Sources · स्रोत

The woman no one could see

वह स्त्री जिसे कोई देख न सका
Valmiki · Bala Kanda
1.48.11–1.49.22 (CrEd 1.47.11–1.48.22)

मिथिला के पास राम एक सूने आश्रम के बारे में पूछते हैं, और विश्वामित्र उन्हें बताते हैं कि कैसे इन्द्र गौतम का वेश धरकर अहल्या के पास आए, और कैसे गौतम ने दोनों को शाप दिया: अहल्या हज़ारों बरस वहीं, सब प्राणियों से अदृश्य होकर, तब तक रहेंगी जब तक राम न आएँ। राम आश्रम में प्रवेश करते हैं, और तप से दमकती अहल्या दोनों भाइयों का अतिथि-सत्कार करती हैं; देवता पवित्र हुई अहल्या का सम्मान करते हैं, और फिर से उनके साथ हुए गौतम राम का सत्कार करते हैं, जो आगे मिथिला चले जाते हैं।

Near Mithila, Rama asks about an empty hermitage, and Vishvamitra tells him how Indra came to Ahalya in Gautama's guise and how Gautama cursed them both: Ahalya was to dwell there for thousands of years, unseen by every living thing, until Rama came. Rama enters, and Ahalya, radiant with penance, receives the brothers as her guests; the gods honour her, made pure, and Gautama, with her once more, honours Rama, who goes on to Mithila.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

The woman no one could see

Valmiki 1.48.11–1.49.22 (CrEd 1.47.11–1.48.22)

॥ 1.48.11 ॥

CrEd 1.47.11

silent moment मौन क्षण

॥ 1.48.12 ॥

CrEd 1.47.12

रामRama

Sanskrit

श्रीमदाश्रमसंकाशं किं न्व् इदं मुनिवर्जितम् ।
श्रोतुम् इच्छामि भगवन् कस्यायं पूर्व आश्रमः ॥

śrīmadāśramasaṃkāśaṃ kiṃ nv idaṃ munivarjitam
śrotum icchāmi bhagavan kasyāyaṃ pūrva āśramaḥ

English

What is this, like a splendid hermitage,
yet empty of its sages?
Lord, I wish to hear:
whose hermitage was this of old?

हिन्दी

यह क्या है, जो एक सुंदर आश्रम-सा दिखता है, पर मुनियों से सूना है? भगवन्, मैं सुनना चाहता हूँ: यह पहले किसका आश्रम था?

॥ 1.48.14–16 ॥

CrEd 1.47.14–16

विश्वामित्रVishvamitra

Sanskrit

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु तत्त्वेन राघव ।
यस्यैतद् आश्रमपदं शप्तं कोपान् महात्मना ।
गौतमस्य नरश्रेष्ठ पूर्वम् आसीन् महात्मनः ।
आश्रमो दिव्यसंकाशः सुरैर् अपि सुपूजितः ।
स चेह तप आतिष्ठद् अहल्यासहितः पुरा ।
वर्षपूगान्य् अनेकानि राजपुत्र महायशः ॥

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu tattvena rāghava
yasyaitad āśramapadaṃ śaptaṃ kopān mahātmanā
gautamasya naraśreṣṭha pūrvam āsīn mahātmanaḥ
āśramo divyasaṃkāśaḥ surair api supūjitaḥ
sa ceha tapa ātiṣṭhad ahalyāsahitaḥ purā
varṣapūgāny anekāni rājaputra mahāyaśaḥ

English

Come, I will tell you;
hear it truly, Raghava,
whose seat of penance this was,
cursed in anger by a great soul.
Gautama’s, best of men,
great-souled Gautama’s, it was once,
a hermitage divine to see,
honoured even by the gods.
Here he kept his penance
long ago, with Ahalya,
for many years upon years,
O prince of great renown.

