Golden lamps
॥ 5.18.1–2 ॥
CrEd 5.16.1–2
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तथा विप्रेक्षमाणस्य वनं पुष्पितपादपम् विचिन्वतश् च वैदेहीं किं चिच् छेषा निशाभवत् षडङ्गवेदविदुषां क्रतुप्रवरयाजिनाम् शुश्राव ब्रह्मघोषांश् च विरात्रे ब्रह्मरक्षसाम् ॥
tathā viprekṣamāṇasya vanaṃ puṣpitapādapam vicinvataś ca vaidehīṃ kiṃ cic cheṣā niśābhavat ṣaḍaṅgavedaviduṣāṃ kratupravarayājinām śuśrāva brahmaghoṣāṃś ca virātre brahmarakṣasām
English
As he gazed upon the grove
of trees in flower,
searching for Vaidehi,
little of the night remained.
Of those who knew the six-limbed Veda,
offerers of the foremost rites,
he heard the Veda’s chanting, at night’s end,
the chant of brahma-rakshasas.
हिन्दी
फूलों से लदे पेड़ों वाले उस वन को निहारते और वैदेही को खोजते हुए रात थोड़ी ही शेष रह गई। रात के अंत में उन्होंने छहों अंगों सहित वेद जानने वाले और श्रेष्ठ यज्ञ करने वाले ब्रह्मराक्षसों के वेद-पाठ की ध्वनि सुनी।
॥ 5.18.3–4 ॥
CrEd 5.16.3–4
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
अथ मङ्गलवादित्रैः शब्दैः श्रोत्रमनोहरैः प्राबोध्यत महाबाहुर् दशग्रीवो महाबलः विबुध्य तु यथाकालं राक्षसेन्द्रः प्रतावपान् स्रस्तमाल्याम्बरधरो वैदेहीम् अन्वचिन्तयत् ॥
atha maṅgalavāditraiḥ śabdaiḥ śrotramanoharaiḥ prābodhyata mahābāhur daśagrīvo mahābalaḥ vibudhya tu yathākālaṃ rākṣasendraḥ pratāvapān srastamālyāmbaradharo vaidehīm anvacintayat
English
Then with sounds of music of good omen,
sweet to the ear and to the mind,
the mighty-armed was woken,
the Ten-necked, great in strength.
Waking at his hour,
the rakshasa lord in his splendour,
his garland and his robe slipping,
thought upon Vaidehi.
हिन्दी
तब कानों और मन को भाने वाले मंगल वाद्यों की ध्वनि से महाबली, महाबाहु दशग्रीव को जगाया गया। समय पर जागकर, अपने तेज से भरे राक्षसराज ने, जिसकी माला और वस्त्र खिसक रहे थे, वैदेही का ध्यान किया।
॥ 5.18.9–11 ॥
CrEd 5.16.9–11
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
अशोकवनिकाम् एव प्राविशत् संततद्रुमाम् अङ्गनाशतमात्रं तु तं व्रजन्तम् अनुव्रजत् महेन्द्रम् इव पौलस्त्यं देवगन्धर्वयोषितः दीपिकाः काञ्चनीः काश् चिज् जगृहुस् तत्र योषितः बालव्यजनहस्ताश् च तालवृन्तानि चापराः ॥
aśokavanikām eva prāviśat saṃtatadrumām aṅganāśatamātraṃ tu taṃ vrajantam anuvrajat mahendram iva paulastyaṃ devagandharvayoṣitaḥ dīpikāḥ kāñcanīḥ kāś cij jagṛhus tatra yoṣitaḥ bālavyajanahastāś ca tālavṛntāni cāparāḥ
English
Into the Ashoka grove he went,
its trees standing close.
Some hundred women
followed him as he went,
as goddesses follow great Indra,
so Paulastya, daughters of gods and gandharvas.
Some took up golden lamps,
the women there;
some bore yak-tail fans in hand,
and others fans of palm.
