Guha's suspicion

निवेशयत मे सैन्यम् अभिप्रायेण सर्वशः विश्रान्तः प्रतरिष्यामः श्व इदानीं महानदीम् दातुं च तावद् इच्छामि स्वर् गतस्य महीपतेः और्ध्वदेहनिमित्तार्थम् अवतीर्योदकं नदीम् ॥

niveśayata me sainyam abhiprāyeṇa sarvaśaḥ viśrāntaḥ pratariṣyāmaḥ śva idānīṃ mahānadīm dātuṃ ca tāvad icchāmi svar gatasya mahīpateḥ aurdhvadehanimittārtham avatīryodakaṃ nadīm

महतीयम् अतः सेना सागराभा प्रदृश्यते नास्यान्तम् अवगच्छामि मनसापि विचिन्तयन् स एष हि महाकायः कोविदारध्वजो रथे बन्धयिष्यति वा दाशान् अथ वास्मान् वधिष्यति ॥

mahatīyam ataḥ senā sāgarābhā pradṛśyate nāsyāntam avagacchāmi manasāpi vicintayan sa eṣa hi mahākāyaḥ kovidāradhvajo rathe bandhayiṣyati vā dāśān atha vāsmān vadhiṣyati

अथ दाशरथिं रामं पित्रा राज्याद् विवासितम् भरतः कैकेयीपुत्रो हन्तुं समधिगच्छति भर्ता चैव सखा चैव रामो दाशरथिर् मम तस्यार्थकामाः संनद्धा गङ्गानूपेऽत्र तिष्ठत ॥

atha dāśarathiṃ rāmaṃ pitrā rājyād vivāsitam bharataḥ kaikeyīputro hantuṃ samadhigacchati bhartā caiva sakhā caiva rāmo dāśarathir mama tasyārthakāmāḥ saṃnaddhā gaṅgānūpe 'tra tiṣṭhata

नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम् संनद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्व् … यदा तुष्टस् तु भरतो रामस्येह भविष्यति सेयं स्वस्तिमयी सेना गङ्गाम् अद्य तरिष्यति ॥

nāvāṃ śatānāṃ pañcānāṃ kaivartānāṃ śataṃ śatam saṃnaddhānāṃ tathā yūnāṃ tiṣṭhantv … yadā tuṣṭas tu bharato rāmasyeha bhaviṣyati seyaṃ svastimayī senā gaṅgām adya tariṣyati

एष ज्ञातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश् च ते सखा तस्मात् पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निषादाधिपो गुहः असंशयं विजानीते यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥

eṣa jñātisahasreṇa sthapatiḥ parivāritaḥ kuśalo daṇḍakāraṇye vṛddho bhrātuś ca te sakhā tasmāt paśyatu kākutstha tvāṃ niṣādādhipo guhaḥ asaṃśayaṃ vijānīte yatra tau rāmalakṣmaṇau

गुहः पश्यतु माम् ॥

guhaḥ paśyatu mām

निष्कुटश् चैव देशोऽयं वञ्चिताश् चापि ते वयम् निवेदयामस् ते सर्वे स्वके दाशकुले वस ॥

niṣkuṭaś caiva deśo 'yaṃ vañcitāś cāpi te vayam nivedayāmas te sarve svake dāśakule vasa

अस्ति मूलं फलं चैव निषादैः समुपाहृतम् आर्द्रं च मांसं शुष्कं च वन्यं चोच्चावचं महत् आशंसे स्वाशिता सेना वत्स्यतीमां विभावरीम् अर्चितो विविधैः कामैः श्वः ससैन्यो गमिष्यसि ॥

asti mūlaṃ phalaṃ caiva niṣādaiḥ samupāhṛtam ārdraṃ ca māṃsaṃ śuṣkaṃ ca vanyaṃ coccāvacaṃ mahat āśaṃse svāśitā senā vatsyatīmāṃ vibhāvarīm arcito vividhaiḥ kāmaiḥ śvaḥ sasainyo gamiṣyasi

ऊर्जितः खलु ते कामः कृतो मम गुरोः सखे यो मे त्वम् ईदृशीं सेनाम् एकोऽभ्यर्चितुम् इच्छसि ॥

