Sources · स्रोत

The guards; Trijata's dream

पहरेदारिनें; त्रिजटा का स्वप्न
Valmiki · Sundara Kanda
5.23.2–5.29.8 (CrEd 5.21.2–5.27.8)

रावण के महल लौट जाने पर राक्षसी पहरेदारिनें सीता को घेर लेती हैं, उन्हें रावण की पत्नी बनने को कहती हैं और खा जाने की धमकी देती हैं; सीता मना करती हैं, रोती हैं, और उस शिंशपा की फूलों भरी डाल थाम लेती हैं जिसमें छिपे हनुमान सब सुन रहे हैं। बूढ़ी त्रिजटा जागकर अपना स्वप्न सुनाती है: श्वेत वस्त्रों में सीता, राम के साथ; रावण को दक्षिण की ओर घसीटा जाता हुआ और लंका समुद्र में गिरी हुई; इसलिए वे सीता से क्षमा माँगें। निराशा में सीता डाल थामे रहती हैं, और उन्हें शुभ शकुन होते हैं: उनकी बाईं आँख, बाँह और जाँघ फड़कती है, और वे वर्षा पाए बीज की तरह फिर खिल उठती हैं।

When Ravana has gone back to his palace, the rakshasi guards close round Sita, urge her to be his wife and threaten to eat her; she refuses, weeps, and clings to a flowering branch of the shimshapa where Hanuman hides and listens. Old Trijata wakes and tells them of her dream: Sita in white, joined with Rama, and Ravana dragged to the south and Lanka fallen into the sea, so they should beg Sita’s pardon. In her despair Sita holds the branch, and good omens come to her: her left eye, arm and thigh throb, and she revives like a seed in the rain.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

The guards

Valmiki 5.23.2–5.27.3 (CrEd 5.21.2–5.25.3)

॥ 5.23.2–3 ॥

CrEd 5.21.2–3

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

निष्क्रान्ते राक्षसेन्द्रे तु पुनर् अन्तःपुरं गते राक्षस्यो भीमरूपास् ताः सीतां समभिदुद्रुवुः ततः सीताम् उपागम्य राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः परं परुषया वाचा वैदेहीम् इदम् अब्रुवन् ॥

niṣkrānte rākṣasendre tu punar antaḥpuraṃ gate rākṣasyo bhīmarūpās tāḥ sītāṃ samabhidudruvuḥ tataḥ sītām upāgamya rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ paraṃ paruṣayā vācā vaidehīm idam abruvan

English

The lord of the rakshasas gone,
back to his inner palace once more,
those rakshasis, dreadful in form,
ran all together at Sita.
Then, coming close to Sita,
the rakshasis, beside themselves with rage,
in a voice exceedingly harsh
spoke these words to Vaidehi.

हिन्दी

जब राक्षसों का स्वामी चला गया और फिर अपने अन्तःपुर में लौट गया, तब वे भयानक रूप वाली राक्षसियाँ सीता की ओर दौड़ पड़ीं। फिर सीता के पास आकर क्रोध से भरी राक्षसियों ने बड़ी कठोर वाणी में वैदेही से यह कहा।

॥ 5.23.6–8 ॥

CrEd 5.21.6–8

Ekajata

Sanskrit

प्रजापतीनां षण्णां तु चतुर्थो यः प्रजापतिः मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्य इति विश्रुतः पुलस्त्यस्य तु तेजस्वी महर्षिर् मानसः सुतः नाम्ना स विश्रवा नाम प्रजापतिसमप्रभः तस्य पुत्रो विशालाक्षि रावणः शत्रुरावणः तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुम् अर्हसि मयोक्तं चारुसर्वाङ्गि वाक्यं किं नानुमन्यसे ॥

prajāpatīnāṃ ṣaṇṇāṃ tu caturtho yaḥ prajāpatiḥ mānaso brahmaṇaḥ putraḥ pulastya iti viśrutaḥ pulastyasya tu tejasvī maharṣir mānasaḥ sutaḥ nāmnā sa viśravā nāma prajāpatisamaprabhaḥ tasya putro viśālākṣi rāvaṇaḥ śatrurāvaṇaḥ tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitum arhasi mayoktaṃ cārusarvāṅgi vākyaṃ kiṃ nānumanyase

English

Of the six Prajapatis,
he who is the fourth Prajapati,
the mind-born son of Brahma,
is the one renowned as Pulastya.
Of Pulastya the glorious
great seer, his mind-born son,
Vishravas by name,
shines like a Prajapati.
His son, O wide-eyed one,
is Ravana, who makes his foes wail:
of that lord of the rakshasas
you ought to be the wife.
Lovely in every limb, these words I speak,
why will you not accept them?

