Sources · स्रोत

The golden queen

सोने की रानी
Valmiki · Uttara Kanda
7.83.1–7.99.8 (CrEd 7.74.1–7.89.4)

धर्म का सेतु बाँधने की इच्छा से राम राजसूय यज्ञ का प्रस्ताव रखते हैं; भरत उन्हें ऐसे यज्ञ से रोकते हैं जिसमें पृथ्वी के राजवंशों का नाश हो, और लक्ष्मण अश्वमेध की बात कहते हैं, जिसने कभी इन्द्र को ब्रह्महत्या से पवित्र किया था। गोमती के तट पर नैमिष में यज्ञ एक वर्ष से अधिक चलता है, और वानर और राक्षस बिना रुके दान देते हैं। राम कोई दूसरी पत्नी नहीं लेते: हर यज्ञ में पत्नी के स्थान पर सोने की जानकी होती है।

Rama, wishing to build a bridge of dharma, proposes the Rajasuya; Bharata turns him from a rite in which the royal houses of the earth would perish, and Lakshmana urges the horse sacrifice, which once cleansed Indra of a brahmin’s slaying. At Naimisha on the Gomati the sacrifice runs a year and more, the monkeys and rakshasas giving without end. Rama takes no other wife: at every sacrifice a golden Janaki stands in the wife’s place.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

The empty seat

Valmiki 7.83.1–7.92.2 (CrEd 7.74.1–7.83.2)

॥ 7.83.1–2 ॥

CrEd 7.74.1–2

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

द्वाःस्थः कुमाराव् आहूय राघवाय न्यवेदयत् दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ परिष्वज्य ततो रामो वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥

dvāḥsthaḥ kumārāv āhūya rāghavāya nyavedayat dṛṣṭvā tu rāghavaḥ prāptau priyau bharatalakṣmaṇau pariṣvajya tato rāmo vākyam etad uvāca ha

English

The doorkeeper called the princes
and announced them to Raghava.
Raghava saw them come,
his dear Bharata and Lakshmana;
he embraced them, and then Rama
spoke these words.

हिन्दी

द्वारपाल ने दोनों राजकुमारों को बुलाकर राघव को उनके आने की सूचना दी। अपने प्रिय भरत और लक्ष्मण को आया देखकर राघव ने उन्हें गले लगाया, और फिर राम ने यह बात कही।

॥ 7.83.3cd, 7.83.5 ॥

CrEd 7.74.3cd–4

Uttara · later layer

रामRama

Sanskrit

धर्मसेतुम् अतो भूयः कर्तुम् इच्छामि राघवौ युवाभ्याम् आत्मभूताभ्यां राजसूयम् अनुत्तमम् सहितो यष्टुम् इच्छामि तत्र धर्मो हि शाश्वतः ॥

dharmasetum ato bhūyaḥ kartum icchāmi rāghavau yuvābhyām ātmabhūtābhyāṃ rājasūyam anuttamam sahito yaṣṭum icchāmi tatra dharmo hi śāśvataḥ

English

So I would build once more
a bridge of dharma, Raghavas.
With you two, my very self,
the unsurpassed Rajasuya
I would offer, side by side;
for in it is dharma everlasting.

हिन्दी

इसलिए, हे राघवो, मैं फिर से धर्म का सेतु बाँधना चाहता हूँ। तुम दोनों, जो मेरी अपनी आत्मा हो, तुम्हारे साथ मिलकर मैं अनुपम राजसूय यज्ञ करना चाहता हूँ, क्योंकि उसमें शाश्वत धर्म है।

॥ 7.83.9 ॥

CrEd 7.74.8

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

श्रुत्वा तु राघवस्यैतद् वाक्यं वाक्यविशारदः भरतः प्राञ्जलिर् भूत्वा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥

śrutvā tu rāghavasyaitad vākyaṃ vākyaviśāradaḥ bharataḥ prāñjalir bhūtvā vākyam etad uvāca ha

English

Hearing these words of Raghava,
Bharata, master of speech,
joined his palms in reverence
and spoke these words.

