यप, पिंगल, कुश, सुराजि, कालिय, भद्र, दन्तवक्र और सुमागध। ये प्रसन्न होकर महात्मा राघव को हँसी-ठिठोली से भरी अनेक प्रकार की कथाएँ सुनाते थे।
॥ 7.43.4–5 ॥
CrEd 7.42.4–5
रामRama
Sanskrit
काः कथा नगरे भद्र वर्तन्ते विषयेषु च ।
माम् आश्रितानि कान्य् आहुः पौरजानपदा जनाः ।
किं च सीतां समाश्रित्य भरतं किं नु लक्ष्मणम् ॥
kāḥ kathā nagare bhadra vartante viṣayeṣu ca
mām āśritāni kāny āhuḥ paurajānapadā janāḥ
kiṃ ca sītāṃ samāśritya bharataṃ kiṃ nu lakṣmaṇam
English
“What talk, Bhadra, goes round the city,
what talk goes round the land?
What do they say of me,
the people of town and country?
And of Sita what,
of Bharata, of Lakshmana?”
हिन्दी
“भद्र, नगर में और देश में कौन-सी बातें चलती हैं? नगर और जनपद के लोग मेरे बारे में क्या कहते हैं? और सीता के बारे में, भरत के बारे में, लक्ष्मण के बारे में क्या?”
॥ 7.43.7–8 ॥
CrEd 7.42.7–8
Bhadra
Sanskrit
स्थिताः कथाः शुभा राजन् वर्तन्ते पुरवासिनाम् ।
अयं तु विजयः सौम्य दशग्रीववधाश्रितः ।
भूयिष्ठं स्वपुरे पौरैः कथ्यते पुरुषर्षभ ॥
sthitāḥ kathāḥ śubhā rājan vartante puravāsinām
ayaṃ tu vijayaḥ saumya daśagrīvavadhāśritaḥ
bhūyiṣṭhaṃ svapure pauraiḥ kathyate puruṣarṣabha
English
“Good is the talk, O king,
that goes among the townsfolk.
But this victory, gentle lord,
the slaying of the ten-necked one,
is what the citizens most tell
in your own city, bull among men.”
हिन्दी
“महाराज, नगरवासियों में अच्छी ही बातें चलती हैं। पर सौम्य, दशग्रीव के वध वाली आपकी यह विजय, हे पुरुषश्रेष्ठ, अपने नगर में लोग सबसे ज़्यादा इसी की चर्चा करते हैं।”
॥ 7.43.9–11 ॥
CrEd 7.42.9–11
रामRama
Sanskrit
कथयस्व यथातथ्यं सर्वं निरवशेषतः ।
शुभाशुभानि वाक्यानि यान्य् आहुः पुरवासिनः ।
श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्यां न कुर्याम् अशुभानि च ।
कथयस्व च विस्रब्धो निर्भयो विगतज्वरः ॥
kathayasva yathātathyaṃ sarvaṃ niravaśeṣataḥ
śubhāśubhāni vākyāni yāny āhuḥ puravāsinaḥ
śrutvedānīṃ śubhaṃ kuryāṃ na kuryām aśubhāni ca
kathayasva ca visrabdho nirbhayo vigatajvaraḥ
English
“Tell me as it truly is,
all of it, leaving nothing out,
the words both good and bad
that the townsfolk speak.
Hearing them, I will now do the good,
and the bad I will not do.
Speak with trust, and speak without fear,
with all your worry gone.”
हिन्दी
“जैसा सच है, सब कुछ बताओ, कुछ भी बाकी न छोड़ो: नगरवासी जो भी भली-बुरी बातें कहते हैं। उन्हें सुनकर मैं अब भला करूँगा और बुरा नहीं करूँगा। और निश्चिंत होकर, बिना डरे, बेखटके बताओ।”
॥ 7.43.12 ॥
CrEd 7.42.12
silent moment मौन क्षण
॥ 7.43.13–15 ॥
CrEd 7.42.13–15ab
Bhadra
Sanskrit
शृणु राजन् यथा पौराः कथयन्ति शुभाशुभम् ।
चत्वरापणरथ्यासु वनेषूपवनेषु च ।
दुष्करं कृतवान् रामः समुद्रे सेतुबन्धनम् … रावणश् च दुराधर्षो हतः सबलवाहनः ॥
śṛṇu rājan yathā paurāḥ kathayanti śubhāśubham
catvarāpaṇarathyāsu vaneṣūpavaneṣu ca
duṣkaraṃ kṛtavān rāmaḥ samudre setubandhanam … rāvaṇaś ca durādharṣo hataḥ sabalavāhanaḥ
English
“Hear, king, how the townsfolk
tell of good and bad,
in squares and markets and streets,
in woods and in groves:
‘A hard thing Rama did,
bridging the sea…
and Ravana, hard to assail,
was slain with his army and his mounts.’”
