Sources · स्रोत

The silent city; mother and son

सूना नगर; माँ और बेटा
Valmiki · Ayodhya Kanda
2.71.17–2.78.26 (CrEd 2.65.13–2.72.25)

मार्ग में सात रातें बिताकर भरत अयोध्या पहुँचते हैं और नगर को सूना और उदास पाते हैं। कैकेयी उन्हें मानो कोई शुभ समाचार देती हुई बताती हैं कि उनके पिता नहीं रहे और राम उनके माँगने पर वन भेजे गए हैं; भरत उन्हें और राज्य दोनों को ठुकरा देते हैं, कौसल्या के सामने शपथ लेते हैं कि इसमें उनका कोई हाथ नहीं, और पिता का अंतिम संस्कार करते हैं। जब शत्रुघ्न मंथरा को महल में घसीटते हैं, तो भरत उन्हें रोकते हैं: स्त्री का वध राम कभी क्षमा नहीं करेंगे।

After seven nights on the road Bharata reaches Ayodhya and finds the city silent and joyless. Kaikeyi tells him, as if it were good news, that his father is dead and that Rama is exiled at her asking; he casts off her and the kingdom, swears to Kausalya that he had no part in it, and performs his father's rites. When Shatrughna drags Manthara through the palace, Bharata stops him: Rama would never forgive the killing of a woman.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

The silent city

Valmiki 2.71.17–2.72.31 (CrEd 2.65.13–2.66.25)

॥ 2.71.17b–19a ॥

CrEd 2.65.13–14

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

वनं च समतीत्याशु शर्वर्याम् अरुणोदये ।
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह ।
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रः सप्तरात्रोषितः पथि ।
अयोध्याम् अग्रतो दृष्ट्वा रथे सारथिम् अब्रवीत् ॥

vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryām aruṇodaye
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sa dadarśa ha
tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātroṣitaḥ pathi
ayodhyām agrato dṛṣṭvā rathe sārathim abravīt

English

Crossing the forest swiftly,
at the flush of dawn, as night was ending,
he saw Ayodhya, the city
that Manu the king had built.
That city the tiger among men,
seven nights upon the road,
seeing Ayodhya before him,
spoke to the charioteer in the chariot.

हिन्दी

वन को शीघ्र पार करके, रात के अंत में अरुणोदय के समय, उन्होंने राजा मनु की बसाई अयोध्या को देखा। मार्ग में सात रातें बिताकर आए उस पुरुषसिंह ने सामने अयोध्या नगरी को देखकर रथ में बैठे सारथी से कहा।

॥ 2.71.19b–20a, 21b–22a ॥

CrEd 2.65.15, 17

condensed from 2.71.19b–20a, 21b–22a

भरतBharata

Sanskrit

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डुमृत्तिका … अयोध्यायां पुराशब्दः श्रूयते तुमुलो महान् समन्तान् नरनारीणां तम् अद्य न शृणोम्य् अहम् ॥

eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī ayodhyā dṛśyate dūrāt sārathe pāṇḍumṛttikā … ayodhyāyāṃ purāśabdaḥ śrūyate tumulo mahān samantān naranārīṇāṃ tam adya na śṛṇomy aham

English

This city seems not glad to me,
with its holy gardens, famed:
Ayodhya, seen from afar, charioteer,
with its pale white earth.
In Ayodhya once a sound was heard,
a great and swelling roar
of men and women all around;
today I do not hear it.

हिन्दी

सारथी, पवित्र उद्यानों वाली, यशस्विनी, पीली-सफ़ेद मिट्टी वाली यह अयोध्या दूर से मुझे बहुत प्रसन्न नहीं दिखती। … पहले अयोध्या में चारों ओर नर-नारियों का भारी, गूँजता कोलाहल सुनाई देता था; आज मैं उसे नहीं सुनता।

॥ 2.71.24b–25a ॥

CrEd 2.65.20

silent moment मौन क्षण

॥ 2.71.23b–24a ॥

CrEd 2.65.19

भरतBharata

Sanskrit

तान्य् अद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ॥

tāny adyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me

English

Today, forsaken by their lovers,
they seem to weep, those gardens;
like a wilderness the city
appears to me, charioteer.

हिन्दी

आज वे उद्यान, उनमें आनंद लेने वालों से छोड़े हुए, मानो रो रहे हैं। सारथी, यह नगरी मुझे वन जैसी लगती है।

॥ 2.71.46–47; 2.72.1 ॥

CrEd 2.65.27–28; 2.66.1

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकपाटयन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्रपुरीप्रकाशां दुःखेन संपूर्णतरो बभूव ।
बहूनि पश्यन् मनसोऽप्रियाणि यान्य् अन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
अवाक्शिरा दीनमना न हृष्टः पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म ।
अपश्यंस् तु ततस् तत्र पितरं पितुर् आलये ।
जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुर् आलये ॥

tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakapāṭayantrām
dṛṣṭvā purīm indrapurīprakāśāṃ duḥkhena saṃpūrṇataro babhūva
bahūni paśyan manaso 'priyāṇi yāny anyadā nāsya pure babhūvuḥ
avākśirā dīnamanā na hṛṣṭaḥ pitur mahātmā praviveśa veśma
apaśyaṃs tu tatas tatra pitaraṃ pitur ālaye
jagāma bharato draṣṭuṃ mātaraṃ mātur ālaye

English

Its squares and houses and streets all empty,
the doors and bars of its gates red with dust:
seeing the city, bright as Indra’s city,
he was filled the fuller with grief.
Seeing much that pained his mind,
such as his city had never known,
head bowed, downcast, joyless,
the great-souled one entered his father’s house.
Not seeing his father there,
there in his father’s house,
Bharata went to see his mother,
there in his mother’s house.