हिन्दी

राघव की यह बात सुनकर वाणी में निपुण भरत ने हाथ जोड़कर यह बात कही।

॥ 7.83.10–12 ॥

CrEd 7.74.9–11

Uttara · later layercondensed from 7.83.10–12

भरतBharata

Sanskrit

त्वयि धर्मः परः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश् चामितविक्रम महीपालाश् च सर्वे त्वां प्रजापतिम् इवामराः निरीक्षन्ते … प्रजाश् च पितृवद् राजन् पश्यन्ति त्वां महाबल ॥

tvayi dharmaḥ paraḥ sādho tvayi sarvā vasuṃdharā pratiṣṭhitā mahābāho yaśaś cāmitavikrama mahīpālāś ca sarve tvāṃ prajāpatim ivāmarāḥ nirīkṣante … prajāś ca pitṛvad rājan paśyanti tvāṃ mahābala

English

In you, good one, is the highest dharma;
in you the whole earth
is founded, strong-armed one,
and glory, of boundless valour.
All the kings of the earth,
as the immortals Prajapati,
look up to you …
And the people, king, see you
as a father, mighty one.

हिन्दी

हे साधु, आप में परम धर्म है; हे महाबाहु, आप पर ही सारी पृथ्वी टिकी है, और हे अमित पराक्रमी, यश भी। सब राजा आपकी ओर वैसे ही देखते हैं जैसे देवता प्रजापति की ओर … और हे राजन्, हे महाबली, प्रजा आपको पिता के समान देखती है।

॥ 7.83.13, 7.83.15 ॥

CrEd 7.74.12, 7.74.14

Uttara · later layercondensed from 7.83.13, 7.83.15

भरतBharata

Sanskrit

स त्वम् एवंविधं यज्ञम् आहर्तासि कथं नृप पृथिव्यां राजवंशानां विनाशो यत्र दृश्यते … स त्वं पुरुषशार्दूल गुणैर् अतुलविक्रम पृथिवीं नार्हसे हन्तुं वशे हि तव वर्तते ॥

sa tvam evaṃvidhaṃ yajñam āhartāsi kathaṃ nṛpa pṛthivyāṃ rājavaṃśānāṃ vināśo yatra dṛśyate … sa tvaṃ puruṣaśārdūla guṇair atulavikrama pṛthivīṃ nārhase hantuṃ vaśe hi tava vartate

English

How then, king, could you
undertake such a sacrifice,
where the ruin is seen
of the royal houses of the earth?
You, tiger among men,
matchless in valour and virtue,
ought not to strike the earth:
it already lies in your power.

हिन्दी

हे राजन्, आप ऐसा यज्ञ कैसे करेंगे, जिसमें पृथ्वी के राजवंशों का विनाश दिखाई देता है? … हे पुरुषशार्दूल, गुणों में अतुल पराक्रमी, आपको पृथ्वी का संहार नहीं करना चाहिए, क्योंकि वह तो पहले से ही आपके वश में है।

॥ 7.83.16 ॥

CrEd 7.74.15

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

भरतस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा प्रहर्षम् अतुलं लेभे रामः सत्यपराक्रमः ॥

bharatasya tu tad vākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā praharṣam atulaṃ lebhe rāmaḥ satyaparākramaḥ

English

Hearing those words of Bharata,
as though made of nectar,
a joy beyond compare he gained,
Rama, true in valour.

हिन्दी

भरत की वह बात, मानो अमृत से भरी हो, सुनकर सत्यपराक्रमी राम को अतुलनीय हर्ष हुआ।

॥ 7.83.17cd–19 ॥

CrEd 7.74.16cd–18

Uttara · later layer

रामRama

Sanskrit

प्रीतोऽस्मि परितुष्टोऽस्मि तवाद्य वचनेन हि इदं वचनम् अक्लीबं त्वया धर्मसमाहितम् व्याहृतं पुरुषव्याघ्र पृथिव्याः परिपालनम् एष तस्माद् अभिप्रायाद् राजसूयात् क्रतूत्तमान् निवर्तयामि धर्मज्ञ तव सुव्याहृतेन वै ॥

prīto 'smi parituṣṭo 'smi tavādya vacanena hi idaṃ vacanam aklībaṃ tvayā dharmasamāhitam vyāhṛtaṃ puruṣavyāghra pṛthivyāḥ paripālanam eṣa tasmād abhiprāyād rājasūyāt kratūttamān nivartayāmi dharmajña tava suvyāhṛtena vai