हिन्दी

छह प्रजापतियों में जो चौथे प्रजापति हैं, वे ब्रह्मा के मानस-पुत्र हैं, पुलस्त्य नाम से प्रसिद्ध। पुलस्त्य के मानस-पुत्र तेजस्वी महर्षि हैं, विश्रवा नाम के, प्रजापति के समान प्रभा वाले। हे विशाल नयनों वाली, उनका पुत्र है रावण, जो शत्रुओं को रुलाता है। तुम्हें उस राक्षसराज की पत्नी बनना चाहिए। हे सर्वांगसुंदरी, मेरी कही बात तुम क्यों नहीं मानती?

॥ 5.23.10, 18–19 ॥

CrEd 5.21.10, 16

Harijata

Sanskrit

येन देवास् त्रयस्त्रिंशद् देवराजश् च निर्जितः तस्य त्वं राक्षसेन्द्रस्य भार्या भवितुम् अर्हसि यस्य सूर्यो न तपति भीतो यस्य च मारुतः न वाति ॥

yena devās trayastriṃśad devarājaś ca nirjitaḥ tasya tvaṃ rākṣasendrasya bhāryā bhavitum arhasi yasya sūryo na tapati bhīto yasya ca mārutaḥ na vāti

English

He by whom the three-and-thirty gods
and the king of the gods were conquered:
of that lord of the rakshasas
you ought to be the wife.
He for fear of whom the sun
does not burn, for fear of whom the wind
does not blow…

हिन्दी

जिसने तैंतीस देवताओं और देवराज को जीत लिया, तुम्हें उस राक्षसराज की पत्नी बनना चाहिए। जिसके डर से सूर्य नहीं तपता, और जिसके डर से वायु नहीं बहती…

॥ 5.24.6 ॥

CrEd 5.22.5

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

राक्षसीनां वचः श्रुत्वा सीता पद्मनिभेक्षणा नेत्राभ्याम् अश्रुपूर्णाभ्याम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā sītā padmanibhekṣaṇā netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt

English

Hearing the rakshasis’ words,
Sita, eyes like the lotus,
with eyes brimming with tears,
spoke these words.

हिन्दी

राक्षसियों की बात सुनकर कमल जैसी आँखों वाली सीता ने, आँसुओं से भरी आँखों के साथ, यह बात कही।

॥ 5.24.8–9 ॥

CrEd 5.22.7

सीताSita

Sanskrit

न मानुषी राक्षसस्य भार्या भवितुम् अर्हति कामं खादत मां सर्वा न करिष्यामि वो वचः दीनो वा राज्यहीनो वा यो मे भर्ता स मे गुरुः ॥

na mānuṣī rākṣasasya bhāryā bhavitum arhati kāmaṃ khādata māṃ sarvā na kariṣyāmi vo vacaḥ dīno vā rājyahīno vā yo me bhartā sa me guruḥ

English

A human woman cannot be
the wife of a rakshasa.
Eat me if you will, all of you;
I will not do what you say.
Be he poor, be he kingless,
he who is my husband is my master.

हिन्दी

मनुष्य की स्त्री राक्षस की पत्नी नहीं बन सकती। चाहो तो तुम सब मुझे खा जाओ; मैं तुम्हारी बात नहीं मानूँगी। चाहे वे दीन हों या राज्य से हीन, जो मेरे पति हैं वही मेरे गुरु हैं।

॥ 5.24.14 ॥

CrEd 5.22.9

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

अवलीनः स निर्वाक्यो हनुमाञ् शिंशपाद्रुमे सीतां संतर्जयन्तीस् ता राक्षसीर् अशृणोत् कपिः ॥

avalīnaḥ sa nirvākyo hanumāñ śiṃśapādrume sītāṃ saṃtarjayantīs tā rākṣasīr aśṛṇot kapiḥ

English

Hidden, without a word,
in the shimshapa tree, Hanuman,
the monkey, heard those rakshasis
as they threatened Sita.

हिन्दी

शिंशपा वृक्ष में छिपे, चुपचाप, वानर हनुमान ने उन राक्षसियों को सीता को धमकाते हुए सुना।

॥ 5.24.15–16 ॥

CrEd 5.22.10–11

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ताम् अभिक्रम्य संरब्धा वेपमानां समन्ततः भृशं संलिलिहुर् दीप्तान् प्रलम्बदशनच्छदान् ऊचुश् च परमक्रुद्धाः प्रगृह्याशु परश्वधान् नेयम् अर्हति भर्तारं रावणं राक्षसाधिपम् ॥

tām abhikramya saṃrabdhā vepamānāṃ samantataḥ bhṛśaṃ saṃlilihur dīptān pralambadaśanacchadān ūcuś ca paramakruddhāḥ pragṛhyāśu paraśvadhān neyam arhati bhartāraṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam

English

Raging, they closed on her,
trembling as she was, from every side,
and licked and licked their flaming,
long and hanging lips;
and in utmost wrath they spoke,
quickly seizing their axes:
“She is not worthy of a husband,
of Ravana, lord of the rakshasas.”