हिन्दी

इन्द्र की नगरी जैसी उज्ज्वल उस नगरी को, जिसके चौराहे, घर और गलियाँ सूनी थीं और जिसके द्वारों के किवाड़ और अर्गलाएँ धूल से लाल थीं, देखकर वे और भी दुख से भर गए। मन को अप्रिय लगने वाली बहुत-सी बातें देखते हुए, जैसी पहले उनके नगर में कभी नहीं हुई थीं, वे महात्मा सिर झुकाए, उदास मन, अप्रसन्न होकर पिता के भवन में गए। फिर पिता के भवन में पिता को न देखकर भरत माता से मिलने माता के भवन में गए।

॥ 2.72.2–4 ॥

CrEd 2.66.2–4

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णम् आसनम् ।
स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश् चरणौ शुभौ ।
तं मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे ॥

anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikeyī proṣitaṃ sutam
utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sauvarṇam āsanam
sa praviśyaiva dharmātmā svagṛhaṃ śrīvivarjitam
bharataḥ prekṣya jagrāha jananyāś caraṇau śubhau
taṃ mūrdhni samupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam
aṅke bharatam āropya praṣṭuṃ samupacakrame

English

Seeing him arrived,
her son from far away, Kaikeyi
sprang up then, glad,
leaving her golden seat.
And entering, the righteous one,
his own house, its splendour gone,
Bharata saw her, and took hold of
his mother’s lovely feet.
She breathed upon his head,
embraced the glorious one,
set Bharata upon her lap,
and so began to ask.

हिन्दी

परदेश गए अपने पुत्र को आया देखकर कैकेयी प्रसन्न होकर अपना सोने का आसन छोड़ उछलकर उठ खड़ी हुईं। श्रीहीन हुए अपने घर में प्रवेश करते ही धर्मात्मा भरत ने माता को देखकर उनके शुभ चरण पकड़ लिए। उन्होंने उस यशस्वी का सिर सूँघकर, उसे गले लगाकर, भरत को गोद में बिठाया और पूछना आरंभ किया।

॥ 2.72.5–6 ॥

CrEd 2.66.5–6

कैकेयीKaikeyi

Sanskrit

अद्य ते कति चिद् रात्र्यश् च्युतस्यार्यकवेश्मनः अपि नाध्वश्रमः शीघ्रं रथेनापततस् तव आर्यकस् ते सुकुशलो युधाजिन् मातुलस् तव प्रवासाच् च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुम् अर्हसि ॥

adya te kati cid rātryaś cyutasyāryakaveśmanaḥ api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathenāpatatas tava āryakas te sukuśalo yudhājin mātulas tava pravāsāc ca sukhaṃ putra sarvaṃ me vaktum arhasi

English

How many nights now, since you left
your grandfather’s house?
Are you not weary from the road,
flying so fast by chariot?
Is your grandfather well,
and Yudhajit, your uncle?
And your stay, was it happy, son?
Tell me everything.

हिन्दी

नाना के घर से चले तुम्हें आज कितनी रातें हुईं? तेज़ी से रथ पर आते हुए क्या रास्ते की थकान नहीं हुई? तुम्हारे नाना कुशल से तो हैं, और तुम्हारे मामा युधाजित? और बेटा, परदेश में तुम सुख से रहे? मुझे सब कुछ बताओ।

॥ 2.72.11–13 ॥

CrEd 2.66.11–13

condensed from 2.72.11–13

भरतBharata

Sanskrit

शून्योऽयं शयनीयस् ते पर्यङ्को हेमभूषितः … राजा भवति भूयिष्ठम् इहाम्बाया निवेशने तम् अहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्छन्न् इहागतः पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाख्याहि पृच्छतः आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥

śūnyo 'yaṃ śayanīyas te paryaṅko hemabhūṣitaḥ … rājā bhavati bhūyiṣṭham ihāmbāyā niveśane tam ahaṃ nādya paśyāmi draṣṭum icchann ihāgataḥ pitur grahīṣye caraṇau taṃ mamākhyāhi pṛcchataḥ āhosvid amba jyeṣṭhāyāḥ kausalyāyā niveśane

English

Empty is this bed of yours,
the couch adorned with gold.
The king is mostly here,
in my mother’s house;
I do not see him today,
though I came here longing to see him.
I will take my father’s feet:
tell me, I ask you.
Or is he, mother, in the house
of Kausalya, the eldest?

हिन्दी

आपका यह सोने से सजा पलंग सूना है। … राजा अधिकतर यहीं, माँ के भवन में रहते हैं। उन्हें देखने की इच्छा से मैं यहाँ आया, पर आज उन्हें नहीं देखता। मैं पिता के चरण छूऊँगा; मैं पूछता हूँ, मुझे बताइए। या माँ, वे बड़ी रानी कौसल्या के भवन में हैं?

॥ 2.72.14–15a ॥

CrEd 2.66.14

कैकेयीKaikeyi

Sanskrit

या गतिः सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः ॥

yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ te pitā gataḥ

English

The way of all beings,
that way your father has gone.

हिन्दी

जो गति सब प्राणियों की होती है, तुम्हारे पिता उसी गति को प्राप्त हुए।

॥ 2.72.16 ॥

CrEd 2.66.15

silent moment मौन क्षण

॥ 2.72.19a, 20a ॥

CrEd 2.66.17

भरतBharata

Sanskrit

एतत् सुरुचिरं भाति पितुर् मे शयनं पुरा तद् इदं न विभात्य् अद्य विहीनं तेन धीमता ॥

etat suruciraṃ bhāti pitur me śayanaṃ purā tad idaṃ na vibhāty adya vihīnaṃ tena dhīmatā

English

This bed of my father’s
once shone so fair;
today it does not shine,
bereft of that wise one.

हिन्दी

पिता का यह पलंग पहले बहुत सुंदर लगता था। आज उन बुद्धिमान के बिना यह शोभा नहीं देता।

॥ 2.72.22a, 23b–24 ॥

CrEd 2.66.18–19

कैकेयीKaikeyi

Sanskrit

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः त्वद्विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि संमताः ॥

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe rājaputra mahāyaśaḥ tvadvidhā na hi śocanti santaḥ sadasi saṃmatāḥ

English

Rise, rise! Why lie there,
prince of great renown?
For such as you do not grieve,
good men, honoured in the assembly.