English

I am pleased, I am content
with your words today.
These words, unflinching,
grounded in dharma, that you
have spoken, tiger among men,
are the guarding of the earth.
So from that purpose,
from the Rajasuya, best of rites,
I turn back, knower of dharma,
at your well-spoken word.

हिन्दी

आज तुम्हारी बात से मैं प्रसन्न हूँ, पूरी तरह संतुष्ट हूँ। हे पुरुषव्याघ्र, तुमने यह जो निर्भीक, धर्म से युक्त बात कही है, वह पृथ्वी की रक्षा है। इसलिए, हे धर्मज्ञ, तुम्हारे इस सुंदर वचन से मैं उस इरादे से, यज्ञों में श्रेष्ठ राजसूय से, पीछे हटता हूँ।

॥ 7.83.20 ॥

CrEd 7.74.19

Uttara · later layer

रामRama

Sanskrit

प्रजानां पालनं धर्मो राज्ञां यज्ञेन संमितः ॥

prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ yajñena saṃmitaḥ

English

To guard the people is the dharma
of kings, the equal of a sacrifice.

हिन्दी

प्रजा का पालन राजाओं का धर्म है, जो यज्ञ के बराबर है।

॥ 7.84.1 ॥

CrEd 7.75.1

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि लक्ष्मणोऽपि शुभं वाक्यम् उवाच रघुनन्दनम् ॥

tathoktavati rāme tu bharate ca mahātmani lakṣmaṇo 'pi śubhaṃ vākyam uvāca raghunandanam

English

When Rama had spoken so,
and great-souled Bharata too,
Lakshmana also spoke fair words
to Rama, joy of the Raghus.

हिन्दी

जब राम और महात्मा भरत ऐसा कह चुके, तब लक्ष्मण ने भी रघुनंदन राम से शुभ वचन कहे।

॥ 7.84.2–3 ॥

CrEd 7.75.2–3

Uttara · later layer

लक्ष्मणLakshmana

Sanskrit

अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम् पावनस् तव दुर्धर्षो रोचतां क्रतुपुंगवः श्रूयते हि पुरावृत्तं वासवे सुमहात्मनि ब्रह्महत्यावृतः शक्रो हयमेधेन पावितः ॥

aśvamedho mahāyajñaḥ pāvanaḥ sarvapāpmanām pāvanas tava durdharṣo rocatāṃ kratupuṃgavaḥ śrūyate hi purāvṛttaṃ vāsave sumahātmani brahmahatyāvṛtaḥ śakro hayamedhena pāvitaḥ

English

The horse sacrifice, the great rite,
cleanses away all sins;
let this cleanser, not to be withstood,
the bull among rites, please you.
For it is told, a thing of old,
of great-souled Vasava:
Shakra, shrouded by a brahmin’s slaying,
was made pure by the horse sacrifice.

हिन्दी

अश्वमेध महायज्ञ सब पापों को धोने वाला है। यह अजेय पावन यज्ञ, यज्ञों में श्रेष्ठ, आपको रुचे। क्योंकि पुराने समय की यह कथा सुनी जाती है, महात्मा वासव की: ब्रह्महत्या से घिरे शक्र अश्वमेध से ही पवित्र हुए थे।

॥ 7.85.1–2, 7.86.18 ॥

CrEd 7.76.1–2, 7.77.17

Uttara · later layercondensed from 7.85.1–2, 7.86.18

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

वृत्रघातम् अशेषेण कथयेत्य् आह लक्ष्मणम् … विज्वरः पूतपाप्मा च वासवः समपद्यत ॥

vṛtraghātam aśeṣeṇa kathayety āha lakṣmaṇam … vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavaḥ samapadyata

English

“The slaying of Vritra, all of it,
tell it,” he said to Lakshmana.
… Free of fever, his sin washed away,
Vasava stood restored.