हिन्दी
“सुनिए, महाराज, नगरवासी चौराहों, बाज़ारों और गलियों में, वनों और उपवनों में, भली-बुरी क्या बातें कहते हैं: ‘राम ने कठिन काम किया, समुद्र पर सेतु बाँधा… और दुर्जय रावण अपनी सेना और वाहनों समेत मारा गया।’”
॥ 7.43.16, 18 ॥
CrEd 7.42.16, 18
Bhadra
Sanskrit
हत्वा च रावणं युद्धे सीताम् आहृत्य राघवः ।
अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्ववेश्म पुनर् आनयत् … लङ्काम् अपि पुनर् नीताम् अशोकवनिकां गताम् ।
रक्षसां वशम् आपन्नां कथं रामो न कुत्सते ॥
hatvā ca rāvaṇaṃ yuddhe sītām āhṛtya rāghavaḥ
amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā svaveśma punar ānayat … laṅkām api punar nītām aśokavanikāṃ gatām
rakṣasāṃ vaśam āpannāṃ kathaṃ rāmo na kutsate
English
“‘Slaying Ravana in battle,
winning Sita back, Raghava
put his anger behind him
and brought her home again…
She was carried off to Lanka,
she went into the Ashoka grove,
she fell into the rakshasas’ power:
how is it Rama finds no fault?’”
हिन्दी
“‘और युद्ध में रावण को मारकर, सीता को वापस पाकर, राघव क्रोध को पीछे छोड़ उन्हें फिर अपने घर ले आए… वह लंका ले जाई गई, अशोक वाटिका में रही, राक्षसों के वश में पड़ी: राम को इसमें दोष क्यों नहीं दिखता?’”
॥ 7.43.19–20 ॥
CrEd 7.42.19–20
Bhadra
Sanskrit
अस्माकम् अपि दारेषु सहनीयं भविष्यति ।
यथा हि कुरुते राजा प्रजा तम् अनुवर्तते ।
एवं बहुविधा वाचो वदन्ति पुरवासिनः ।
नगरेषु च सर्वेषु राजञ् जनपदेषु च ॥
asmākam api dāreṣu sahanīyaṃ bhaviṣyati
yathā hi kurute rājā prajā tam anuvartate
evaṃ bahuvidhā vāco vadanti puravāsinaḥ
nagareṣu ca sarveṣu rājañ janapadeṣu ca
English
“‘In our wives too, now,
this we shall have to bear;
for as the king does,
so the people follow.’
Such are the many words
the townsfolk speak, O king,
in all the towns,
and in the countryside.”
हिन्दी
“‘अब हमें भी अपनी पत्नियों के मामले में यह सहना होगा, क्योंकि राजा जैसा करता है, प्रजा उसी का अनुसरण करती है।’ महाराज, सब नगरों में और जनपदों में नगरवासी ऐसी ही तरह-तरह की बातें कहते हैं।”
॥ 7.43.21 ॥
CrEd 7.42.21
रामRama
Sanskrit
उवाच सर्वान् सुहृदः कथम् एतन् निवेद्यताम् ॥
uvāca sarvān suhṛdaḥ katham etan nivedyatām
English
He spoke to all his friends:
“How is this? Let it be told.”
हिन्दी
उन्होंने अपने सब मित्रों से कहा: “यह कैसा है? बताया जाए।”
॥ 7.43.22 ॥
CrEd 7.42.22
RajaCompanions
Sanskrit
एवम् एतन् न संशयः ॥
evam etan na saṃśayaḥ
English
“It is so; there is no doubt.”