हिन्दी

उठो, उठो! हे यशस्वी राजकुमार, क्यों पड़े हो? तुम जैसे सज्जन, जो सभा में सम्मानित होते हैं, शोक नहीं करते।

॥ 2.72.26 ॥

CrEd 2.66.20

silent moment मौन क्षण

॥ 2.72.31 ॥

CrEd 2.66.25

भरतBharata

Sanskrit

क्व स पाणिः सुखस्पर्शस् तातस्याक्लिष्टकर्मणः येन मां रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णं परिमार्जति ॥

kva sa pāṇiḥ sukhasparśas tātasyākliṣṭakarmaṇaḥ yena māṃ rajasā dhvastam abhīkṣṇaṃ parimārjati

English

Where is that hand, so kind to the touch,
of my father, tireless in his deeds,
with which, when I was grimed with dust,
he would wipe me clean, again and again?

हिन्दी

अथक कर्म करने वाले मेरे पिता का वह सुखद स्पर्श वाला हाथ कहाँ है, जिससे वे धूल से सने मुझे बार-बार पोंछ देते थे?

॥ 2.72.11 ॥

CrEd 2.66.11

silent moment मौन क्षण

Part 2 · भाग 2

For your sake

Valmiki 2.72.32–2.74.36 (CrEd 2.66.26–2.68.29)

॥ 2.72.32 ॥

CrEd 2.66.26

silent moment मौन क्षण

॥ 2.72.32–33 ॥

CrEd 2.66.26–27

condensed from 2.72.32–33

भरतBharata

Sanskrit

यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासोऽस्मि धीमतः तस्य मां शीघ्रम् आख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः … तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर् मम ॥

yo me bhrātā pitā bandhur yasya dāso 'smi dhīmataḥ tasya māṃ śīghram ākhyāhi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ … tasya pādau grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatir mama

English

He who is my brother, father, kin,
the wise one whose servant I am:
tell me quickly of him,
of Rama, tireless in his deeds.
I will take hold of his feet,
for he is now my refuge.

हिन्दी

जो मेरे भाई, पिता और बंधु हैं, जिन बुद्धिमान का मैं दास हूँ, उन अथक कर्म करने वाले राम के बारे में मुझे जल्दी बताइए। … मैं उनके चरण पकड़ूँगा, क्योंकि अब वही मेरा सहारा हैं।

॥ 2.72.36–38 ॥

CrEd 2.66.29–31

condensed from 2.72.36–38

कैकेयीKaikeyi

Sanskrit

रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः … सिद्धार्थास् तु नरा रामम् आगतं सीतया सह लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥

rāmeti rājā vilapan hā sīte lakṣmaṇeti ca sa mahātmā paraṃ lokaṃ gato gatimatāṃ varaḥ … siddhārthās tu narā rāmam āgataṃ sītayā saha lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punar āgatam

English

Crying “Rama!”, the king,
and “Ah, Sita! Lakshmana!”,
that great soul went to the other world,
best of those who reach the goal.
“Fulfilled are the men who will see Rama
come home, and Sita with him,
and Lakshmana, the mighty-armed,
come back again.”

हिन्दी

“राम!” और “हा सीते! लक्ष्मण!” कहकर विलाप करते हुए, परम गति पाने वालों में श्रेष्ठ वे महात्मा राजा परलोक चले गए। … “धन्य होंगे वे लोग जो सीता के साथ लौटे राम को, और महाबाहु लक्ष्मण को, फिर से घर आया हुआ देखेंगे।”

॥ 2.72.39–40 ॥

CrEd 2.66.32–33

silent moment मौन क्षण

॥ 2.72.42 ॥

CrEd 2.66.35

कैकेयीKaikeyi

Sanskrit

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम् दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः ॥

sa hi rājasutaḥ putra cīravāsā mahāvanam daṇḍakān saha vaidehyā lakṣmaṇānucaro gataḥ

English

For that prince, my son, in bark clothes,
has gone to the great forest,
to the Dandakas, with Vaidehi,
and Lakshmana following.

हिन्दी

बेटा, वह राजकुमार वल्कल पहनकर वैदेही के साथ दण्डक के महावन में चला गया है, और लक्ष्मण उसके पीछे गए हैं।

॥ 2.72.44–45 ॥

CrEd 2.66.37–38

भरतBharata

Sanskrit

कच्चिन् न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्य चित् ।
कच्चिन् नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः ।
कच्चिन् न परदारान् वा राजपुत्रोऽभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः ॥

kaccin na brāhmaṇadhanaṃ hṛtaṃ rāmeṇa kasya cit
kaccin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ
kaccin na paradārān vā rājaputro 'bhimanyate
kasmāt sa daṇḍakāraṇye bhrūṇaheva vivāsitaḥ

English

Has Rama taken, I hope not,
a brahmin’s wealth from anyone?
Has he harmed some guiltless man,
whether rich or poor?
Does the prince, I hope not,
desire another’s wife?
Why to the Dandaka forest
was he banished, like a killer of the unborn?

हिन्दी

राम ने किसी ब्राह्मण का धन तो नहीं छीना? किसी निर्दोष को, धनी या निर्धन, सताया तो नहीं? राजकुमार पराई स्त्री की कामना तो नहीं करते? फिर उन्हें भ्रूणहत्यारे की तरह दण्डकारण्य में क्यों निकाल दिया गया?

॥ 2.72.48–50 ॥

CrEd 2.66.40–42

condensed from 2.72.48–50

कैकेयीKaikeyi

Sanskrit

न ब्राह्मणधनं किं चिद् धृतं रामेण कस्य चित् कश् चिन् नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः … मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम् याचितस् ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम् स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत् तथाकरोत् ॥

na brāhmaṇadhanaṃ kiṃ cid dhṛtaṃ rāmeṇa kasya cit kaś cin nāḍhyo daridro vā tenāpāpo vihiṃsitaḥ … mayā tu putra śrutvaiva rāmasyaivābhiṣecanam yācitas te pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā te tat tathākarot

English

No brahmin’s wealth at all
did Rama take from anyone;
no guiltless man, rich or poor,
was ever harmed by him.
But I, son, the moment I heard
of Rama’s consecration,
asked your father for the kingdom,
and for Rama’s banishment.
Your father, true to his own way,
did it, even so.