हिन्दी

“वृत्र-वध की कथा पूरी सुनाओ,” उन्होंने लक्ष्मण से कहा। … और वासव ज्वर से मुक्त हो गए, उनका पाप धुल गया।

॥ 7.91.2–6 ॥

CrEd 7.82.2–6

Uttara · later layercondensed from 7.91.2–6

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिम् अथ कश्यपम् … ते दृष्ट्वा देवसंकाशं कृतपादाभिवन्दनम् राघवं सुदुराधर्षम् आशीर्भिः समपूजयन् प्राञ्जलिस् तु ततो भूत्वा राघवो द्विजसत्तमान् ॥

vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca jābālim atha kaśyapam … te dṛṣṭvā devasaṃkāśaṃ kṛtapādābhivandanam rāghavaṃ sudurādharṣam āśīrbhiḥ samapūjayan prāñjalis tu tato bhūtvā rāghavo dvijasattamān

English

Vasishtha and Vamadeva,
Jabali and Kashyapa …
They saw him, like a god,
who bowed down at their feet,
Raghava, hard to assail,
and honoured him with blessings.
Then, joining his palms,
Raghava, to those best of the twice-born …

हिन्दी

वसिष्ठ और वामदेव, जाबालि और कश्यप … देवता के समान, उनके चरणों में प्रणाम करने वाले, अजेय राघव को देखकर उन्होंने आशीर्वादों से उनका सम्मान किया। तब राघव ने हाथ जोड़कर उन श्रेष्ठ द्विजों से …

॥ 7.91.9–11, 7.91.15 ॥

CrEd 7.82.8–10, 7.82.14

Uttara · later layercondensed from 7.91.9–11, 7.91.15

रामRama

Sanskrit

प्रेषयस्व महाबाहो सुग्रीवाय महात्मने शीघ्रं महद्भिर् हरिभिर् बहुभिश् च तदाश्रयैः सार्धम् आगच्छ भद्रं ते अनुभोक्तुं मखोत्तमम् विभीषणश् च रक्षोभिः कामगैर् बहुभिर् वृतः अश्वमेधं महाबाहुः प्राप्नोतु लघुविक्रमः … यज्ञवाटश् च सुमहान् गोमत्या नैमिषे वने आज्ञाप्यतां महाबाहो तद् धि पुण्यम् अनुत्तमम् ॥

preṣayasva mahābāho sugrīvāya mahātmane śīghraṃ mahadbhir haribhir bahubhiś ca tadāśrayaiḥ sārdham āgaccha bhadraṃ te anubhoktuṃ makhottamam vibhīṣaṇaś ca rakṣobhiḥ kāmagair bahubhir vṛtaḥ aśvamedhaṃ mahābāhuḥ prāpnotu laghuvikramaḥ … yajñavāṭaś ca sumahān gomatyā naimiṣe vane ājñāpyatāṃ mahābāho tad dhi puṇyam anuttamam

English

Send word, strong-armed one,
to great-souled Sugriva:
“Come quickly, with the great monkeys,
with the many who shelter in you;
come, and good fortune be yours,
to share the finest of sacrifices.”
And Vibhishana, with his rakshasas,
many, ranging where they will,
to the horse sacrifice let the strong-armed
one come, swift in valour …
A great enclosure for the rite,
by the Gomati, in Naimisha forest,
let it be ordered, strong-armed one;
for that is holy beyond all.