ūrjitaḥ khalu te kāmaḥ kṛto mama guroḥ sakhe yo me tvam īdṛśīṃ senām eko 'bhyarcitum icchasi

कतरेण गमिष्यामि भरद्वाजाश्रमं गुह गहनोऽयं भृशं देशो गङ्गानूपो दुरत्ययः ॥

katareṇa gamiṣyāmi bharadvājāśramaṃ guha gahano 'yaṃ bhṛśaṃ deśo gaṅgānūpo duratyayaḥ

दाशास् त्व् अनुगमिष्यन्ति धन्विनः सुसमाहिताः अहं चानुगमिष्यामि राजपुत्र महायशः ॥

dāśās tv anugamiṣyanti dhanvinaḥ susamāhitāḥ ahaṃ cānugamiṣyāmi rājaputra mahāyaśaḥ

कच्चिन् न दुष्टो व्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः इयं ते महती सेना शङ्कां जनयतीव मे ॥

kaccin na duṣṭo vrajasi rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ iyaṃ te mahatī senā śaṅkāṃ janayatīva me

मा भूत् स कालो यत् कष्टं न मां शङ्कितुम् अर्हसि राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृसमो मम ॥

mā bhūt sa kālo yat kaṣṭaṃ na māṃ śaṅkitum arhasi rāghavaḥ sa hi me bhrātā jyeṣṭhaḥ pitṛsamo mama

तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् बुद्धिर् अन्या न ते कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते ॥

taṃ nivartayituṃ yāmi kākutsthaṃ vanavāsinam buddhir anyā na te kāryā guha satyaṃ bravīmi te

धन्यस् त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले अयत्नाद् आगतं राज्यं यस् त्वं त्यक्तुम् इहेच्छसि ॥

dhanyas tvaṃ na tvayā tulyaṃ paśyāmi jagatītale ayatnād āgataṃ rājyaṃ yas tvaṃ tyaktum ihecchasi

शाश्वती खलु ते कीर्तिर् लोकान् अनुचरिष्यति यस् त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुम् इच्छसि ॥

śāśvatī khalu te kīrtir lokān anucariṣyati yas tvaṃ kṛcchragataṃ rāmaṃ pratyānayitum icchasi

तं जाग्रतं गुणैर् युक्तं वरचापेषुधारिणम् भ्रातृगुप्त्यर्थम् अत्यन्तम् अहं लक्ष्मणम् अब्रवम् इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थम् उपकल्पिता प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥

taṃ jāgrataṃ guṇair yuktaṃ varacāpeṣudhāriṇam bhrātṛguptyartham atyantam ahaṃ lakṣmaṇam abravam iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadartham upakalpitā pratyāśvasihi śeṣvāsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana

उचितोऽयं जनः सर्वे दुःखानां त्वं सुखोचितः धर्मात्मंस् तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥

ucito 'yaṃ janaḥ sarve duḥkhānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ dharmātmaṃs tasya guptyarthaṃ jāgariṣyāmahe vayam

न हि रामात् प्रियतरो ममास्ति भुवि कश् चन … सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वैः स्वैर् ज्ञातिभिः सह ॥

na hi rāmāt priyataro mamāsti bhuvi kaś cana … so 'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇiḥ sarvaiḥ svair jñātibhiḥ saha

न हि मेऽविदितं किं चिद् वनेऽस्मिंश् चरतः सदा चतुरङ्गं ह्य् अपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥

na hi me 'viditaṃ kiṃ cid vane 'smiṃś carataḥ sadā caturaṅgaṃ hy api balaṃ prasahema vayaṃ yudhi

एवम् अस्माभिर् उक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना अनुनीता वयं सर्वे धर्मम् एवानुपश्यता कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥

evam asmābhir uktena lakṣmaṇena mahātmanā anunītā vayaṃ sarve dharmam evānupaśyatā kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā

यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥

yo na devāsuraiḥ sarvaiḥ śakyaḥ prasahituṃ yudhi taṃ paśya guha saṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā

अस्मिन् प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥

asmin pravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati vidhavā medinī nūnaṃ kṣipram eva bhaviṣyati

अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् निवृत्ते समये ह्य् अस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥

api satyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam nivṛtte samaye hy asmin sukhitāḥ praviśemahi paridevayamānasya tasyaivaṃ sumahātmanaḥ tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sātyavartata