हिन्दी
“ऐसा ही है; इसमें कोई संदेह नहीं।”
॥ 7.43.23 ॥
CrEd 7.42.23
silent moment मौन क्षण
Tomorrow at dawn
॥ 7.44.1–3 ॥
CrEd 7.43.1–3
silent moment मौन क्षण
॥ 7.44.5, 7–8, 10–11 ॥
CrEd 7.43.5, 7, 10
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
बाढम् इत्य् एव सौमित्रिः श्रुत्वा राघवशासनम् ।
प्राद्रवद् रथम् आरुह्य राघवस्य निवेशनम् ।
भरतस् तु वचः श्रुत्वा द्वाःस्थाद् रामसमीरितम् ।
उत्पपातासनात् तूर्णं पद्भ्याम् एव ततोऽगमत् ।
श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नो रामशासनम् ।
शिरसा वन्द्य धरणीं प्रययौ यत्र राघवः ॥
bāḍham ity eva saumitriḥ śrutvā rāghavaśāsanam
prādravad ratham āruhya rāghavasya niveśanam
bharatas tu vacaḥ śrutvā dvāḥsthād rāmasamīritam
utpapātāsanāt tūrṇaṃ padbhyām eva tato 'gamat
śrutvā tu vacanaṃ tasya śatrughno rāmaśāsanam
śirasā vandya dharaṇīṃ prayayau yatra rāghavaḥ
English
“So be it,” said Saumitri,
hearing Raghava’s command;
he mounted his chariot and sped
to Raghava’s dwelling.
Bharata, hearing from the doorkeeper
the words that Rama sent,
sprang swiftly from his seat
and went from there on foot.
Shatrughna, hearing his words,
the command of Rama,
bowed his head to the earth
and went where Raghava was.
हिन्दी
“अवश्य,” कहकर सौमित्रि राघव की आज्ञा सुनते ही रथ पर चढ़े और राघव के भवन की ओर दौड़ पड़े। भरत ने द्वारपाल से राम का भेजा संदेश सुना तो तुरंत आसन से उछलकर उठे और वहाँ से पैदल ही चल दिए। और शत्रुघ्न ने उसकी बात, राम की आज्ञा, सुनी तो सिर से धरती को प्रणाम किया और जहाँ राघव थे, वहाँ चल पड़े।
॥ 7.44.13 ॥
CrEd 7.43.12
रामRama
Sanskrit
प्रवेशय कुमारांस् त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः ।
एतेषु जीवितं मह्यम् एते प्राणा बहिश्चराः ॥
praveśaya kumārāṃs tvaṃ matsamīpaṃ tvarānvitaḥ
eteṣu jīvitaṃ mahyam ete prāṇā bahiścarāḥ
English
“Bring in the princes to me,
and bring them in haste;
in them my life is lodged:
they are my breaths, walking outside me.”
हिन्दी
“कुमारों को जल्दी से मेरे पास भीतर ले आओ। मेरा जीवन इन्हीं में है; ये मेरे प्राण हैं, जो मेरे बाहर विचरते हैं।”
॥ 7.44.14–16 ॥
CrEd 7.43.13–15
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
आज्ञप्तास् तु नरेन्द्रेण कुमाराः शुक्लवाससः ।
प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस् ते समाहिताः ।
ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा ।
संध्यागतम् इवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् ।
बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः ।
हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ॥
ājñaptās tu narendreṇa kumārāḥ śuklavāsasaḥ
prahvāḥ prāñjalayo bhūtvā viviśus te samāhitāḥ
te tu dṛṣṭvā mukhaṃ tasya sagrahaṃ śaśinaṃ yathā
saṃdhyāgatam ivādityaṃ prabhayā parivarjitam
bāṣpapūrṇe ca nayane dṛṣṭvā rāmasya dhīmataḥ
hataśobhaṃ yathā padmaṃ mukhaṃ vīkṣya ca tasya te
English
Bidden by the lord of men, the princes,
clad in white,
bowing, their palms joined,
entered, composed;
and they saw his face, like the moon
in the grip of Rahu,
like the sun at twilight,
stripped of all its light;
they saw the eyes of wise Rama
brimming with tears,
and looked upon his face,
a lotus with its beauty struck away.