हिन्दी

हे महाबाहु, महात्मा सुग्रीव के पास संदेश भेजो: “बड़े-बड़े वानरों और अपने आश्रित बहुत-से लोगों के साथ जल्दी आइए, आपका कल्याण हो, इस श्रेष्ठ यज्ञ का आनंद लेने।” और इच्छा से कहीं भी जाने वाले बहुत-से राक्षसों से घिरे, शीघ्र पराक्रमी महाबाहु विभीषण भी अश्वमेध में आएँ। … और हे महाबाहु, गोमती के तट पर नैमिष वन में एक बहुत बड़ी यज्ञशाला बनाने की आज्ञा दी जाए, क्योंकि वह स्थान परम पवित्र है।

॥ 7.91.21, 7.91.24–25 ॥

CrEd 7.82.16, 7.82.18–19

Uttara · later layercondensed from 7.91.21, 7.91.24–25

रामRama

Sanskrit

सुवर्णकोट्यो बहुला हिरण्यस्य शतोत्तराः … मातरश् चैव मे सर्वाः कुमारान्तःपुराणि च काञ्चनीं मम पत्नीं च दीक्षार्हां यज्ञकर्मणि अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्व् अग्रे महामतिः ॥

suvarṇakoṭyo bahulā hiraṇyasya śatottarāḥ … mātaraś caiva me sarvāḥ kumārāntaḥpurāṇi ca kāñcanīṃ mama patnīṃ ca dīkṣārhāṃ yajñakarmaṇi agrato bharataḥ kṛtvā gacchatv agre mahāmatiḥ

English

Crores of gold in plenty,
of bullion a hundred and more …
and all my mothers,
and the princes’ women’s quarters,
and my golden wife,
fit for consecration in the rite:
putting these before him,
let wise Bharata go on ahead.

हिन्दी

बहुत-सी करोड़ स्वर्ण मुद्राएँ, और सौ से अधिक (करोड़) सोना … और मेरी सब माताएँ, और राजकुमारों का अंतःपुर, और मेरी स्वर्णमयी पत्नी, जो यज्ञकर्म में दीक्षा के योग्य है: इन सबको आगे करके बुद्धिमान भरत आगे-आगे जाएँ।

॥ 7.91.25 ॥

CrEd 7.82.19

silent moment मौन क्षण

॥ 7.92.1–2 ॥

CrEd 7.83.1–2

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तत् सर्वम् अखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः हयं लक्ष्मणसंपन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ऋत्विग्भिर् लक्ष्मणं सार्धम् अश्वे च विनियुज्य सः ततोऽभ्यगच्छत् काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् ॥

tat sarvam akhilenāśu prasthāpya bharatāgrajaḥ hayaṃ lakṣmaṇasaṃpannaṃ kṛṣṇasāraṃ mumoca ha ṛtvigbhir lakṣmaṇaṃ sārdham aśve ca viniyujya saḥ tato 'bhyagacchat kākutsthaḥ saha sainyena naimiṣam

English

All of it sent swiftly on, in full,
Bharata’s elder brother
loosed the dark horse,
Lakshmana at its side.
Lakshmana, with the priests,
he set to the horse;
then Kakutstha went
with his army to Naimisha.

हिन्दी

वह सब कुछ पूरा का पूरा जल्दी आगे भेजकर भरत के बड़े भाई ने लक्ष्मण के साथ उस श्याम घोड़े को छोड़ा। ऋत्विजों के साथ लक्ष्मण को घोड़े के साथ नियुक्त करके काकुत्स्थ फिर सेना के साथ नैमिष गए।

॥ 7.92.2 ॥

CrEd 7.83.2

silent moment मौन क्षण

Part 2 · भाग 2

The golden queen

Valmiki 7.92.2–19; 7.99.8 (CrEd 7.83.2–16; 7.89.4)

॥ 7.91.25 ॥

CrEd 7.82.19

silent moment मौन क्षण

॥ 7.92.2cd–3ab ॥

CrEd 7.83.2cd–3ab

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ततोऽभ्यगच्छत् काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् यज्ञवाटं महाबाहुर् दृष्ट्वा परमम् अद्भुतम् प्रहर्षम् अतुलं लेभे ॥

tato 'bhyagacchat kākutsthaḥ saha sainyena naimiṣam yajñavāṭaṃ mahābāhur dṛṣṭvā paramam adbhutam praharṣam atulaṃ lebhe

English

Then Kakutstha went
with his army to Naimisha.
The strong-armed one saw the enclosure,
wondrous beyond all,
and gained a joy beyond compare.