हिन्दी

क्रोध में भरी वे चारों ओर से उस काँपती हुई सीता पर झपटीं, और अपने लंबे, दहकते होंठों को ज़ोर से चाटने लगीं। और अत्यन्त क्रोध में, जल्दी से फरसे उठाकर वे बोलीं: “यह राक्षसों के स्वामी रावण को पति के रूप में पाने योग्य नहीं है।”

॥ 5.24.17–18 ॥

CrEd 5.22.12–13

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

सा भर्त्स्यमाना भीमाभी राक्षसीभिर् वरानना सा बाष्पम् अपमार्जन्ती शिंशपां ताम् उपागमत् ततस् तां शिंशपां सीता राक्षसीभिः समावृता अभिगम्य विशालाक्षी तस्थौ शोकपरिप्लुता ॥

sā bhartsyamānā bhīmābhī rākṣasībhir varānanā sā bāṣpam apamārjantī śiṃśapāṃ tām upāgamat tatas tāṃ śiṃśapāṃ sītā rākṣasībhiḥ samāvṛtā abhigamya viśālākṣī tasthau śokapariplutā

English

Threatened by the dreadful
rakshasis, the fair-faced one,
wiping away her tears,
went to that shimshapa.
Then to that shimshapa Sita,
ringed round by the rakshasis,
came, the wide-eyed one,
and stood, drowned in grief.

हिन्दी

भयानक राक्षसियों से धमकाई जाती हुई वह सुंदर मुख वाली, अपने आँसू पोंछती हुई, उस शिंशपा के पास गई। फिर राक्षसियों से घिरी, विशाल नयनों वाली सीता उस शिंशपा के पास पहुँचकर शोक में डूबी खड़ी रहीं।

॥ 5.24.31–32 ॥

CrEd 5.22.25–26

Vikata

Sanskrit

आनीतासि समुद्रस्य पारम् अन्यैर् दुरासदम् रावणान्तःपुरं घोरं प्रविष्टा चासि मैथिलि रावणस्य गृहे रुद्धा अस्माभिस् तु सुरक्षिता न त्वां शक्तः परित्रातुम् अपि साक्षात् पुरंदरः ॥

ānītāsi samudrasya pāram anyair durāsadam rāvaṇāntaḥpuraṃ ghoraṃ praviṣṭā cāsi maithili rāvaṇasya gṛhe ruddhā asmābhis tu surakṣitā na tvāṃ śaktaḥ paritrātum api sākṣāt puraṃdaraḥ

English

You have been brought across the sea
to a shore that others cannot reach;
Ravana’s dread inner palace
you have entered, Maithili.
Shut in Ravana’s house,
well guarded by us,
none can rescue you,
not Purandara himself.

हिन्दी

तुम्हें समुद्र के उस पार लाया गया है, जहाँ दूसरे नहीं पहुँच सकते, और मैथिली, तुम रावण के भयानक अन्तःपुर में आ चुकी हो। रावण के घर में बंद, हमारे कड़े पहरे में, तुम्हें स्वयं इन्द्र भी नहीं बचा सकते।

॥ 5.24.42–43 ॥

CrEd 5.22.36–37

Praghasa

Sanskrit

किम् आस्यते निवेद्यतां ततो राज्ञे मानुषी सा मृतेति ह नात्र कश् चन संदेहः खादतेति स वक्ष्यति ॥

kim āsyate nivedyatāṃ tato rājñe mānuṣī sā mṛteti ha nātra kaś cana saṃdehaḥ khādateti sa vakṣyati

English

…why do we sit?
Then let it be told to the king:
“The human woman is dead.”
Of this there is no doubt at all:
“Eat her,” he will say.

हिन्दी

…बैठे क्यों हो? फिर राजा को बता दिया जाए कि वह मनुष्य-स्त्री मर गई। “खा जाओ,” वे कहेंगे; इसमें कोई संदेह नहीं।

॥ 5.24.48 ॥

CrEd 5.22.42

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

एवं संभर्त्स्यमाना सा सीता सुरसुतोपमा राक्षसीभिः सुघोराभिर् धैर्यम् उत्सृज्य रोदिति ॥

evaṃ saṃbhartsyamānā sā sītā surasutopamā rākṣasībhiḥ sughorābhir dhairyam utsṛjya roditi

English

So threatened, she,
Sita, like a daughter of the gods,
by the dreadful rakshasis,
let her courage go, and wept.