प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं संतारितौ मया ॥

prabhāte vimale sūrye kārayitvā jaṭā ubhau asmin bhāgīrathītīre sukhaṃ saṃtāritau mayā

पुत्रव्याधिर् न ते कच्चिच् छरीरं परिबाधते अद्य राजकुलस्यास्य त्वदधीनं हि जीवितम् ॥

putravyādhir na te kaccic charīraṃ paribādhate adya rājakulasyāsya tvadadhīnaṃ hi jīvitam

त्वां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृके गते वृत्ते दशरथे राज्ञि नाथ एकस् त्वम् अद्य नः ॥

tvāṃ dṛṣṭvā putra jīvāmi rāme sabhrātṛke gate vṛtte daśarathe rājñi nātha ekas tvam adya naḥ

कच्चिन् न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किं चिद् अप्रियम् पुत्र वा ह्य् एकपुत्रायाः सहभार्ये वनं गते ॥

kaccin na lakṣmaṇe putra śrutaṃ te kiṃ cid apriyam putra vā hy ekaputrāyāḥ sahabhārye vanaṃ gate

भ्राता मे क्वावसद् रात्रिं क्व सीता क्व च लक्ष्मणः अस्वपच् छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे ॥

bhrātā me kvāvasad rātriṃ kva sītā kva ca lakṣmaṇaḥ asvapac chayane kasmin kiṃ bhuktvā guha śaṃsa me

अन्नम् उच्चावचं भक्ष्याः फलानि विविधानि च रामायाभ्यवहारार्थं बहु चोपहृतं मया तत् सर्वं प्रत्यनुज्ञासीद् रामः सत्यपराक्रमः न हि तत् प्रत्यगृह्णात् स क्षत्रधर्मम् अनुस्मरन् न ह्य् अस्माभिः प्रतिग्राह्यं सखे देयं तु सर्वदा ॥

annam uccāvacaṃ bhakṣyāḥ phalāni vividhāni ca rāmāyābhyavahārārthaṃ bahu copahṛtaṃ mayā tat sarvaṃ pratyanujñāsīd rāmaḥ satyaparākramaḥ na hi tat pratyagṛhṇāt sa kṣatradharmam anusmaran na hy asmābhiḥ pratigrāhyaṃ sakhe deyaṃ tu sarvadā

लक्ष्मणेन समानीतं पीत्वा वारि महायशाः औपवास्यं तदाकार्षीद् राघवः सह सीतया ततस् तु जलशेषेण लक्ष्मणोऽप्य् अकरोत् तदा वाग् यतास् ते त्रयः संध्याम् उपासत समाहिताः ॥

lakṣmaṇena samānītaṃ pītvā vāri mahāyaśāḥ aupavāsyaṃ tadākārṣīd rāghavaḥ saha sītayā tatas tu jalaśeṣeṇa lakṣmaṇo 'py akarot tadā vāg yatās te trayaḥ saṃdhyām upāsata samāhitāḥ

सौमित्रिस् तु ततः पश्चाद् अकरोत् स्वास्तरं शुभम् स्वयम् आनीय बर्हींषि क्षिप्रं राघवकारणात् तस्मिन् समाविशद् रामः स्वास्तरे सह सीतया प्रक्षाल्य च तयोः पादाव् अपचक्राम लक्ष्मणः ॥

saumitris tu tataḥ paścād akarot svāstaraṃ śubham svayam ānīya barhīṃṣi kṣipraṃ rāghavakāraṇāt tasmin samāviśad rāmaḥ svāstare saha sītayā prakṣālya ca tayoḥ pādāv apacakrāma lakṣmaṇaḥ

एतत् तद् इङ्गुदीमूलम् इदम् एव च तत् तृणम् यस्मिन् रामश् च सीता च रात्रिं तां शयिताव् उभौ ॥

etat tad iṅgudīmūlam idam eva ca tat tṛṇam yasmin rāmaś ca sītā ca rātriṃ tāṃ śayitāv ubhau