हिन्दी

तब काकुत्स्थ सेना के साथ नैमिष गए। परम अद्भुत यज्ञशाला को देखकर महाबाहु को अतुलनीय हर्ष हुआ।

॥ 7.92.3cd ॥

CrEd 7.83.3cd

Uttara · later layer

रामRama

Sanskrit

श्रीमान् इति च सोऽब्रवीत् ॥

śrīmān iti ca so 'bravīt

English

and “Splendid!” he said.

हिन्दी

और उन्होंने कहा: “कैसी शोभा है!”

॥ 7.91.25 ॥

CrEd 7.82.19

silent moment मौन क्षण

॥ 7.92.4 ॥

CrEd 7.83.4

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

नैमिषे वसतस् तस्य सर्व एव नराधिपाः आजग्मुः सर्वराष्ट्रेभ्यस् तान् रामः प्रत्यपूजयत् ॥

naimiṣe vasatas tasya sarva eva narādhipāḥ ājagmuḥ sarvarāṣṭrebhyas tān rāmaḥ pratyapūjayat

English

While he dwelt at Naimisha,
all the lords of men
came from every realm,
and Rama honoured them in turn.

हिन्दी

जब वे नैमिष में ठहरे थे, तब सभी राजा हर राज्य से आए, और राम ने बदले में उनका सम्मान किया।

॥ 7.92.6–8 ॥

CrEd 7.83.6–8

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

अन्नपानानि वस्त्राणि सानुगानां महात्मनाम् भरतः संददाव् आशु शत्रुघ्नसहितस् तदा वानराश् च महात्मानः सुग्रीवसहितास् तदा विप्राणां प्रणताः सर्वे चक्रिरे परिवेषणम् विभीषणश् च रक्षोभिः स्रग्विभिर् बहुभिर् वृतः ऋषीणाम् उग्रतपसां किंकरः पर्युपस्थितः ॥

annapānāni vastrāṇi sānugānāṃ mahātmanām bharataḥ saṃdadāv āśu śatrughnasahitas tadā vānarāś ca mahātmānaḥ sugrīvasahitās tadā viprāṇāṃ praṇatāḥ sarve cakrire pariveṣaṇam vibhīṣaṇaś ca rakṣobhiḥ sragvibhir bahubhir vṛtaḥ ṛṣīṇām ugratapasāṃ kiṃkaraḥ paryupasthitaḥ

English

Food and drink and garments
to the great ones and their trains
Bharata gave swiftly then,
with Shatrughna at his side.
And the great-souled monkeys,
with Sugriva then,
all bowing low to the brahmins,
served them at their meal.
And Vibhishana, with his rakshasas,
many, garlanded, around him,
on the sages of fierce austerity
waited as a servant.

हिन्दी

भरत ने शत्रुघ्न के साथ महात्मा राजाओं और उनके अनुचरों को जल्दी अन्न, पेय और वस्त्र दिए। सुग्रीव के साथ महात्मा वानरों ने झुककर ब्राह्मणों को भोजन परोसा। और माला पहने बहुत-से राक्षसों से घिरे विभीषण कठोर तप वाले ऋषियों की सेवा में सेवक बनकर उपस्थित रहे।

॥ 7.92.16, 7.92.18 ॥

CrEd 7.83.13, 7.83.15

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

रजतानां सुवर्णानां रत्नानाम् अथ वाससाम् अनिशं दीयमानानां नान्तः समुपदृश्यते ॥

rajatānāṃ suvarṇānāṃ ratnānām atha vāsasām aniśaṃ dīyamānānāṃ nāntaḥ samupadṛśyate

English

Of silver and of gold,
of gems and of garments,
given without ceasing,
no end was to be seen.

हिन्दी

चाँदी, सोना, रत्न और वस्त्र लगातार दिए जा रहे थे; उनका कोई अंत नहीं दिखता था।

॥ 7.92.10 ॥

CrEd 7.83.10abcd

Uttara · later layer

भरतBharata

Sanskrit

नान्यः शब्दोऽभवत् तत्र हयमेधे महात्मनः छन्दतो देहि विस्रब्धो यावत् तुष्यन्ति याचकाः ॥

nānyaḥ śabdo 'bhavat tatra hayamedhe mahātmanaḥ chandato dehi visrabdho yāvat tuṣyanti yācakāḥ

English

No other sound was heard there
at the great one’s horse sacrifice:
“Give as they wish, without stint,
till those who ask are content.”