हिन्दी

राम ने किसी ब्राह्मण का कुछ भी धन नहीं छीना; किसी निर्दोष को, धनी या निर्धन, नहीं सताया। … पर बेटा, राम के अभिषेक की बात सुनते ही मैंने तुम्हारे पिता से राज्य माँगा, और राम का वनवास। तुम्हारे पिता ने अपनी मर्यादा पर टिके रहकर वैसा ही किया।

॥ 2.72.51–52 ॥

CrEd 2.66.43–44

कैकेयीKaikeyi

Sanskrit

तम् अपश्यन् प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वम् उपपेदिवान् त्वया त्व् इदानीं धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् त्वत्कृते हि मया सर्वम् इदम् एवंविधं कृतम् ॥

tam apaśyan priyaṃ putraṃ mahīpālo mahāyaśāḥ putraśokaparidyūnaḥ pañcatvam upapedivān tvayā tv idānīṃ dharmajña rājatvam avalambyatām tvatkṛte hi mayā sarvam idam evaṃvidhaṃ kṛtam

English

Not seeing his beloved son,
the glorious lord of the earth,
worn away by grief for his son,
returned to the five elements.
Now you, who know dharma,
take up the kingship;
for your sake I have done
all this, in this way.

हिन्दी

अपने प्रिय पुत्र को न देख पाकर, पुत्रशोक से घुले हुए वे यशस्वी पृथ्वीपति पंचतत्व में मिल गए। अब, धर्म को जानने वाले, तुम राजपद संभालो; क्योंकि तुम्हारे लिए ही मैंने यह सब इस तरह किया है।

॥ 2.73.1 ॥

CrEd 2.67.1

silent moment मौन क्षण

॥ 2.73.2–3 ॥

CrEd 2.67.2–3

भरतBharata

Sanskrit

किं नु कार्यं हतस्येह मम राज्येन शोचतः विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च दुःखे मे दुःखम् अकरोर् व्रणे क्षारम् इवादधाः ॥

kiṃ nu kāryaṃ hatasyeha mama rājyena śocataḥ vihīnasyātha pitrā ca bhrātrā pitṛsamena ca duḥkhe me duḥkham akaror vraṇe kṣāram ivādadhāḥ

English

What use to me is a kingdom,
struck down as I am, and grieving,
bereft of my father,
and of a brother like a father?
Grief upon my grief you have laid,
like caustic on a wound.

हिन्दी

मारे हुए-से, शोक में डूबे, पिता से और पिता-समान भाई से बिछुड़े मुझे यहाँ राज्य से क्या काम? तुमने मेरे दुख पर दुख रख दिया है, जैसे घाव पर नमक रख दिया हो।

॥ 2.73.4 ॥

CrEd 2.67.4

भरतBharata

Sanskrit

कुलस्य त्वम् अभावाय कालरात्रिर् इवागता अङ्गारम् उपगूह्य स्म पिता मे नावबुद्धवान् ॥

kulasya tvam abhāvāya kālarātrir ivāgatā aṅgāram upagūhya sma pitā me nāvabuddhavān

English

For the ending of this house
you came, like the night of doom;
my father held a burning coal
to his breast, and never knew.

हिन्दी

तुम इस कुल के विनाश के लिए कालरात्रि की तरह आईं। मेरे पिता ने दहकते अंगारे को गले लगा रखा था, और वे जान न सके।

॥ 2.74.1 ॥

CrEd 2.68.1

silent moment मौन क्षण

॥ 2.74.15–17 ॥

CrEd 2.68.15–17

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुरसंमता ।
वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ ।
ताव् अर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले ।
रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा ।
अधस्ताद् व्रजतस् तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः ।
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिनः ॥

anyadā kila dharmajñā surabhiḥ surasaṃmatā
vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau
tāv ardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale
ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā
adhastād vrajatas tasyāḥ surarājño mahātmanaḥ
bindavaḥ patitā gātre sūkṣmāḥ surabhigandhinaḥ

English

Once, they say, Surabhi,
knower of dharma, honoured by the gods,
saw upon the earth her two sons
straining at the yoke, their senses gone.
Seeing them spent at midday,
her two sons upon the ground,
she wept in grief for her sons,
her eyes clouded with tears.
As there passed beneath her
the great-souled king of the gods,
drops fell upon his body,
fine, and sweet with fragrance.

हिन्दी

कहते हैं, एक बार धर्म को जानने वाली, देवताओं से सम्मानित सुरभि ने धरती पर बोझ खींचते अपने दो पुत्रों को बेसुध देखा। दोपहर के समय धरती पर थककर चूर अपने दोनों पुत्रों को देखकर वह पुत्रशोक से रोने लगी, उसकी आँखें आँसुओं से भर गईं। उसके नीचे से जाते हुए महात्मा देवराज के शरीर पर बारीक, सुगंधित बूँदें गिरीं।

॥ 2.74.25 ॥

CrEd 2.68.23

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

मम कायात् प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ ।
यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः ॥

mama kāyāt prasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau
yau dṛṣṭvā paritapye 'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ

English

Born of my body are these two,
suffering, crushed beneath the load;
seeing them, I burn:
nothing is dear as a son.

हिन्दी

ये मेरे ही शरीर से जन्मे हैं, और बोझ से पीड़ित होकर दुख पा रहे हैं। इन्हें देखकर मैं संतप्त हूँ; पुत्र के समान प्रिय कुछ नहीं।

॥ 2.74.28–29 ॥

CrEd 2.68.24–25

भरतBharata

Sanskrit

यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचति कामधुक् किं पुनर् या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता ॥

yasyāḥ putrasahasrāṇi sāpi śocati kāmadhuk kiṃ punar yā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā

English

She whose sons are thousands,
even she grieves, the cow of plenty;
how much more Kausalya:
how will she live without Rama?
One son she had, and she is good,
and you have made her calfless.