हिन्दी

भयानक राक्षसियों द्वारा इस तरह धमकाई जाती हुई, देवकन्या जैसी सीता धीरज छोड़कर रोने लगीं।

॥ 5.25.6, 8 ॥

CrEd 5.23.6, 8

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

सा त्व् अशोकस्य विपुलां शाखाम् आलम्ब्य पुष्पिताम् चिन्तयाम् आस शोकेन भर्तारं भग्नमानसा सा वेपमाना पतिता प्रवाते कदली यथा राक्षसीनां भयत्रस्ता विवर्णवदनाभवत् ॥

sā tv aśokasya vipulāṃ śākhām ālambya puṣpitām cintayām āsa śokena bhartāraṃ bhagnamānasā sā vepamānā patitā pravāte kadalī yathā rākṣasīnāṃ bhayatrastā vivarṇavadanābhavat

English

Holding a great branch
of the ashoka, in flower,
she thought in her grief of her husband,
her heart broken.
Trembling, she sank down
like a plantain in a gale;
in terror of the rakshasis
her face lost all its colour.

हिन्दी

अशोक की एक बड़ी फूलों भरी डाल थामकर, टूटे मन से, वे शोक में अपने पति का ध्यान करने लगीं। काँपती हुई वे आँधी में केले के पेड़ की तरह गिर पड़ीं, और राक्षसियों के डर से उनका मुख फीका पड़ गया।

॥ 5.25.14–15 ॥

CrEd 5.23.14–15

सीताSita

Sanskrit

एषाल्पपुण्या कृपणा विनशिष्याम्य् अनाथवत् समुद्रमध्ये नौ पूर्णा वायुवेगैर् इवाहता भर्तारं तम् अपश्यन्ती राक्षसीवशम् आगता सीदामि खलु शोकेन कूलं तोयहतं यथा ॥

eṣālpapuṇyā kṛpaṇā vinaśiṣyāmy anāthavat samudramadhye nau pūrṇā vāyuvegair ivāhatā bhartāraṃ tam apaśyantī rākṣasīvaśam āgatā sīdāmi khalu śokena kūlaṃ toyahataṃ yathā

English

I, of little merit, wretched,
shall perish like one unprotected,
like a laden boat in mid-ocean
struck by the force of the winds.
Not seeing my husband,
fallen into the rakshasis’ power,
I sink indeed with grief,
like a bank the waters beat upon.

हिन्दी

मैं अभागी, दीन, अनाथ की तरह नष्ट हो जाऊँगी, जैसे समुद्र के बीच लदी हुई नाव हवा के थपेड़ों से टकराकर डूब जाती है। अपने पति को न देखती हुई, राक्षसियों के वश में पड़ी, मैं शोक से सचमुच वैसे ही धँस रही हूँ, जैसे पानी के थपेड़ों से कटता किनारा।

॥ 5.26.22–23 ॥

CrEd 5.24.21–22

सीताSita

Sanskrit

यदि माम् इह जानीयाद् वर्तमानां स राघवः अद्य बाणैर् अभिक्रुद्धः कुर्याल् लोकम् अराक्षसं विधमेच् च पुरीं लङ्कां शोषयेच् च महोदधिम् ॥

yadi mām iha jānīyād vartamānāṃ sa rāghavaḥ adya bāṇair abhikruddhaḥ kuryāl lokam arākṣasaṃ vidhamec ca purīṃ laṅkāṃ śoṣayec ca mahodadhim

English

If he knew that I am here,
he, Raghava, still alive,
today with his arrows, enraged,
he would rid the world of rakshasas;
he would shatter the city of Lanka,
he would dry up the great ocean.

हिन्दी

यदि वे राघव जान लें कि मैं यहाँ हूँ, तो क्रोध में भरकर आज ही अपने बाणों से संसार को राक्षसों से खाली कर दें, और लंका नगरी को तोड़ डालें और महासागर को सुखा दें।

॥ 5.26.24 ॥

CrEd 5.24.23

सीताSita

Sanskrit

ततो निहतनाथानां राक्षसीनां गृहे गृहे यथाहम् एवं रुदती तथा भूयो न संशयः ॥

tato nihatanāthānāṃ rākṣasīnāṃ gṛhe gṛhe yathāham evaṃ rudatī tathā bhūyo na saṃśayaḥ

English

Then, their lords slain,
the rakshasis, in house after house,
even as I weep now, so
shall they weep; there is no doubt.

हिन्दी

तब घर-घर में, अपने स्वामियों के मारे जाने पर, राक्षसियाँ वैसे ही रोएँगी जैसे अब मैं रो रही हूँ; इसमें कोई संशय नहीं।

॥ 5.27.1–2 ॥

CrEd 5.25.1–2

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

इत्य् उक्ताः सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः काश् चिज् जग्मुस् तद् आख्यातुं रावणस्य तरस्विनः ततः सीताम् उपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः पुनः परुषम् एकार्थम् अनर्थार्थम् अथाब्रुवन् ॥

ity uktāḥ sītayā ghoraṃ rākṣasyaḥ krodhamūrchitāḥ kāś cij jagmus tad ākhyātuṃ rāvaṇasya tarasvinaḥ tataḥ sītām upāgamya rākṣasyo ghoradarśanāḥ punaḥ paruṣam ekārtham anarthārtham athābruvan

English

So spoken to by Sita, dreadfully,
the rakshasis, beside themselves with rage,
some of them went to tell it
to Ravana, the mighty.
Then, coming close to Sita,
the rakshasis, dreadful to see,
spoke harshly once again,
words of one meaning, and that meaning ill.