हिन्दी

अच्छा, राघव, मैं तुम्हें बताता हूँ; सच-सच सुनो कि यह आश्रम-स्थान किसका है, जिसे एक महात्मा ने क्रोध में शाप दिया था। हे नरश्रेष्ठ, यह पहले महात्मा गौतम का आश्रम था, देखने में दिव्य, देवताओं से भी पूजित। हे महायशस्वी राजकुमार, बहुत पहले वे यहीं अहल्या के साथ अनेक बरसों तक तप करते रहे।

॥ 1.48.17–19 ॥

CrEd 1.47.17–19

condensed from 1.48.17–19

विश्वामित्रVishvamitra

Sanskrit

तस्यान्तरं विदित्वा तु सहस्राक्षः शचीपतिः ।
मुनिवेषधरोऽहल्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ।
… ।
मुनिवेषं सहस्राक्षं विज्ञाय रघुनन्दन ।
मतिं चकार दुर्मेधा देवराजकुतूहलात् ॥

tasyāntaraṃ viditvā tu sahasrākṣaḥ śacīpatiḥ
muniveṣadharo 'halyām idaṃ vacanam abravīt
…
muniveṣaṃ sahasrākṣaṃ vijñāya raghunandana
matiṃ cakāra durmedhā devarājakutūhalāt

English

Knowing his absence, the thousand-eyed,
the lord of Shachi,
wearing the sage’s guise, to Ahalya
spoke these words. …
The sage’s guise, the thousand-eyed:
she knew him, joy of the Raghus;
yet she set her mind on it, unwise,
for curiosity about the king of gods.

हिन्दी

मुनि के न होने का अवसर जानकर शची के पति सहस्राक्ष इन्द्र ने मुनि का वेश धरा और अहल्या से ये वचन कहे। … हे रघुनन्दन, मुनि के वेश में आए सहस्राक्ष को पहचानकर भी उस नासमझ ने देवराज के प्रति कौतूहल के कारण हाँ करने का मन बना लिया।

॥ 1.48.22–25 ॥

CrEd 1.47.22–24

condensed from 1.48.22–25

विश्वामित्रVishvamitra

Sanskrit

निश्चक्रामोटजात् ततः ।
स संभ्रमात् त्वरन् राम शङ्कितो गौतमं प्रति ।
गौतमं स ददर्शाथ प्रविशन्तं महामुनिम् ।
… ।
तीर्थोदकपरिक्लिन्नं दीप्यमानम् इवानलम् ।
गृहीतसमिधं तत्र सकुशं मुनिपुङ्गवम् ॥

niścakrāmoṭajāt tataḥ
sa saṃbhramāt tvaran rāma śaṅkito gautamaṃ prati
gautamaṃ sa dadarśātha praviśantaṃ mahāmunim
…
tīrthodakapariklinnaṃ dīpyamānam ivānalam
gṛhītasamidhaṃ tatra sakuśaṃ munipuṅgavam

English

… then he went out of the hut,
hurrying in his alarm, Rama,
fearful of Gautama.
And then he saw Gautama,
the great sage, coming in, …
drenched with the holy waters,
blazing like a fire,
holding firewood there,
with kusha, the bull among sages.

हिन्दी

… फिर, हे राम, वह घबराहट में जल्दी-जल्दी, गौतम से डरता हुआ, कुटिया से निकला। तभी उसने महामुनि गौतम को भीतर आते देखा, … तीर्थ-जल से भीगे, आग की तरह दमकते उन मुनिश्रेष्ठ को, हाथ में समिधा और कुश लिए।

॥ 1.48.26–29ab ॥

CrEd 1.47.25–28ab

condensed from 1.48.26–29ab

विश्वामित्रVishvamitra

Sanskrit

अथ दृष्ट्वा सहस्राक्षं मुनिवेषधरं मुनिः ।
दुर्वृत्तं वृत्तसंपन्नो रोषाद् वचनम् अब्रवीत् ।
मम रूपं समास्थाय कृतवान् असि दुर्मते ।
अकर्तव्यम् इदं यस्माद् विफलस् त्वं भविष्यति ।
… ।
तथा शप्त्वा स वै शक्रं भार्याम् अपि च शप्तवान् ॥

atha dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ muniveṣadharaṃ muniḥ
durvṛttaṃ vṛttasaṃpanno roṣād vacanam abravīt
mama rūpaṃ samāsthāya kṛtavān asi durmate
akartavyam idaṃ yasmād viphalas tvaṃ bhaviṣyati
…
tathā śaptvā sa vai śakraṃ bhāryām api ca śaptavān