हिन्दी

जिसके हज़ारों पुत्र हैं, वह कामधेनु भी शोक करती है, तो राम के बिना कौसल्या कैसे जिएँगी? एक ही पुत्र वाली उस साध्वी को तुमने उसके बछड़े से वंचित कर दिया है।

॥ 2.74.30–31 ॥

CrEd 2.68.26–27

condensed from 2.74.30–31

भरतBharata

Sanskrit

अहं ह्य् अपचितिं भ्रातुः पितुश् च सकलाम् इमाम् … करिष्यामि … आनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाद्युतिम् स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम् ॥

ahaṃ hy apacitiṃ bhrātuḥ pituś ca sakalām imām … kariṣyāmi … ānāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahādyutim svayam eva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam

English

For I will pay my brother and my father
this debt of honour, all of it;
I will;
I will have Kausalya’s son brought home,
the son of great splendour,
and I myself will enter
the forest where the sages dwell.

हिन्दी

मैं अपने भाई और पिता का यह पूरा ऋण चुकाऊँगा … चुकाऊँगा … कौसल्या के महातेजस्वी पुत्र को वापस बुलवाकर मैं स्वयं मुनियों के वन में जाऊँगा।

॥ 2.74.35–36 ॥

CrEd 2.68.28–29

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः ।
पपात भुवि संक्रुद्धो निःश्वसन्न् इव पन्नगः ।
संरक्तनेत्रः शिथिलाम्बरस् तदा विधूतसर्वाभरणः परंतपः ।
बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुर् इवोत्सवक्षये ॥

iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ
papāta bhuvi saṃkruddho niḥśvasann iva pannagaḥ
saṃraktanetraḥ śithilāmbaras tadā vidhūtasarvābharaṇaḥ paraṃtapaḥ
babhūva bhūmau patito nṛpātmajaḥ śacīpateḥ ketur ivotsavakṣaye

English

So, like an elephant in the forest
goaded by lance and hook,
he fell to the ground in fury,
hissing like a serpent.
Eyes red, his garment loosened then,
all his ornaments cast off, the scorcher of foes,
the king’s son lay fallen on the earth,
like Shachi’s lord’s banner when the festival is done.

हिन्दी

ऐसा कहकर, वन में भाले और अंकुश से हाँके गए हाथी की तरह, वे क्रोध से भरे, साँप की तरह फुफकारते हुए धरती पर गिर पड़े। लाल आँखें, ढीला वस्त्र, सारे आभूषण बिखरे हुए, शत्रुओं को तपाने वाले वे राजकुमार उत्सव समाप्त होने पर शचीपति इन्द्र के ध्वज की तरह धरती पर पड़े रहे।

Part 3 · भाग 3

Mother and son

Valmiki 2.75.5–65 (CrEd 2.69.1–34)

॥ 2.75.5 ॥

CrEd 2.69.1

silent moment मौन क्षण

॥ 2.75.6 ॥

CrEd 2.69.2

Kausalya

Sanskrit

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः तम् अहं द्रष्टुम् इच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥

āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharataḥ sutaḥ tam ahaṃ draṣṭum icchāmi bharataṃ dīrghadarśinam

English

He has come, son of Kaikeyi,
she of the cruel deed: Bharata.
I wish to see him,
Bharata, the far-seeing.

हिन्दी

क्रूर कर्म करने वाली कैकेयी का पुत्र भरत आया है। मैं उस दूरदर्शी भरत को देखना चाहती हूँ।

॥ 2.75.7–9 ॥

CrEd 2.69.3–5

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

एवम् उक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा ।
प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ।
स तु रामानुजश् चापि शत्रुघ्नसहितस् तदा ।
प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ।
ततः शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।
पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतनाम् ॥

evam uktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malināmbarā
pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā
sa tu rāmānujaś cāpi śatrughnasahitas tadā
pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam
tataḥ śatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau
paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetanām

English

So she spoke to Sumitra, and pale,
in soiled garments,
she set out to where Bharata was,
trembling, her senses failing.
And he, Rama’s younger brother,
with Shatrughna at his side,
Bharata set out for where
Kausalya’s dwelling was.
Then Shatrughna and Bharata, grieving,
beholding Kausalya,
held her close, stricken with sorrow,
fallen, her senses gone.

हिन्दी

सुमित्रा से ऐसा कहकर, पीली पड़ी, मैले वस्त्रों में, काँपती, अधबेसुध कौसल्या वहाँ चलीं जहाँ भरत थे। उधर राम के छोटे भाई भरत भी शत्रुघ्न के साथ कौसल्या के भवन की ओर चल पड़े। तब दुखी शत्रुघ्न और भरत ने दुख से व्याकुल, गिरी हुई, बेसुध कौसल्या को देखकर उन्हें बाँहों में भर लिया।

॥ 2.75.11 ॥

CrEd 2.69.6

Kausalya

Sanskrit

इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तम् अकण्टकम् संप्राप्तं बत कैकेय्या शीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥

idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptam akaṇṭakam saṃprāptaṃ bata kaikeyyā śīghraṃ krūreṇa karmaṇā

English

Here is the kingdom you desired,
yours now, without a thorn;
won, alas, by Kaikeyi,
swiftly, by a cruel deed.

हिन्दी

राज्य चाहने वाले, यह तुम्हारा राज्य तुम्हें निष्कंटक मिल गया। हाय, कैकेयी ने इसे जल्दी ही, क्रूर कर्म से, पा लिया।

॥ 2.75.13–14 ॥

CrEd 2.69.8–9

Kausalya

Sanskrit

क्षिप्रं माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः अथ वा स्वयम् एवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥

kṣipraṃ mām api kaikeyī prasthāpayitum arhati hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ atha vā svayam evāhaṃ sumitrānucarā sukham agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ

English

Let Kaikeyi send me too,
and swiftly, to where he dwells,
my son of the golden navel,
my son of great renown.
Or else I myself, gladly,
with Sumitra following,
my sacred fire borne before me,
will go to where Raghava is.