हिन्दी

सीता के ऐसे भयानक वचन सुनकर राक्षसियाँ क्रोध से भर उठीं: कुछ बलवान रावण को यह बताने चली गईं। फिर भयानक रूप वाली राक्षसियाँ सीता के पास आकर उनसे फिर कठोर बातें कहने लगीं, एक ही अर्थ की, और वह भी अनर्थ भरी।

॥ 5.27.3 ॥

CrEd 5.25.3

GroveRakshasis

Sanskrit

हन्तेदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसम् एतद् यथासुखम् ॥

hantedānīṃ tavānārye sīte pāpaviniścaye rākṣasyo bhakṣayiṣyanti māṃsam etad yathāsukham

English

Come now, ignoble one,
Sita, set upon evil:
the rakshasis will devour
this flesh of yours as they please!

हिन्दी

अब देख, हे अनार्या, पाप पर तुली सीता: राक्षसियाँ अब तुम्हारा यह मांस मनमाने ढंग से खाएँगी!

॥ 5.27.3 ॥

CrEd 5.25.3

silent moment मौन क्षण

Part 2 · भाग 2

Trijata's dream

Valmiki 5.27.4–5.29.8 (CrEd 5.25.4–5.27.8)

॥ 5.27.4 ॥

CrEd 5.25.4

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

सीतां ताभिर् अनार्याभिर् दृष्ट्वा संतर्जितां तदा राक्षसी त्रिजटावृद्धा शयाना वाक्यम् अब्रवीत् ॥

sītāṃ tābhir anāryābhir dṛṣṭvā saṃtarjitāṃ tadā rākṣasī trijaṭāvṛddhā śayānā vākyam abravīt

English

Seeing Sita then threatened
by those ignoble ones,
the rakshasi Trijata, old,
lying there, spoke these words.

हिन्दी

उन अनार्याओं द्वारा सीता को इस तरह धमकाई जाती देखकर, वहाँ लेटी हुई बूढ़ी राक्षसी त्रिजटा ने यह बात कही।

॥ 5.27.5 ॥

CrEd 5.25.5

Trijata

Sanskrit

आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ जनकस्य सुताम् इष्टां स्नुषां दशरथस्य च ॥

ātmānaṃ khādatānāryā na sītāṃ bhakṣayiṣyatha janakasya sutām iṣṭāṃ snuṣāṃ daśarathasya ca

English

Eat yourselves, ignoble ones!
Sita you shall not devour,
Janaka’s beloved daughter,
the daughter-in-law of Dasharatha.

हिन्दी

अनार्याओ, अपने आप को खाओ! सीता को तुम नहीं खाओगी, जो जनक की प्यारी बेटी और दशरथ की पुत्रवधू हैं।

॥ 5.27.6 ॥

CrEd 5.25.6

Trijata

Sanskrit

स्वप्नो ह्य् अद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः राक्षसानाम् अभावाय भर्तुर् अस्या भवाय च ॥

svapno hy adya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ rākṣasānām abhāvāya bhartur asyā bhavāya ca

English

For tonight I saw a dream,
dreadful, raising the hair:
for the ending of the rakshasas,
for the rising of her lord.

हिन्दी

क्योंकि आज मैंने एक स्वप्न देखा है, भयानक और रोंगटे खड़े कर देने वाला: वह राक्षसों के विनाश का है, और इनके पति के उत्कर्ष का।

॥ 5.27.7–8 ॥

CrEd 5.25.7–8

GroveRakshasis

Sanskrit

कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नेऽयं कीदृशो निशि ॥

kathayasva tvayā dṛṣṭaḥ svapne 'yaṃ kīdṛśo niśi

English

Tell us: this dream you saw,
what was it like, in the night?

हिन्दी

बताओ: रात में तुमने यह कैसा स्वप्न देखा?

॥ 5.27.11–12 ॥

CrEd 5.25.11

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतपर्वतम् आस्थिता रामेण संगता सीता भास्करेण प्रभा यथा ॥

svapne cādya mayā dṛṣṭā sītā śuklāmbarāvṛtā sāgareṇa parikṣiptaṃ śvetaparvatam āsthitā rāmeṇa saṃgatā sītā bhāskareṇa prabhā yathā

English

And tonight in my dream I saw
Sita, clothed all in white,
on a white mountain standing,
ringed round by the sea;
joined with Rama was Sita,
as light is with the sun.