नियम्य पृष्ठे तु तलाङ्गुलित्रवान् शरैः सुपूर्णाव् इषुधी परंतपः महद् धनुः सज्यम् उपोह्य लक्ष्मणो निशाम् अतिष्ठत् परितोऽस्य केवलम् ततस् त्व् अहं चोत्तमबाणचापधृक् स्थितोऽभवं तत्र स यत्र लक्ष्मणः अतन्द्रिभिर् ज्ञातिभिर् आत्तकार्मुकैर् महेन्द्रकल्पं परिपालयंस् तदा ॥

niyamya pṛṣṭhe tu talāṅgulitravān śaraiḥ supūrṇāv iṣudhī paraṃtapaḥ mahad dhanuḥ sajyam upohya lakṣmaṇo niśām atiṣṭhat parito 'sya kevalam tatas tv ahaṃ cottamabāṇacāpadhṛk sthito 'bhavaṃ tatra sa yatra lakṣmaṇaḥ atandribhir jñātibhir āttakārmukair mahendrakalpaṃ paripālayaṃs tadā

इह तेन महात्मना शर्वरी शयिता भूमाव् इदम् अस्य विमर्दितम् महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता जातो दशरथेनोर्व्यां न रामः स्वप्तुम् अर्हति ॥

iha tena mahātmanā śarvarī śayitā bhūmāv idam asya vimarditam mahābhāgakulīnena mahābhāgena dhīmatā jāto daśarathenorvyāṃ na rāmaḥ svaptum arhati

इयं शय्या मम भ्रातुर् इदं हि परिवर्तितम् स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रैर् विमृदितं तृणम् ॥

iyaṃ śayyā mama bhrātur idaṃ hi parivartitam sthaṇḍile kaṭhine sarvaṃ gātrair vimṛditaṃ tṛṇam

मन्ये साभरणा सुप्ता सीतास्मिञ् शयने तदा तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः उत्तरीयम् इहासक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा तथा ह्य् एते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः ॥

manye sābharaṇā suptā sītāsmiñ śayane tadā tatra tatra hi dṛśyante saktāḥ kanakabindavaḥ uttarīyam ihāsaktaṃ suvyaktaṃ sītayā tadā tathā hy ete prakāśante saktāḥ kauśeyatantavaḥ

अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन् ॥

adya prabhṛti bhūmau tu śayiṣye 'haṃ tṛṇeṣu vā phalamūlāśano nityaṃ jaṭācīrāṇi dhārayan

तस्यार्थम् उत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने तं प्रतिश्रवम् आमुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति वसन्तं भ्रातुर् अर्थाय शत्रुघ्नो मानुवत्स्यति लक्ष्मणेन सह त्व् आर्यो अयोध्यां पालयिष्यति ॥

tasyārtham uttaraṃ kālaṃ nivatsyāmi sukhaṃ vane taṃ pratiśravam āmucya nāsya mithyā bhaviṣyati vasantaṃ bhrātur arthāya śatrughno mānuvatsyati lakṣmaṇena saha tv āryo ayodhyāṃ pālayiṣyati

प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि न प्रपत्स्यते ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवं वने वसन् नार्हति माम् उपेक्षितुम् ॥

prasādyamānaḥ śirasā mayā svayaṃ bahuprakāraṃ yadi na prapatsyate tato 'nuvatsyāmi cirāya rāghavaṃ vane vasan nārhati mām upekṣitum

शत्रुघ्नोत्तिष्ठ किं शेषे निषादाधिपतिं गुहम् शीघ्रम् आनय भद्रं ते तारयिष्यति वाहिनीम् ॥

śatrughnottiṣṭha kiṃ śeṣe niṣādādhipatiṃ guham śīghram ānaya bhadraṃ te tārayiṣyati vāhinīm

जागर्मि नाहं स्वपिमि तथैवार्यं विचिन्तयन् ॥

jāgarmi nāhaṃ svapimi tathaivāryaṃ vicintayan

कच्चित् सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम् कच्चिच् च सह सैन्यस्य तव सर्वम् अनामयम् ॥

kaccit sukhaṃ nadītīre 'vātsīḥ kākutstha śarvarīm kaccic ca saha sainyasya tava sarvam anāmayam

सुखा नः शर्वरी राजन् पूजिताश् चापि ते वयम् गङ्गां तु नौभिर् बह्वीभिर् दाशाः संतारयन्तु नः ॥

sukhā naḥ śarvarī rājan pūjitāś cāpi te vayam gaṅgāṃ tu naubhir bahvībhir dāśāḥ saṃtārayantu naḥ

उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रम् अस्तु हि वः सदा नावः समनुकर्षध्वं तारयिष्याम वाहिनीम् ॥

uttiṣṭhata prabudhyadhvaṃ bhadram astu hi vaḥ sadā nāvaḥ samanukarṣadhvaṃ tārayiṣyāma vāhinīm

किम् इहागमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः एतद् आचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुध्यते मनः ॥

kim ihāgamane kāryaṃ tava rājyaṃ praśāsataḥ etad ācakṣva me sarvaṃ na hi me śudhyate manaḥ

कच्चिन् न तस्यापापस्य पापं कर्तुम् इहेच्छसि अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥

kaccin na tasyāpāpasya pāpaṃ kartum ihecchasi akaṇṭakaṃ bhoktumanā rājyaṃ tasyānujasya ca

हतोऽस्मि यदि माम् एवं भगवान् अपि मन्यते मत्तो न दोषम् आशङ्केर् नैवं माम् अनुशाधि हि ॥

hato 'smi yadi mām evaṃ bhagavān api manyate matto na doṣam āśaṅker naivaṃ mām anuśādhi hi

न चैतद् इष्टं माता मे यद् अवोचन् मदन्तरे नाहम् एतेन तुष्टश् च न तद् वचनम् आददे अहं तु तं नरव्याघ्रम् उपयातः प्रसादकः प्रतिनेतुम् अयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ॥

na caitad iṣṭaṃ mātā me yad avocan madantare nāham etena tuṣṭaś ca na tad vacanam ādade ahaṃ tu taṃ naravyāghram upayātaḥ prasādakaḥ pratinetum ayodhyāṃ ca pādau tasyābhivanditum

त्वं माम् एवं गतं मत्वा प्रसादं कर्तुम् अर्हसि शंस मे भगवन् रामः क्व संप्रति महीपतिः ॥

tvaṃ mām evaṃ gataṃ matvā prasādaṃ kartum arhasi śaṃsa me bhagavan rāmaḥ kva saṃprati mahīpatiḥ

त्वय्य् एतत् पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे गुरुवृत्तिर् दमश् चैव साधूनां चानुयायिता जाने चैतन् मनःस्थं ते दृढीकरणम् अस्त्व् इति अपृच्छं त्वां तवात्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥

tvayy etat puruṣavyāghra yuktaṃ rāghavavaṃśaje guruvṛttir damaś caiva sādhūnāṃ cānuyāyitā jāne caitan manaḥsthaṃ te dṛḍhīkaraṇam astv iti apṛcchaṃ tvāṃ tavātyarthaṃ kīrtiṃ samabhivardhayan

असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ श्वस् तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः एतं मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥

asau vasati te bhrātā citrakūṭe mahāgirau śvas tu gantāsi taṃ deśaṃ vasādya saha mantribhiḥ etaṃ me kuru suprājña kāmaṃ kāmārthakovida

विशेषं ज्ञातुम् इच्छामि मातॄणां तव राघव ॥

viśeṣaṃ jñātum icchāmi mātṝṇāṃ tava rāghava

याम् इमां भगवन् दीनां शोकान् अशनकर्शिताम् पितुर् हि महिषीं देवीं देवताम् इव पश्यसि एषा तं पुरुषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् कौसल्या सुषुवे रामं धातारम् अदितिर् यथा ॥

yām imāṃ bhagavan dīnāṃ śokān aśanakarśitām pitur hi mahiṣīṃ devīṃ devatām iva paśyasi eṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāram aditir yathā

अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे एतस्यास् तौ सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥

asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare etasyās tau sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशम् इतो गतौ राजा पुत्रविहीनश् च स्वर्गं दशरथो गतः … कैकेयीम् … ममैतां मातरं विद्धि … यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महद् आत्मनः ॥

yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśam ito gatau rājā putravihīnaś ca svargaṃ daśaratho gataḥ … kaikeyīm … mamaitāṃ mātaraṃ viddhi … yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahad ātmanaḥ

न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया रामप्रव्राजनं ह्य् एतत् सुखोदर्कं भविष्यति ॥

na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā rāmapravrājanaṃ hy etat sukhodarkaṃ bhaviṣyati