हिन्दी

कैकेयी को मुझे भी जल्दी वहाँ भेज देना चाहिए, जहाँ मेरा स्वर्ण-नाभि वाला, महायशस्वी पुत्र रहता है। या फिर सुमित्रा को साथ लेकर मैं स्वयं ही, अग्निहोत्र की अग्नि आगे रखकर, प्रसन्नता से वहाँ चली जाऊँगी जहाँ राघव हैं।

॥ 2.75.19 ॥

CrEd 2.69.12

silent moment मौन क्षण

॥ 2.75.20 ॥

CrEd 2.69.13

भरतBharata

Sanskrit

आर्ये कस्माद् अजानन्तं गर्हसे माम् अकिल्बिषम् विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥

ārye kasmād ajānantaṃ garhase mām akilbiṣam vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave

English

Noble lady, why blame me,
who knew nothing, who am without sin?
You know my love for Raghava,
how great it is, and firm.

हिन्दी

आर्ये, मुझ अनजान और निर्दोष की आप निंदा क्यों करती हैं? आप जानती हैं कि राघव के प्रति मेरा प्रेम कितना बड़ा और अटल है।

॥ 2.75.22 ॥

CrEd 2.69.15

condensed from 2.75.22

भरतBharata

Sanskrit

प्रैष्यं पापीयसां यातु … हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥

praiṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu … hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyāryo 'numate gataḥ

English

May he go as servant to the wicked;
may he kick a sleeping cow,
by whose consent my noble brother went.

हिन्दी

वह पापियों का सेवक बने … वह सोती हुई गाय को लात मारे, जिसकी सहमति से मेरे आर्य भाई वन गए।

॥ 2.75.34 ॥

CrEd 2.69.23

भरतBharata

Sanskrit

पुत्रैर् दारैश् च भृत्यैश् च स्वगृहे परिवारितः स एको मृष्टम् अश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥

putrair dāraiś ca bhṛtyaiś ca svagṛhe parivāritaḥ sa eko mṛṣṭam aśnātu yasyāryo 'numate gataḥ

English

With his sons, his wife, his servants
around him in his house,
may he eat sweet food alone,
by whose consent my noble brother went.

हिन्दी

अपने घर में पुत्रों, पत्नी और सेवकों से घिरा हुआ, वह अकेला मीठा भोजन खाए, जिसकी सहमति से मेरे आर्य भाई वन गए।

॥ 2.75.46–47 ॥

CrEd 2.69.27–28

भरतBharata

Sanskrit

देवतानां पितॄणां च माता पित्रोस् तथैव च मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः सतां लोकात् सतां कीर्त्याः सज्जुष्टात् कर्मणस् तथा भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥

devatānāṃ pitṝṇāṃ ca mātā pitros tathaiva ca mā sma kārṣīt sa śuśrūṣāṃ yasyāryo 'numate gataḥ satāṃ lokāt satāṃ kīrtyāḥ sajjuṣṭāt karmaṇas tathā bhraśyatu kṣipram adyaiva yasyāryo 'numate gataḥ

English

To the gods and to the fathers,
to his mother and his father,
may he give no service,
by whose consent my noble brother went.
From the world of the good, from their fame,
from the deeds the good hold dear,
may he fall, swiftly, this very day,
by whose consent my noble brother went.

हिन्दी

वह देवताओं, पितरों और माता-पिता की कभी सेवा न करे, जिसकी सहमति से मेरे आर्य भाई वन गए। वह सज्जनों के लोक से, सज्जनों की कीर्ति से और सज्जनों के प्रिय कर्मों से आज ही, तुरंत गिर जाए, जिसकी सहमति से मेरे आर्य भाई वन गए।

॥ 2.75.59 ॥

CrEd 2.69.29

silent moment मौन क्षण

॥ 2.75.60 ॥

CrEd 2.69.30

silent moment मौन क्षण

॥ 2.75.61–62 ॥

CrEd 2.69.31–32

condensed from 2.75.61–62

Kausalya

Sanskrit

… पुत्र … शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे दिष्ट्या न चलितो धर्माद् आत्मा ते सहलक्ष्मणः वत्स सत्यप्रतिज्ञो मे सतां लोकान् अवाप्स्यसि ॥

… putra … śapathaiḥ śapamāno hi prāṇān uparuṇatsi me diṣṭyā na calito dharmād ātmā te sahalakṣmaṇaḥ vatsa satyapratijño me satāṃ lokān avāpsyasi

English

… son … swearing these oaths,
you stop my very breath.
Happily, from dharma has not swerved
your soul, nor Lakshmana’s;
my child, true to your word,
you will win the worlds of the good.

हिन्दी

… बेटा … ये शपथें खाकर तुम मेरे प्राण रोक रहे हो। सौभाग्य है कि तुम्हारा मन, लक्ष्मण की तरह, धर्म से नहीं डिगा। वत्स, सच्ची प्रतिज्ञा वाले तुम सज्जनों के लोक पाओगे।

॥ 2.75.63 ॥

popular text only · not in the CrEd

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

इत्य् उक्त्वा चाङ्कम् आनीय भरतं भ्रातृवत्सलम् ।
परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता ॥

ity uktvā cāṅkam ānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam
pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā

English

So saying, she drew to her lap
Bharata, who loved his brother;
embracing the mighty-armed one,
she wept, in bitter grief.

हिन्दी

ऐसा कहकर उन्होंने भाई से प्रेम करने वाले भरत को गोद में ले लिया, उस महाबाहु को गले लगाया और अत्यंत दुखी होकर रो पड़ीं।

॥ 2.75.64–65 ॥

CrEd 2.69.33–34

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।
मोहाच् च शोकसंरोधाद् बभूव लुलितं मनः ।
लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रनष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।
मुहुर् मुहुर् निःश्वसतश् च दीर्घं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥

evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ
mohāc ca śokasaṃrodhād babhūva lulitaṃ manaḥ
lālapyamānasya vicetanasya pranaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau
muhur muhur niḥśvasataś ca dīrghaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ

English

As he lamented thus,
the great soul, stricken with grief,
from bewilderment and the press of sorrow
his mind was shaken.
Lamenting, senseless,
his reason gone, fallen on the ground,
sighing long, again and again,
he passed that night in grief.