हिन्दी
राजा की आज्ञा पाकर श्वेत वस्त्र पहने कुमार झुककर, हाथ जोड़कर, संयत भाव से भीतर गए। और उन्होंने उनका मुख देखा: राहु से ग्रसे चंद्रमा जैसा, संध्या के समय प्रभा से रहित सूर्य जैसा; बुद्धिमान राम की आँखें आँसुओं से भरी देखीं, और उनका मुख देखा, मुरझाए कमल जैसा, शोभा से हीन।
॥ 7.44.17–18 ॥
CrEd 7.43.16–17
silent moment मौन क्षण
॥ 7.44.19 ॥
CrEd 7.43.18
रामRama
Sanskrit
भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो मम जीवितम् ।
भवद्भिश् च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ॥
bhavanto mama sarvasvaṃ bhavanto mama jīvitam
bhavadbhiś ca kṛtaṃ rājyaṃ pālayāmi nareśvarāḥ
English
“You are my all;
you are my very life;
the kingdom was made by you;
I only guard it, lords of men.”
हिन्दी
“तुम ही मेरा सर्वस्व हो, तुम ही मेरा जीवन हो। और यह राज्य तुम्हारा बनाया हुआ है; हे नरेश्वरो, मैं तो बस इसका पालन करता हूँ।”
॥ 7.45.1–3 ॥
CrEd 7.44.1–3
रामRama
Sanskrit
सर्वे शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनोऽन्यथा ।
पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा ।
पौरापवादः सुमहांस् तथा जनपदस्य च ।
वर्तते मयि बीभत्सः स मे मर्माणि कृन्तति ॥
sarve śṛṇuta bhadraṃ vo mā kurudhvaṃ mano 'nyathā
paurāṇāṃ mama sītāyāṃ yādṛśī vartate kathā
paurāpavādaḥ sumahāṃs tathā janapadasya ca
vartate mayi bībhatsaḥ sa me marmāṇi kṛntati
English
“Hear, all of you, and blessings on you;
let your minds not turn awry.
Among the townsfolk, of me and of Sita,
hear what talk goes round.
Great is the townsfolk’s reproach,
and the country’s too;
it is of me, and it is foul,
and it cuts me to the quick.”
हिन्दी
“सब सुनो, तुम्हारा कल्याण हो; मन में कुछ उल्टा मत लाना। सीता को लेकर मेरे बारे में नगरवासियों में कैसी बातें चल रही हैं। नगर में बड़ी निंदा हो रही है, और देश में भी; यह घिनौनी बात मेरे बारे में है, और यह मेरे मर्म को काट रही है।”
॥ 7.45.5, 7 ॥
CrEd 7.44.5–6
रामRama
Sanskrit
जानासि हि यथा सौम्य दण्डके विजने वने ।
रावणेन हृता सीता स च विध्वंसितो मया ।
प्रत्यक्षं तव सौमित्रे देवानां हव्यवाहनः ।
अपापां मैथिलीम् आह वायुश् चाकाशगोचरः ॥
jānāsi hi yathā saumya daṇḍake vijane vane
rāvaṇena hṛtā sītā sa ca vidhvaṃsito mayā
pratyakṣaṃ tava saumitre devānāṃ havyavāhanaḥ
apāpāṃ maithilīm āha vāyuś cākāśagocaraḥ
English
“You know, gentle one, how in the Dandaka,
in the lonely forest,
Sita was carried off by Ravana,
and how I destroyed him.
Before your eyes, Saumitri,
the bearer of the gods’ oblations
declared Maithili sinless,
and the Wind that roams the sky.”
हिन्दी
“सौम्य, तुम जानते हो कि सूने दंडक वन में रावण सीता को हर ले गया था, और मैंने उसका नाश किया। सौमित्रि, तुम्हारी आँखों के सामने देवताओं के हव्यवाहन अग्नि ने मैथिली को निष्पाप बताया था, और आकाश में विचरने वाली वायु ने भी।”
॥ 7.45.10 ॥
CrEd 7.44.9
रामRama
Sanskrit
अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीतां शुद्धां यशस्विनीम् ।
ततो गृहीत्वा वैदेहीम् अयोध्याम् अहम् आगतः ॥
antarātmā ca me vetti sītāṃ śuddhāṃ yaśasvinīm
tato gṛhītvā vaidehīm ayodhyām aham āgataḥ
English
“And my inmost self knows
Sita pure and glorious;
so I took Vaidehi
and came home to Ayodhya.”