हिन्दी
वह घने वृक्षों वाली अशोक वाटिका में ही प्रवेश कर गया। जैसे देवांगनाएँ महेन्द्र के पीछे चलती हैं, वैसे ही देवताओं और गन्धर्वों की लगभग सौ कन्याएँ जाते हुए पौलस्त्य के पीछे चलीं। वहाँ कुछ स्त्रियों ने सोने के दीपक उठाए, कुछ के हाथों में चँवर थे, और कुछ के हाथों में ताड़ के पंखे।
॥ 5.18.30–31 ॥
CrEd 5.16.26–27
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
रावणोऽयं महाबाहुर् इति संचिन्त्य वानरः अवप्लुतो महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः स तथाप्य् उग्रतेजाः सन् निर्धूतस् तस्य तेजसा पत्रगुह्यान्तरे सक्तो हनूमान् संवृतोऽभवत् ॥
rāvaṇo 'yaṃ mahābāhur iti saṃcintya vānaraḥ avapluto mahātejā hanūmān mārutātmajaḥ sa tathāpy ugratejāḥ san nirdhūtas tasya tejasā patraguhyāntare sakto hanūmān saṃvṛto 'bhavat
English
“This is Ravana, the mighty-armed”:
so the monkey thought,
and leapt down, great in splendour,
Hanuman, son of the Wind.
Fierce in splendour though he was,
by that one’s splendour overborne,
clinging deep within the leaves,
Hanuman lay hidden.
हिन्दी
“यह महाबाहु रावण है,” ऐसा सोचकर महातेजस्वी वानर, पवनपुत्र हनुमान, नीचे उतर आए। स्वयं प्रचण्ड तेज वाले होकर भी वे रावण के तेज से दब गए, और पत्तों की ओट में सटकर छिप गए।
॥ 5.19.2–3 ॥
CrEd 5.17.2–3
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततो दृष्ट्वैव वैदेही रावणं राक्षसाधिपम् प्रावेपत वरारोहा प्रवाते कदली यथा ऊरुभ्याम् उदरं छाद्य बाहुभ्यां च पयोधरौ उपविष्टा विशालाक्षी रुदन्ती वरवर्णिनी ॥
tato dṛṣṭvaiva vaidehī rāvaṇaṃ rākṣasādhipam prāvepata varārohā pravāte kadalī yathā ūrubhyām udaraṃ chādya bāhubhyāṃ ca payodharau upaviṣṭā viśālākṣī rudantī varavarṇinī
English
Then, the moment she saw him,
Ravana, lord of rakshasas,
Vaidehi trembled, fair of hip,
like a plantain in the gale.
Shielding her belly with her thighs,
her breasts with her arms,
the wide-eyed one sat,
weeping, fairest of hue.
हिन्दी
तब राक्षसराज रावण को देखते ही सुंदर नितम्बों वाली वैदेही आँधी में केले के पेड़ की तरह काँपने लगीं। जाँघों से पेट और बाँहों से वक्ष ढककर वह विशाल नयनों वाली, सुंदर वर्ण वाली स्त्री रोती हुई बैठी रही।
॥ 5.19.22 ॥
CrEd 5.17.20
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
आयाचमानां दुःखार्तां प्राञ्जलिं देवताम् इव भावेन रघुमुख्यस्य दशग्रीवपराभवम् ॥
āyācamānāṃ duḥkhārtāṃ prāñjaliṃ devatām iva bhāvena raghumukhyasya daśagrīvaparābhavam
English
Praying, stricken with grief,
palms joined, as to a god,
her heart on the Raghus’ chief,
for the Ten-necked one’s defeat.
हिन्दी
दुख से पीड़ित वह, देवता के आगे की तरह हाथ जोड़े, रघुकुल के श्रेष्ठ पुरुष में मन लगाए, दशग्रीव की पराजय की प्रार्थना कर रही थीं।
॥ 5.19.23–5.20.1 ॥
CrEd 5.17.21–5.18.1
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
अनुव्रतां रामम् अतीव मैथिलीं प्रलोभयाम् आस वधाय रावणः स तां परिवृतां दीनां निरानन्दां तपस्विनीम् साकारैर् मधुरैर् वाक्यैर् न्यदर्शयत रावणः ॥
anuvratāṃ rāmam atīva maithilīṃ pralobhayām āsa vadhāya rāvaṇaḥ sa tāṃ parivṛtāṃ dīnāṃ nirānandāṃ tapasvinīm sākārair madhurair vākyair nyadarśayata rāvaṇaḥ
English
Maithili, devoted utterly to Rama,
Ravana set out to tempt, to his own death.
To her, hemmed in, forlorn,
joyless, the ascetic,
with sweet words full of gesture
Ravana showed his mind.