हिन्दी

इस प्रकार दुख से व्याकुल होकर विलाप करते उन महात्मा का मन मोह और शोक के दबाव से डगमगा गया। बार-बार विलाप करते, बेसुध, बुद्धि खोए, धरती पर पड़े, बार-बार लंबी साँसें भरते हुए उनकी वह रात शोक में बीती।

Part 4 · भाग 4

The ashes

Valmiki 2.76.1–2.78.26 (CrEd 2.70.1–2.72.25)

॥ 2.76.1 ॥

CrEd 2.70.1

silent moment मौन क्षण

॥ 2.76.2 ॥

CrEd 2.70.2

वसिष्ठVasishtha

Sanskrit

अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानम् उत्तरम् ॥

alaṃ śokena bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ prāptakālaṃ narapateḥ kuru saṃyānam uttaram

English

Enough of grief, bless you,
prince of great renown;
the time has come: for the king
perform the last journey.

हिन्दी

शोक बहुत हुआ; तुम्हारा कल्याण हो, हे यशस्वी राजकुमार। समय आ गया है: राजा की अंतिम यात्रा संपन्न करो।

॥ 2.76.9 ॥

CrEd 2.70.9

भरतBharata

Sanskrit

विधवा पृथिवी राजंस् त्वया हीना न राजते हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति माम् ॥

vidhavā pṛthivī rājaṃs tvayā hīnā na rājate hīnacandreva rajanī nagarī pratibhāti mām

English

A widow, King, is the earth;
without you she does not shine;
like a night without a moon
the city seems to me.

हिन्दी

हे राजन्, आपके बिना पृथ्वी विधवा है, शोभा नहीं देती। यह नगरी मुझे चंद्रमा के बिना रात जैसी लगती है।

॥ 2.76.20–21, 23 ॥

CrEd 2.70.20–21, 23

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

प्रसव्यं चापि तं चक्रुर् ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम् ।
स्त्रियश् च शोकसंतप्ताः कौसल्या प्रमुखास् तदा ।
क्रौञ्चीनाम् इव नारीणां निनादस् तत्र शुश्रुवे ।
आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः ।
कृतोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिताश् च ।
पुरं प्रविश्याश्रुपरीतनेत्रा भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम् ॥

prasavyaṃ cāpi taṃ cakrur ṛtvijo 'gnicitaṃ nṛpam
striyaś ca śokasaṃtaptāḥ kausalyā pramukhās tadā
krauñcīnām iva nārīṇāṃ ninādas tatra śuśruve
ārtānāṃ karuṇaṃ kāle krośantīnāṃ sahasraśaḥ
kṛtodakaṃ te bharatena sārdhaṃ nṛpāṅganā mantripurohitāś ca
puraṃ praviśyāśruparītanetrā bhūmau daśāhaṃ vyanayanta duḥkham

English

Round the king laid on the fire
the priests walked, keeping him on their left,
and the women, burning with grief,
Kausalya at their head.
Like the crying of cranes
the women’s wail was heard there,
piteous, at that hour, in their pain,
thousands of them crying out.
The water offered, with Bharata,
the king’s wives, ministers and priests
entered the city, eyes veiled in tears,
and spent ten days in grief upon the ground.

हिन्दी

ऋत्विजों ने चिता पर रखे राजा को अपनी बाईं ओर रखकर उनकी परिक्रमा की, और शोक से संतप्त, कौसल्या को आगे किए रानियों ने भी। वहाँ उस घड़ी पीड़ा में करुण क्रंदन करती हज़ारों स्त्रियों का स्वर क्रौंच पक्षियों की पुकार जैसा सुनाई दिया। भरत के साथ जलांजलि देकर रानियाँ, मंत्री और पुरोहित आँसू भरी आँखों से नगर में लौटे और दस दिन धरती पर सोकर शोक में बिताए।

॥ 2.77.6b–7a ॥

CrEd 2.71.6

भरतBharata

Sanskrit

तात यस्मिन् निषृष्टोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे तस्मिन् वनं प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तोऽस्म्य् अहं त्वया ॥

tāta yasmin niṣṛṣṭo 'haṃ tvayā bhrātari rāghave tasmin vanaṃ pravrajite śūnye tyakto 'smy ahaṃ tvayā

English

Father, the brother to whom you gave me,
Raghava, into his keeping:
now he is gone to the forest,
and you have left me in the void.

हिन्दी

पिताजी, जिन भाई राघव के हाथों आपने मुझे सौंपा था, वे वन चले गए, और आपने मुझे इस सूनेपन में छोड़ दिया।

॥ 2.77.8b–12a ॥

CrEd 2.71.8–11

silent moment मौन क्षण

॥ 2.77.13b–14a ॥

CrEd 2.71.13

Shatrughna

Sanskrit

मन्थराप्रभवस् तीव्रः कैकेयीग्राहसंकुलः वरदानमयोऽक्षोभ्योऽमज्जयच् छोकसागरः ॥

mantharāprabhavas tīvraḥ kaikeyīgrāhasaṃkulaḥ varadānamayo 'kṣobhyo 'majjayac chokasāgaraḥ

English

Sprung from Manthara, fierce,
thick with the crocodile Kaikeyi,
made of the boons, not to be stilled,
a sea of grief has drowned us.

हिन्दी

मंथरा से उपजे, कैकेयी रूपी मगर से भरे, वरदानों से बने, अथाह और भयंकर शोक-सागर ने हमें डुबो दिया है।

॥ 2.77.21b–22a, 23b–24a ॥

CrEd 2.71.21–22

वसिष्ठVasishtha

Sanskrit

त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तान्य् अविशेषतः तेषु चापरिहार्येषु नैवं भवितुम् अर्हति ॥

trīṇi dvandvāni bhūteṣu pravṛttāny aviśeṣataḥ teṣu cāparihāryeṣu naivaṃ bhavitum arhati

English

Three pairs of opposites
move in all beings alike;
and since there is no escaping them,
you must not be this way.

हिन्दी

तीन द्वंद्व सभी प्राणियों में समान रूप से चलते हैं। जब उनसे बचा नहीं जा सकता, तो तुम्हें ऐसा नहीं होना चाहिए।

॥ 2.78.5–8 ॥

CrEd 2.72.5–7

silent moment मौन क्षण

॥ 2.78.11 ॥

CrEd 2.72.10

Shatrughna

Sanskrit

तीव्रम् उत्पादितं दुःखं भ्रातॄणां मे तथा पितुः यया सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम् ॥

tīvram utpāditaṃ duḥkhaṃ bhrātṝṇāṃ me tathā pituḥ yayā seyaṃ nṛśaṃsasya karmaṇaḥ phalam aśnutām

English

A bitter grief she brought about
for my brothers and my father:
let her taste the fruit
of her cruel deed.