हिन्दी

उस महात्मा के अश्वमेध में वहाँ इसके सिवा कोई दूसरा शब्द नहीं सुनाई दिया: “जो जैसा चाहे, निःसंकोच दो, जब तक माँगने वाले संतुष्ट न हो जाएँ।”

॥ 7.92.10ab, 7.92.12cd ॥

CrEd 7.83.10

Uttara · later layercondensed from 7.92.10ab, 7.92.12cd

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

नान्यः शब्दोऽभवत् तत्र … तावद् वानररक्षोभिर् दत्तम् एवाभ्यदृश्यत ॥

nānyaḥ śabdo 'bhavat tatra … tāvad vānararakṣobhir dattam evābhyadṛśyata

English

No other sound was heard there …
even then, by monkeys and rakshasas,
it was seen already given.

हिन्दी

वहाँ कोई दूसरा शब्द नहीं सुनाई दिया … और माँगते-माँगते ही वानरों और राक्षसों द्वारा वह दिया हुआ दिखाई देता था।

॥ 7.92.14 ॥

CrEd 7.83.12

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ये च तत्र महात्मानो मुनयश् चिरजीविनः नास्मरंस् तादृशं यज्ञं दानौघसमलंकृतम् ॥

ye ca tatra mahātmāno munayaś cirajīvinaḥ nāsmaraṃs tādṛśaṃ yajñaṃ dānaughasamalaṃkṛtam

English

And the great-souled sages there,
the long-lived hermits,
could recall no sacrifice like this,
adorned with floods of gifts.

हिन्दी

और वहाँ जो दीर्घजीवी महात्मा मुनि थे, उन्हें दान की बाढ़ से सजा ऐसा कोई यज्ञ याद नहीं आया।

॥ 7.92.17 ॥

CrEd 7.83.14

Uttara · later layer

वसिष्ठVasishtha

Sanskrit

न शक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य वा ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवम् ऊचुस् तपोधनाः ॥

na śakrasya na somasya yamasya varuṇasya vā īdṛśo dṛṣṭapūrvo na evam ūcus tapodhanāḥ

English

Not Shakra’s, not Soma’s,
not Yama’s nor Varuna’s:
such was never seen before;
so the ascetics spoke.

हिन्दी

न शक्र का, न सोम का, न यम का, न वरुण का: ऐसा यज्ञ पहले कभी नहीं देखा गया, ऐसा तपस्वियों ने कहा।

॥ 7.92.19 ॥

CrEd 7.83.16

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः संवत्सरम् अथो साग्रं वर्तते न च हीयते ॥

īdṛśo rājasiṃhasya yajñaḥ sarvaguṇānvitaḥ saṃvatsaram atho sāgraṃ vartate na ca hīyate

English

Such, of the lion among kings,
was the sacrifice, rich in every virtue;
a year and more
it went on, and never grew less.

हिन्दी

राजाओं में सिंह का यज्ञ ऐसा था, सब गुणों से युक्त: वह पूरे एक वर्ष से भी अधिक चलता रहा, और उसमें कोई कमी नहीं आई।

॥ 7.99.8 ॥

CrEd 7.89.4

Uttara · later layer

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

न सीतायाः परां भार्यां वव्रे स रघुनन्दनः यज्ञे यज्ञे च पत्न्यर्थं जानकी काञ्चनी भवत् ॥

na sītāyāḥ parāṃ bhāryāṃ vavre sa raghunandanaḥ yajñe yajñe ca patnyarthaṃ jānakī kāñcanī bhavat

English

No wife but Sita
did he choose, the joy of the Raghus;
at every sacrifice, in a wife’s place,
a golden Janaki stood.

हिन्दी

रघुनंदन ने सीता के सिवा कोई दूसरी पत्नी नहीं चुनी; हर यज्ञ में पत्नी के स्थान पर सोने की जानकी होती थी।