हिन्दी
“और मेरी अंतरात्मा जानती है कि सीता पवित्र और यशस्विनी है। इसीलिए मैं वैदेही को साथ लेकर अयोध्या आया।”
॥ 7.45.11–12 ॥
CrEd 7.44.10–11
रामRama
Sanskrit
अयं तु मे महान् वादः शोकश् च हृदि वर्तते ।
पौरापवादः सुमहांस् तथा जनपदस्य च ।
अकीर्तिर् यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्य चित् ।
पतत्य् एवाधमांल् लोकान् यावच् छब्दः स कीर्त्यते ॥
ayaṃ tu me mahān vādaḥ śokaś ca hṛdi vartate
paurāpavādaḥ sumahāṃs tathā janapadasya ca
akīrtir yasya gīyeta loke bhūtasya kasya cit
pataty evādhamāṃl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate
English
“But this is the great talk,
the grief that dwells in my heart:
the townsfolk’s great reproach,
and the country’s too.
Whoever has his ill fame sung
in the world, whoever he be,
falls to the lowest worlds
as long as that word is told.”
हिन्दी
“पर यही बड़ी चर्चा है, यही शोक मेरे हृदय में बसा है: नगर की बड़ी निंदा, और देश की भी। संसार में किसी भी प्राणी की अपकीर्ति गाई जाती है, तो वह तब तक नीचे के लोकों में गिरता रहता है, जब तक वह बात कही जाती है।”
॥ 7.45.14 ॥
CrEd 7.44.13
रामRama
Sanskrit
अप्य् अहं जीवितं जह्यां युष्मान् वा पुरुषर्षभाः ।
अपवादभयाद् भीतः किं पुनर् जनकात्मजाम् ॥
apy ahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ yuṣmān vā puruṣarṣabhāḥ
apavādabhayād bhītaḥ kiṃ punar janakātmajām
English
“My very life I would give up,
or you, bulls among men,
in dread of ill fame;
how much more, then, Janaka’s daughter.”
हिन्दी
“अपकीर्ति के भय से डरा हुआ मैं अपने प्राण छोड़ दूँ, या तुम्हें भी, हे पुरुषश्रेष्ठो; फिर जनक की बेटी की तो बात ही क्या।”
॥ 7.45.15 ॥
CrEd 7.44.14
रामRama
Sanskrit
तस्माद् भवन्तः पश्यन्तु पतितं शोकसागरे ।
न हि पश्याम्य् अहं भूयः किं चिद् दुःखम् अतोऽधिकम् ॥
tasmād bhavantaḥ paśyantu patitaṃ śokasāgare
na hi paśyāmy ahaṃ bhūyaḥ kiṃ cid duḥkham ato 'dhikam
English
“So look on me,
fallen in a sea of grief;
for I see no sorrow
greater than this.”
हिन्दी
“इसलिए मुझे देखो, शोक के सागर में गिरा हुआ। इससे बड़ा कोई दुख मुझे कहीं नहीं दिखता।”
॥ 7.45.15 ॥
CrEd 7.44.14
silent moment मौन क्षण
॥ 7.45.16 ॥
CrEd 7.44.15
रामRama
Sanskrit
श्वस् त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् ।
आरुह्य सीताम् आरोप्य विषयान्ते समुत्सृज ॥
śvas tvaṃ prabhāte saumitre sumantrādhiṣṭhitaṃ ratham
āruhya sītām āropya viṣayānte samutsṛja
English
“Tomorrow at dawn, Saumitri,
mount the chariot Sumantra drives;
set Sita in it,
and leave her at the kingdom’s edge.”