हिन्दी

और आज स्वप्न में मैंने सीता को श्वेत वस्त्रों से ढकी देखा, समुद्र से घिरे एक श्वेत पर्वत पर खड़ी; सीता राम के साथ थीं, जैसे सूर्य के साथ उसकी प्रभा।

॥ 5.27.15 ॥

CrEd 5.25.15

Trijata

Sanskrit

भर्तुर् अङ्कात् समुत्पत्य ततः कमललोचना चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिभ्यां परिमार्जती ॥

bhartur aṅkāt samutpatya tataḥ kamalalocanā candrasūryau mayā dṛṣṭā pāṇibhyāṃ parimārjatī

English

Rising up from her husband’s lap,
then, the lotus-eyed one,
the moon and the sun, I saw her
stroking them with her hands.

हिन्दी

फिर मैंने कमल-नयनी सीता को अपने पति की गोद से उठकर अपने हाथों से चन्द्रमा और सूर्य को सहलाते देखा।

॥ 5.27.17–18 ॥

CrEd 5.25.17

Trijata

Sanskrit

पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन समागतः लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया ॥

pāṇḍurarṣabhayuktena rathenāṣṭayujā svayam śuklamālyāmbaradharo lakṣmaṇena samāgataḥ lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha bhāryayā

English

In a chariot of eight white bulls,
yoked to it, himself
in white garland and white robe,
he came, with Lakshmana,
with Lakshmana his brother,
with Sita his wife.

हिन्दी

आठ श्वेत बैलों से जुते रथ पर, स्वयं श्वेत माला और श्वेत वस्त्र धारण किए, वे लक्ष्मण के साथ आए: अपने भाई लक्ष्मण के साथ, अपनी पत्नी सीता के साथ।

॥ 5.27.28 ॥

CrEd 5.25.20

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति ॥

kaṇṭhe baddhvā daśagrīvaṃ pramadā raktavāsinī kālī kardamaliptāṅgī diśaṃ yāmyāṃ prakarṣati

English

Binding the Ten-necked by the throat,
a woman clothed in red,
dark, her limbs smeared with mud,
drags him to Yama’s quarter, the south.

हिन्दी

लाल वस्त्र पहने, कीचड़ से सने अंगों वाली एक काली स्त्री दशग्रीव के गले में फंदा बाँधकर उसे यम की दिशा, दक्षिण, की ओर घसीट रही थी।

॥ 5.27.35 ॥

CrEd 5.25.23

Trijata

Sanskrit

लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथसंकुला सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा ॥

laṅkā ceyaṃ purī ramyā savājirathasaṃkulā sāgare patitā dṛṣṭā bhagnagopuratoraṇā

English

And this city of Lanka, lovely,
thronged with horses and chariots,
I saw fallen into the sea,
its gate-towers and arches broken.

हिन्दी

और यह सुंदर लंका नगरी, घोड़ों और रथों से भरी, मैंने समुद्र में गिरी हुई देखी, उसके गोपुर और तोरण टूटे हुए।

॥ 5.27.42 ॥

CrEd 5.25.29

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

यस्या ह्य् एवं विधः स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते सा दुःखैर् बहुभिर् मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्य् अनुत्तमम् ॥

yasyā hy evaṃ vidhaḥ svapno duḥkhitāyāḥ pradṛśyate sā duḥkhair bahubhir muktā priyaṃ prāpnoty anuttamam

English

For she to whom such a dream appears,
one in sorrow,
is freed from many sorrows
and wins the dearest joy, unsurpassed.

हिन्दी

क्योंकि जिस दुखी स्त्री को ऐसा स्वप्न दिखता है, वह बहुत से दुखों से छूटकर सबसे उत्तम प्रिय वस्तु पाती है।

॥ 5.27.39 ॥

CrEd 5.25.26

Trijata

Sanskrit

अपगच्छत नश्यध्वं सीताम् आप्नोति राघवः घातयेत् परमामर्षी सर्वैः सार्धं हि राक्षसैः ॥

apagacchata naśyadhvaṃ sītām āpnoti rāghavaḥ ghātayet paramāmarṣī sarvaiḥ sārdhaṃ hi rākṣasaiḥ

English

Go away, be gone from here:
Raghava wins Sita back.
In his great wrath he would slay you,
together with all the rakshasas.