हिन्दी

जिसने मेरे भाइयों और मेरे पिता पर यह तीखा दुख डाला, वह अपने क्रूर कर्म का फल भोगे।

॥ 2.78.16–18 ॥

CrEd 2.72.15–17

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

स च रोषेण ताम्राक्षः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ।
विचकर्ष तदा कुब्जां क्रोशन्तीं पृथिवीतले ।
तस्या ह्य् आकृष्यमाणाया मन्थरायास् ततस् ततः ।
चित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद् व्यशीर्यत ।
तेन भाण्डेन संकीर्णं श्रीमद्राजनिवेशनम् ।
अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा ॥

sa ca roṣeṇa tāmrākṣaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ
vicakarṣa tadā kubjāṃ krośantīṃ pṛthivītale
tasyā hy ākṛṣyamāṇāyā mantharāyās tatas tataḥ
citraṃ bahuvidhaṃ bhāṇḍaṃ pṛthivyāṃ tad vyaśīryata
tena bhāṇḍena saṃkīrṇaṃ śrīmadrājaniveśanam
aśobhata tadā bhūyaḥ śāradaṃ gaganaṃ yathā

English

And he, his eyes copper-red with anger,
Shatrughna, scorcher of foes,
dragged the hunchback then
screaming across the floor.
And as she was dragged,
Manthara, this way and that,
her bright and many trinkets
broke and scattered on the ground.
Strewn with those trinkets,
the splendid royal palace
shone then all the more,
like an autumn sky.

हिन्दी

तब क्रोध से लाल आँखों वाले, शत्रुओं को तपाने वाले शत्रुघ्न ने चीखती हुई कुबड़ी को फ़र्श पर घसीटा। इधर-उधर घसीटी जाती मंथरा के रंग-बिरंगे, तरह-तरह के गहने टूटकर धरती पर बिखर गए। उन गहनों से भरा वह शोभायुक्त राजभवन तब शरद के आकाश की तरह और भी चमक उठा।

॥ 2.78.19–20 ॥

CrEd 2.72.18–19

silent moment मौन क्षण

॥ 2.78.21–22 ॥

CrEd 2.72.20–21

भरतBharata

Sanskrit

अवध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यताम् इति हन्याम् अहम् इमां पापां कैकेयीं दुष्टचारिणीम् यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन् मातृघातकम् ॥

avadhyāḥ sarvabhūtānāṃ pramadāḥ kṣamyatām iti hanyām aham imāṃ pāpāṃ kaikeyīṃ duṣṭacāriṇīm yadi māṃ dhārmiko rāmo nāsūyen mātṛghātakam

English

No woman may be slain by any being:
forgive.
I would slay this wicked one myself,
Kaikeyi, evil in her ways,
if righteous Rama would not scorn me
as a mother’s killer.

हिन्दी

स्त्रियाँ किसी भी प्राणी के लिए अवध्य हैं; इसे क्षमा करो। मैं स्वयं इस दुष्ट आचरण वाली पापिनी कैकेयी को मार डालता, यदि धर्मात्मा राम मुझे मातृहंता मानकर मुझसे घृणा न करते।

॥ 2.78.23 ॥

CrEd 2.72.22

भरतBharata

Sanskrit

इमाम् अपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥

imām api hatāṃ kubjāṃ yadi jānāti rāghavaḥ tvāṃ ca māṃ caiva dharmātmā nābhibhāṣiṣyate dhruvam

English

If Raghava learns that even she,
this hunchback, has been slain,
to you and to me the righteous one
will surely never speak.

हिन्दी

यदि राघव जानेंगे कि यह कुबड़ी भी मारी गई, तो वे धर्मात्मा निश्चय ही न तुमसे बात करेंगे, न मुझसे।

॥ 2.78.24–26 ॥

CrEd 2.72.23–25

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः ।
न्यवर्तत ततो रोषात् तां मुमोच च मन्थराम् ।
सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।
निःश्वसन्ती सुदुःखार्ता कृपणं विललाप च ।
शत्रुघ्नविक्षेपविमूढसंज्ञां समीक्ष्य कुब्जां भरतस्य माता ।
शनैः समाश्वासयद् आर्तरूपां क्रौञ्चीं विलग्नाम् इव वीक्षमाणाम् ॥

bharatasya vacaḥ śrutvā śatrughno lakṣmaṇānujaḥ
nyavartata tato roṣāt tāṃ mumoca ca mantharām
sā pādamūle kaikeyyā mantharā nipapāta ha
niḥśvasantī suduḥkhārtā kṛpaṇaṃ vilalāpa ca
śatrughnavikṣepavimūḍhasaṃjñāṃ samīkṣya kubjāṃ bharatasya mātā
śanaiḥ samāśvāsayad ārtarūpāṃ krauñcīṃ vilagnām iva vīkṣamāṇām

English

Hearing Bharata’s words,
Shatrughna, Lakshmana’s younger brother,
turned back from his anger
and let Manthara go.
At Kaikeyi’s feet
Manthara fell down,
sighing, in deep distress,
and wept a piteous lament.
Stunned by Shatrughna’s handling,
the hunchback: Bharata’s mother saw her,
and slowly comforted the stricken one,
gazing about like a crane caught in a snare.

हिन्दी

भरत की बात सुनकर लक्ष्मण के छोटे भाई शत्रुघ्न क्रोध से लौट आए और मंथरा को छोड़ दिया। मंथरा कैकेयी के चरणों में गिर पड़ी, लंबी साँसें लेती, बहुत दुखी, और करुण विलाप करने लगी। शत्रुघ्न के झटकों से सुध-बुध खोई, पीड़ित, फंदे में फँसी क्रौंची की तरह इधर-उधर ताकती कुबड़ी को देखकर भरत की माता ने धीरे-धीरे उसे ढाढ़स बँधाया।