हिन्दी
“कल सुबह, सौमित्रि, सुमंत्र के चलाए रथ पर चढ़ो, सीता को उसमें बिठाओ, और उन्हें राज्य की सीमा पर छोड़ आओ।”
॥ 7.45.17–18 ॥
CrEd 7.44.16–17
रामRama
Sanskrit
गङ्गायास् तु परे पारे वाल्मीकेः सुमहात्मनः ।
आश्रमो दिव्यसंकाशस् तमसातीरम् आश्रितः ।
तत्रैनां विजने कक्षे विसृज्य रघुनन्दन ।
शीघ्रम् आगच्छ सौमित्रे कुरुष्व वचनं मम ॥
gaṅgāyās tu pare pāre vālmīkeḥ sumahātmanaḥ
āśramo divyasaṃkāśas tamasātīram āśritaḥ
tatraināṃ vijane kakṣe visṛjya raghunandana
śīghram āgaccha saumitre kuruṣva vacanaṃ mama
English
“On the far bank of the Ganga,
of Valmiki, the great-souled,
is a hermitage like a place of the gods,
lying on the Tamasa’s bank.
Leave her there in a lonely thicket,
joy of the Raghus,
and come back quickly, Saumitri:
do as I say.”
हिन्दी
“गंगा के उस पार महात्मा वाल्मीकि का दिव्य-सा आश्रम है, तमसा के तट पर बसा। रघुनंदन, उन्हें वहाँ किसी सूने झुरमुट में छोड़कर, सौमित्रि, जल्दी लौट आओ। मेरी बात मानो।”
॥ 7.45.19ab, 20–21ab ॥
CrEd 7.44.18–19
रामRama
Sanskrit
न चास्मि प्रतिवक्तव्यः सीतां प्रति कथं चन ।
अप्रीतिः परमा मह्यं भवेत् तु प्रतिवारिते ।
शापिताश् च मया यूयं भुजाभ्यां जीवितेन च ।
ये मां वाक्यान्तरे ब्रूयुर् अनुनेतुं कथं चन ॥
na cāsmi prativaktavyaḥ sītāṃ prati kathaṃ cana
aprītiḥ paramā mahyaṃ bhavet tu prativārite
śāpitāś ca mayā yūyaṃ bhujābhyāṃ jīvitena ca
ye māṃ vākyāntare brūyur anunetuṃ kathaṃ cana
English
“Let none answer me back
about Sita, in any way;
it would grieve me past all bounds
if I were stopped.
I bind you all by oath,
by my arms and by my life:
let none speak between my words
to win me round in any way.”
हिन्दी
“सीता के विषय में मुझे किसी भी तरह उलटकर जवाब न दिया जाए; रोका गया तो मुझे बहुत बुरा लगेगा। तुम सबको मेरी भुजाओं की और मेरे प्राणों की सौगंध, तुममें से जो भी मेरी बात के बीच मुझे मनाने के लिए किसी तरह कुछ कहे।”
॥ 7.45.23 ॥
CrEd 7.44.21
रामRama
Sanskrit
पूर्वम् उक्तोऽहम् अनया गङ्गातीरे महाश्रमान् ।
पश्येयम् इति तस्याश् च कामः संवर्त्यताम् अयम् ॥
pūrvam ukto 'ham anayā gaṅgātīre mahāśramān
paśyeyam iti tasyāś ca kāmaḥ saṃvartyatām ayam
English
“She told me before:
‘The great hermitages on the Ganga’s bank
let me see.’ So let this wish
of hers be brought to pass.”
हिन्दी
“इसने मुझसे पहले ही कहा था कि मैं गंगा तट के बड़े आश्रम देखूँ: तो उसकी यह इच्छा पूरी की जाए।”
॥ 7.45.24 ॥
CrEd 7.44.22
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थो बाष्पेण पिहितेक्षणः ।
प्रविवेश स धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ॥
evam uktvā tu kākutstho bāṣpeṇa pihitekṣaṇaḥ
praviveśa sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ
English
Having spoken so, Kakutstha,
his eyes veiled with tears,
went in, the dharma-souled,
his brothers around him.
हिन्दी
ऐसा कहकर, आँसुओं से ढकी आँखों वाले वे धर्मात्मा काकुत्स्थ अपने भाइयों से घिरे भीतर चले गए।
॥ 7.42.11 ॥
CrEd 7.41.8
silent moment मौन क्षण
A joy beyond measure
॥ 7.46.1 ॥
CrEd 7.45.1a
silent moment मौन क्षण
॥ 7.46.1 ॥
CrEd 7.45.1
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततो रजन्यां व्युष्टायां लक्ष्मणो दीनचेतनः ।
सुमन्त्रम् अब्रवीद् वाक्यं मुखेन परिशुष्यता ॥
tato rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ
sumantram abravīd vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā
English
Then, when the night had broken,
Lakshmana, sick at heart,
spoke to Sumantra
with a mouth gone dry.