English

Then, seeing the thousand-eyed,
wearing the guise of a sage,
the sage, rich in right conduct, to the wrongdoer
spoke these words in fury:
“Taking on my form,
you have done, evil-minded one,
this deed not to be done; and so
you shall be fruitless.” …
Having cursed Shakra thus,
he cursed his wife as well.

हिन्दी

तब सदाचारी मुनि ने मुनि का वेश धरे उस दुराचारी सहस्राक्ष को देखकर क्रोध में यह कहा: “दुर्बुद्धि! मेरा रूप धरकर तूने यह न करने योग्य काम किया है, इसलिए तू निष्फल हो जाएगा।” … इस तरह शक्र को शाप देकर उन्होंने अपनी पत्नी को भी शाप दिया।

॥ 1.48.29cd–30 ॥

CrEd 1.47.28cd–29

Gautama

Sanskrit

इह वर्षसहस्राणि बहूनि त्वं निवत्स्यसि ।
वायुभक्षा निराहारा तप्यन्ती भस्मशायिनी ।
अदृश्या सर्वभूतानाम् आश्रमेऽस्मिन् निवत्स्यसि ॥

iha varṣasahasrāṇi bahūni tvaṃ nivatsyasi
vāyubhakṣā nirāhārā tapyantī bhasmaśāyinī
adṛśyā sarvabhūtānām āśrame 'smin nivatsyasi

English

“Here for thousands of years,
for many, you shall dwell,
feeding on air, fasting,
burning in penance, lying on ash;
unseen by every living thing,
in this hermitage you shall dwell.”

हिन्दी

“तू यहाँ कई हज़ार बरस रहेगी, केवल हवा पीकर, निराहार, तप में तपती, राख पर सोती; सब प्राणियों से अदृश्य होकर तू इस आश्रम में रहेगी।”

॥ 1.48.31–32 ॥

CrEd 1.47.30–31

Gautama

Sanskrit

यदा चैतद् वनं घोरं रामो दशरथात्मजः ।
आगमिष्यति दुर्धर्षस् तदा पूता भविष्यसि ।
तस्यातिथ्येन दुर्वृत्ते लोभमोहविवर्जिता ।
मत्सकाशे मुदा युक्ता स्वं वपुर् धारयिष्यसि ॥

yadā caitad vanaṃ ghoraṃ rāmo daśarathātmajaḥ
āgamiṣyati durdharṣas tadā pūtā bhaviṣyasi
tasyātithyena durvṛtte lobhamohavivarjitā
matsakāśe mudā yuktā svaṃ vapur dhārayiṣyasi

English

“When to this dread forest Rama,
the son of Dasharatha,
comes, he whom none can overcome,
then you shall be made pure.
By your welcome to him, wrongdoer,
freed of greed and folly,
at my side, filled with joy,
you shall bear your own body again.”

हिन्दी

“जब दशरथ के पुत्र, अजेय राम इस भयानक वन में आएँगे, तब तू पवित्र हो जाएगी। हे दुराचारिणी, उनका अतिथि-सत्कार करके, लोभ और मोह से छूटकर, तू प्रसन्न मन से मेरे पास फिर अपना शरीर धारण करेगी।”

॥ 1.48.33 ॥

CrEd 1.47.32

विश्वामित्रVishvamitra

Sanskrit

एवम् उक्त्वा महातेजा गौतमो दुष्टचारिणीम् ।
इमम् आश्रमम् उत्सृज्य सिद्धचारणसेविते ।
हिमवच्छिखरे रम्ये तपस् तेपे महातपाः ॥

evam uktvā mahātejā gautamo duṣṭacāriṇīm
imam āśramam utsṛjya siddhacāraṇasevite
himavacchikhare ramye tapas tepe mahātapāḥ

English

So spoke the glorious one,
Gautama, to the wrongdoer;
and leaving this hermitage,
where siddhas and charanas dwell,
on a lovely Himalayan peak
he kept his penance, great ascetic.