हिन्दी

चली जाओ, भाग जाओ! राघव सीता को पा लेंगे। अत्यन्त क्रोधी वे सब राक्षसों के साथ तुम्हें भी मरवा डालेंगे।

॥ 5.27.41, 44 ॥

CrEd 5.25.28, 31

Trijata

Sanskrit

तद् अलं क्रूरवाक्यैर् वः सान्त्वम् एवाभिधीयताम् अभियाचाम वैदेहीम् प्रणिपात प्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा अलम् एषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात् ॥

tad alaṃ krūravākyair vaḥ sāntvam evābhidhīyatām abhiyācāma vaidehīm praṇipāta prasannā hi maithilī janakātmajā alam eṣā paritrātuṃ rākṣasyo mahato bhayāt

English

So enough of your cruel words;
let gentle words alone be spoken.
Let us beg Vaidehi’s grace.
For, bowed to, she is gracious,
Maithili, Janaka’s daughter;
she is able to save you, rakshasis,
from the great fear.

हिन्दी

इसलिए तुम्हारे क्रूर वचन बहुत हुए; अब केवल मीठी बातें कही जाएँ। आओ, वैदेही से क्षमा माँगें। क्योंकि जनक की बेटी मैथिली प्रणाम करने से प्रसन्न हो जाती हैं; हे राक्षसियो, वे तुम्हें बड़े भय से बचा सकती हैं।

॥ 5.27.43–44 ॥

CrEd 5.25.30–31

silent moment मौन क्षण

॥ 5.28.1 ॥

CrEd 5.26.1

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद् रावणस्याप्रियम् अप्रियार्ता सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या ॥

sā rākṣasendrasya vaco niśamya tad rāvaṇasyāpriyam apriyārtā sītā vitatrāsa yathā vanānte siṃhābhipannā gajarājakanyā

English

Hearing the words of the rakshasa lord,
Ravana’s unwelcome words, pained by them,
Sita trembled, as at the forest’s edge
a young she-elephant set upon by a lion.

हिन्दी

राक्षसों के स्वामी रावण के वे अप्रिय वचन सुनकर, अप्रिय से पीड़ित सीता काँप उठीं, जैसे वन के छोर पर सिंह के झपटने से गजराज की बेटी, एक युवा हथिनी।

॥ 5.28.4 ॥

CrEd 5.26.4

सीताSita

Sanskrit

सुखाद् विहीनं बहुदुःखपूर्णम् इदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे विदीर्यते यन् न सहस्रधाद्य वज्राहतं शृङ्गम् इवाचलस्य ॥

sukhād vihīnaṃ bahuduḥkhapūrṇam idaṃ tu nūnaṃ hṛdayaṃ sthiraṃ me vidīryate yan na sahasradhādya vajrāhataṃ śṛṅgam ivācalasya

English

Bereft of joy, full of many sorrows,
this heart of mine must surely be hard,
since it does not split a thousandfold today,
like a mountain peak the thunderbolt strikes.

हिन्दी

सुख से खाली, बहुत से दुखों से भरा यह मेरा हृदय निश्चय ही कठोर है, क्योंकि यह आज वज्र से टकराई पर्वत की चोटी की तरह हज़ार टुकड़ों में नहीं फटता।

॥ 5.28.17, 19 ॥

CrEd 5.26.18–19

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

इतीव सीता बहुधा विलप्य सर्वात्मना रामम् अनुस्मरन्ती प्रवेपमाना परिशुष्कवक्त्रा नगोत्तमं पुष्पितम् आससाद उपस्थिता सा मृदुसर्वगात्री शाखां गृहीत्वाथ नगस्य तस्य ॥

itīva sītā bahudhā vilapya sarvātmanā rāmam anusmarantī pravepamānā pariśuṣkavaktrā nagottamaṃ puṣpitam āsasāda upasthitā sā mṛdusarvagātrī śākhāṃ gṛhītvātha nagasya tasya

English

So Sita, lamenting in many ways,
remembering Rama with all her being,
trembling, her mouth parched,
came to the great tree in flower.
Standing there, she, tender in every limb,
took hold then of a branch of that tree.

हिन्दी

इस तरह बहुत प्रकार से विलाप करती हुई, पूरे मन से राम का स्मरण करती हुई, काँपती हुई, सूखे मुख वाली सीता उस फूलों से लदे श्रेष्ठ वृक्ष के पास आईं। वहाँ खड़ी होकर, सब अंगों से कोमल उस नारी ने फिर उस वृक्ष की एक डाल थाम ली।