हिन्दी
तब रात बीतने पर दुखी मन वाले लक्ष्मण ने सूखते मुँह से सुमंत्र से कहा।
॥ 7.46.2–3 ॥
CrEd 7.45.2–3
लक्ष्मणLakshmana
Sanskrit
सारथे तुरगाञ् शीघ्रं योजयस्व रथोत्तमे ।
स्वास्तीर्णं राजभवनात् सीतायाश् चासनं शुभम् ।
सीता हि राजभवनाद् आश्रमं पुण्यकर्मणाम् ।
मया नेया महर्षीणां शीघ्रम् आनीयतां रथः ॥
sārathe turagāñ śīghraṃ yojayasva rathottame
svāstīrṇaṃ rājabhavanāt sītāyāś cāsanaṃ śubham
sītā hi rājabhavanād āśramaṃ puṇyakarmaṇām
mayā neyā maharṣīṇāṃ śīghram ānīyatāṃ rathaḥ
English
“Charioteer, yoke the horses quickly
to the finest chariot,
and from the palace, for Sita,
spread a fair seat, well laid.
For Sita, from the palace,
to the hermitage of holy deeds,
is to be taken by me, to the great sages:
bring the chariot quickly.”
हिन्दी
“सारथि, उत्तम रथ में जल्दी घोड़े जोतो, और राजभवन से सीता के लिए सुंदर, अच्छी तरह बिछा हुआ आसन लगाओ। क्योंकि सीता को मुझे राजभवन से पुण्यकर्मा महर्षियों के आश्रम में ले जाना है। जल्दी रथ ले आओ।”
॥ 7.46.4–5 ॥
CrEd 7.45.4–5
silent moment मौन क्षण
॥ 7.46.6 ॥
CrEd 7.45.6
silent moment मौन क्षण
॥ 7.46.8 ॥
CrEd 7.45.7
लक्ष्मणLakshmana
Sanskrit
गङ्गातीरे मया देवि मुनीनाम् आश्रमे शुभे ।
शीघ्रं गत्वोपनेयासि शासनात् पार्थिवस्य नः ॥
gaṅgātīre mayā devi munīnām āśrame śubhe
śīghraṃ gatvopaneyāsi śāsanāt pārthivasya naḥ
English
“On the Ganga’s bank, Devi, by me,
to the sages’ fair hermitage,
quickly you are to be taken,
at the command of our king.”
हिन्दी
“देवी, हमारे राजा की आज्ञा से मुझे जल्दी जाकर आपको गंगा तट पर मुनियों के सुंदर आश्रम में पहुँचाना है।”
॥ 7.46.9 ॥
CrEd 7.45.8
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एवम् उक्ता तु वैदेही लक्ष्मणेन महात्मना ।
प्रहर्षम् अतुलं लेभे गमनं चाभ्यरोचयत् ॥
evam uktā tu vaidehī lakṣmaṇena mahātmanā
praharṣam atulaṃ lebhe gamanaṃ cābhyarocayat
English
Told so, Vaidehi,
by Lakshmana, the great-souled,
felt a joy beyond measure,
and longed to go.
हिन्दी
महात्मा लक्ष्मण के ऐसा कहने पर वैदेही को अपार हर्ष हुआ, और जाना उन्हें बहुत अच्छा लगा।
॥ 7.46.10 ॥
CrEd 7.45.9
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
वासांसि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ।
गृहीत्वा तानि वैदेही गमनायोपचक्रमे ॥
vāsāṃsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca
gṛhītvā tāni vaidehī gamanāyopacakrame
English
Garments of great price
and jewels of every kind
Vaidehi gathered up,
and made ready to go.
हिन्दी
बहुमूल्य वस्त्र और तरह-तरह के रत्न लेकर वैदेही जाने की तैयारी करने लगीं।
॥ 7.46.10 ॥
CrEd 7.45.9cd
silent moment मौन क्षण
In other Hindu scriptures
The washerman who condemns her by name
Valmiki: Bhadra reports what the townsfolk say (CrEd 7.42.4–8)