हिन्दी

उस दुराचारिणी से ऐसा कहकर महातेजस्वी, महातपस्वी गौतम इस आश्रम को छोड़ गए, और सिद्धों और चारणों से सेवित हिमालय की एक रमणीय चोटी पर तप करने लगे।

॥ 1.49.11 ॥

CrEd 1.48.11

विश्वामित्रVishvamitra

Sanskrit

तदागच्छ महातेज आश्रमं पुण्यकर्मणः ।
तारयैनां महाभागाम् अहल्यां देवरूपिणीम् ॥

tadāgaccha mahāteja āśramaṃ puṇyakarmaṇaḥ
tārayaināṃ mahābhāgām ahalyāṃ devarūpiṇīm

English

So come, O glorious one,
to the hermitage of holy deeds;
carry her across, the illustrious
Ahalya, divine in form.

हिन्दी

तो आओ, महातेजस्वी, उस पुण्यकर्मा मुनि के आश्रम में चलो, और इस महाभागा, देवी-रूपिणी अहल्या को तार दो।

॥ 1.49.12 ॥

CrEd 1.48.12

silent moment मौन क्षण

॥ 1.49.13 ॥

CrEd 1.48.13

silent moment मौन क्षण

॥ 1.49.13–15 ॥

CrEd 1.48.13–15

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभाम् ।
लोकैर् अपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरैः ।
प्रयत्नान् निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीम् इव ।
धूमेनाभिपरीताङ्गीं पूर्णचन्द्रप्रभाम् इव ।
सतुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभाम् इव ।
मध्येऽम्भसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभाम् इव ॥

dadarśa ca mahābhāgāṃ tapasā dyotitaprabhām
lokair api samāgamya durnirīkṣyāṃ surāsuraiḥ
prayatnān nirmitāṃ dhātrā divyāṃ māyāmayīm iva
dhūmenābhiparītāṅgīṃ pūrṇacandraprabhām iva
satuṣārāvṛtāṃ sābhrāṃ pūrṇacandraprabhām iva
madhye 'mbhaso durādharṣāṃ dīptāṃ sūryaprabhām iva

English

He saw her, the illustrious one,
her radiance lit by penance,
whom even the worlds, drawing near,
gods and asuras, could scarcely look upon;
made with care by the Creator,
divine, as if a thing of magic;
her limbs wrapped round in smoke,
like the full moon’s light;
like the full moon’s light
veiled in frost and cloud;
hard to approach, in the midst of water,
like the blazing light of the sun.

हिन्दी

और उन्होंने उस महाभागा को देखा, जिसकी कांति तप से दमक रही थी, जिसे लोक, देवता और असुर भी, पास आकर कठिनाई से देख पाते। वह ऐसी थी मानो विधाता ने यत्न से रची कोई दिव्य माया हो; धुएँ से घिरे अंगों वाली, पूर्ण चन्द्रमा की प्रभा जैसी; पाले और बादलों से ढकी पूर्ण चन्द्रमा की प्रभा जैसी; जल के बीच दमकती सूर्य की प्रभा जैसी, जिसके पास जाना कठिन हो।

॥ 1.49.16 ॥

CrEd 1.48.16

silent moment मौन क्षण

॥ 1.49.17 ॥

CrEd 1.48.17

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

राघवौ तु ततस् तस्याः पादौ जगृहतुस् तदा ।
स्मरन्ती गौतमवचः प्रतिजग्राह सा च तौ ॥

rāghavau tu tatas tasyāḥ pādau jagṛhatus tadā
smarantī gautamavacaḥ pratijagrāha sā ca tau

English

Then the two Raghavas
took hold of her feet;
and she, remembering Gautama’s words,
received them both.