॥ 5.29.1–4 ॥

CrEd 5.27.1–4

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तथागतां तां व्यथिताम् अनिन्दितां व्यपेतहर्षां परिदीनमानसाम् शुभां निमित्तानि शुभानि भेजिरे नरं श्रिया जुष्टम् इवोपजीविनः तस्याः शुभं वामम् अरालपक्ष्म राजीवृतं कृष्णविशालशुक्लम् प्रास्पन्दतैकं नयनं सुकेश्या मीनाहतं पद्मम् इवाभिताम्रम् भुजश् च चार्वञ्चितपीनवृत्तः परार्ध्य कालागुरुचन्दनार्हः अनुत्तमेनाध्युषितः प्रियेण चिरेण वामः समवेपताशु गजेन्द्रहस्तप्रतिमश् च पीनस् तयोर् द्वयोः संहतयोः सुजातः प्रस्पन्दमानः पुनर् ऊरुर् अस्या रामं पुरस्तात् स्थितम् आचचक्षे ॥

tathāgatāṃ tāṃ vyathitām aninditāṃ vyapetaharṣāṃ paridīnamānasām śubhāṃ nimittāni śubhāni bhejire naraṃ śriyā juṣṭam ivopajīvinaḥ tasyāḥ śubhaṃ vāmam arālapakṣma rājīvṛtaṃ kṛṣṇaviśālaśuklam prāspandataikaṃ nayanaṃ sukeśyā mīnāhataṃ padmam ivābhitāmram bhujaś ca cārvañcitapīnavṛttaḥ parārdhya kālāgurucandanārhaḥ anuttamenādhyuṣitaḥ priyeṇa cireṇa vāmaḥ samavepatāśu gajendrahastapratimaś ca pīnas tayor dvayoḥ saṃhatayoḥ sujātaḥ praspandamānaḥ punar ūrur asyā rāmaṃ purastāt sthitam ācacakṣe

English

To her so come, stricken, blameless,
her joy gone, her heart downcast,
the fair one, fair omens came,
as dependants come to a man whom fortune favours.
Her fine left eye, with curving lashes,
ringed with lines, dark, large, and white,
throbbed, the one eye of the lovely-haired,
like a reddish lotus a fish has struck.
And her arm, graceful, full and rounded,
worthy of rarest dark aloe and sandal,
long pillowed by her peerless beloved,
her left arm, quickly trembled.
And like a lordly elephant’s trunk, full,
one of the pair pressed close, finely formed,
throbbing again, her thigh
told of Rama standing before her.

हिन्दी

उस दुखी, निर्दोष, आनन्द से रहित, अत्यन्त उदास मन वाली शुभ सीता के पास शुभ शकुन वैसे ही आए जैसे लक्ष्मी से सम्पन्न पुरुष के पास आश्रित जन आते हैं। सुंदर केशों वाली उस देवी की शुभ बाईं आँख, घुमावदार पलकों वाली, रेखाओं से घिरी, काली, बड़ी और श्वेत, फड़क उठी, जैसे मछली के टकराने से लाल कमल। और उनकी बाईं बाँह, सुंदर, सुडौल, भरी और गोल, उत्तम काले अगरु और चन्दन के योग्य, जिस पर उनके परम प्रिय बहुत समय तक सिर रखकर सोए थे, सहसा काँप उठी। और गजराज की सूँड जैसी उनकी भरी, सुगठित जाँघ, सटी हुई दोनों जाँघों में से एक, फिर फड़ककर मानो कहने लगी कि राम सामने खड़े हैं।

॥ 5.29.6, 8 ॥

CrEd 5.27.6, 8

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

एतैर् निमित्तैर् अपरैश् च सुभ्रूः संबोधिता प्राग् अपि साधुसिद्धैः वातातपक्लान्तम् इव प्रनष्टं वर्षेण बीजं प्रतिसंजहर्ष सा वीतशोका व्यपनीततन्द्री शान्तज्वरा हर्षविबुद्धसत्त्वा अशोभतार्या वदनेन शुक्ले शीतांशुना रात्रिर् इवोदितेन ॥

etair nimittair aparaiś ca subhrūḥ saṃbodhitā prāg api sādhusiddhaiḥ vātātapaklāntam iva pranaṣṭaṃ varṣeṇa bījaṃ pratisaṃjaharṣa sā vītaśokā vyapanītatandrī śāntajvarā harṣavibuddhasattvā aśobhatāryā vadanena śukle śītāṃśunā rātrir ivoditena

English

By these omens, and by others,
proved true of old by the good, awakened,
the fair-browed one, like a seed lost,
wilted by wind and sun, revived by rain, rejoiced.
Her grief gone, her weariness taken away,
her fever calmed, her heart woken with joy,
the noble lady shone with her face,
as the night with the cool-rayed moon risen.

हिन्दी

इन शकुनों से और दूसरे शकुनों से, जिन्हें सज्जनों ने पहले भी सच पाया था, जगाई गई सुंदर भौंहों वाली सीता फिर वैसे ही प्रसन्न हो उठीं, जैसे हवा और धूप से मुरझाकर नष्ट हुआ बीज वर्षा से फिर हरा हो उठता है। उनका शोक मिट गया, थकान दूर हो गई, ताप शांत हो गया, मन हर्ष से जाग उठा, और वे आर्या अपने मुख से वैसे ही शोभित हुईं, जैसे शीतल किरणों वाले चन्द्रमा के उदय से रात।