हिन्दी

तब दोनों राघवों ने उनके चरण पकड़े; और गौतम के वचन याद करते हुए उन्होंने उन दोनों का स्वागत किया।

॥ 1.49.17 ॥

CrEd 1.48.17

silent moment मौन क्षण

॥ 1.49.18 ॥

CrEd 1.48.18

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

पाद्यम् अर्घ्यं तथातिथ्यं चकार सुसमाहिता ।
प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

pādyam arghyaṃ tathātithyaṃ cakāra susamāhitā
pratijagrāha kākutstho vidhidṛṣṭena karmaṇā

English

Water for the feet, the guest-water, welcome:
all this she gave, composed and intent;
and Kakutstha received it
in the manner the rites ordain.

हिन्दी

एकाग्र मन से उन्होंने पाद्य, अर्घ्य और आतिथ्य अर्पित किया; और काकुत्स्थ ने शास्त्रों में बताई विधि से उसे स्वीकार किया।

॥ 1.49.19–20 ॥

CrEd 1.48.19–20

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

पुष्पवृष्टिर् महत्य् आसीद् देवदुन्दुभिनिस्वनैः ।
गन्धर्वाप्सरसां चापि महान् आसीत् समागमः ।
साधु साध्व् इति देवास् ताम् अहल्यां समपूजयन् ।
तपोबलविशुद्धाङ्गीं गौतमस्य वशानुगाम् ॥

puṣpavṛṣṭir mahaty āsīd devadundubhinisvanaiḥ
gandharvāpsarasāṃ cāpi mahān āsīt samāgamaḥ
sādhu sādhv iti devās tām ahalyāṃ samapūjayan
tapobalaviśuddhāṅgīṃ gautamasya vaśānugām

English

A great rain of flowers fell
to the sound of the gods’ drums;
of gandharvas and apsarases too
there was a great gathering.
“Well done, well done!” the gods cried,
and honoured her, Ahalya,
her body made pure by the strength of penance,
faithful to Gautama’s will.

हिन्दी

देवताओं की दुंदुभियों के नाद के साथ फूलों की भारी वर्षा हुई, और गन्धर्वों और अप्सराओं का भी बड़ा समागम हुआ। “साधु, साधु!” कहकर देवताओं ने अहल्या का सम्मान किया, जिनका शरीर तप के बल से शुद्ध हो गया था, और जो गौतम की आज्ञा में चलने वाली थीं।

॥ 1.49.21 ॥

CrEd 1.48.21

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

गौतमोऽपि महातेजा अहल्यासहितः सुखी ।
रामं संपूज्य विधिवत् तपस् तेपे महातपाः ॥

gautamo 'pi mahātejā ahalyāsahitaḥ sukhī
rāmaṃ saṃpūjya vidhivat tapas tepe mahātapāḥ

English

Gautama too, great in splendour,
happy, with Ahalya beside him,
honouring Rama as the rites direct,
kept his penance, great ascetic.

हिन्दी

महातेजस्वी गौतम भी अहल्या के साथ सुखी हुए; और विधिपूर्वक राम का सत्कार करके वे महातपस्वी तप करने लगे।

॥ 1.49.21 ॥

CrEd 1.48.21

silent moment मौन क्षण

॥ 1.49.22 ॥

CrEd 1.48.22

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

रामोऽपि परमां पूजां गौतमस्य महामुनेः ।
सकाशाद् विधिवत् प्राप्य जगाम मिथिलां ततः ॥

rāmo 'pi paramāṃ pūjāṃ gautamasya mahāmuneḥ
sakāśād vidhivat prāpya jagāma mithilāṃ tataḥ

English

Rama too, the highest honour
from the great sage Gautama
duly receiving at his hands,
went on from there to Mithila.

हिन्दी

राम भी महामुनि गौतम से विधिपूर्वक परम सम्मान पाकर फिर मिथिला की ओर चल पड़े।