हिन्दी
राम में पूरी तरह अनुरक्त मैथिली को रावण अपने ही वध के लिए लुभाने लगा। घिरी हुई, दीन, आनंदहीन उस तपस्विनी के आगे रावण ने हाव-भाव भरे मधुर वचनों से अपना मन प्रकट किया।
॥ 5.20.2–3 ॥
CrEd 5.18.2–3
रावणRavana
Sanskrit
मां दृष्ट्वा नागनासोरुगूहमाना स्तनोदरम् अदर्शनम् इवात्मानं भयान् नेतुं त्वम् इच्छसि कामये त्वां विशालाक्षि बहुमन्यस्व मां प्रिये ॥
māṃ dṛṣṭvā nāganāsorugūhamānā stanodaram adarśanam ivātmānaṃ bhayān netuṃ tvam icchasi kāmaye tvāṃ viśālākṣi bahumanyasva māṃ priye
English
Seeing me, you hide your breasts and belly,
O you whose thighs are like the elephant’s trunk,
as if you wished to take yourself
out of sight, for fear.
I desire you, wide-eyed one;
hold me in honour, my dear.
हिन्दी
मुझे देखते ही, हे हाथी की सूँड़ जैसी जाँघों वाली, तुम अपने वक्ष और पेट को छिपा रही हो, मानो भय से अपने को अदृश्य कर देना चाहती हो। विशाल नयनों वाली, मैं तुम्हें चाहता हूँ; प्रिये, मेरा मान रखो।
॥ 5.20.5–6 ॥
CrEd 5.18.5–6
रावणRavana
Sanskrit
स्वधर्मे रक्षसां भीरु सर्वथैष न संशयः गमनं वा परस्त्रीणां हरणं संप्रमथ्य वा एवं चैतद् अकामां च न त्वां स्प्रक्ष्यामि मैथिलि कामं कामः शरीरे मे यथाकामं प्रवर्तताम् ॥
svadharme rakṣasāṃ bhīru sarvathaiṣa na saṃśayaḥ gamanaṃ vā parastrīṇāṃ haraṇaṃ saṃpramathya vā evaṃ caitad akāmāṃ ca na tvāṃ sprakṣyāmi maithili kāmaṃ kāmaḥ śarīre me yathākāmaṃ pravartatām
English
It is the rakshasas’ own dharma, timid one,
in every way; there is no doubt:
to go to the wives of other men,
or carry them off by force.
Yet even so, unwilling as you are,
I will not touch you, Maithili;
let desire in my body
work as it will.
हिन्दी
हे भीरु, यह हर प्रकार से राक्षसों का स्वधर्म है, इसमें संदेह नहीं: पराई स्त्रियों के पास जाना, या उन्हें बलपूर्वक हर लाना। फिर भी, मैथिली, तुम्हारे न चाहते मैं तुम्हें नहीं छुऊँगा। काम मेरे शरीर में जैसा चाहे वैसा करता रहे।
॥ 5.20.8 ॥
CrEd 5.18.8
रावणRavana
Sanskrit
एकवेणी धराशय्या ध्यानं मलिनम् अम्बरम् अस्थानेऽप्य् उपवासश् च नैतान्य् औपयिकानि ते ॥
ekaveṇī dharāśayyā dhyānaṃ malinam ambaram asthāne 'py upavāsaś ca naitāny aupayikāni te
English
A single braid, the earth your bed,
brooding, a soiled robe,
and fasting without cause:
these do not become you.
हिन्दी
एक वेणी, धरती की शय्या, चिंता, मैला वस्त्र, और बिना कारण उपवास: ये तुम्हारे योग्य नहीं हैं।
॥ 5.20.12 ॥
CrEd 5.18.12
रावणRavana
Sanskrit
इदं ते चारुसंजातं यौवनं व्यतिवर्तते यद् अतीतं पुनर् नैति स्रोतः शीघ्रम् अपाम् इव ॥
idaṃ te cārusaṃjātaṃ yauvanaṃ vyativartate yad atītaṃ punar naiti srotaḥ śīghram apām iva
English
This lovely youth, grown full in you,
is passing by;
what has passed comes not again,
like the waters’ swift current.
हिन्दी
तुम्हारा यह सुंदर खिला हुआ यौवन बीता जा रहा है। जो बीत गया, वह फिर नहीं लौटता, जैसे जल की तेज़ धारा।
॥ 5.20.9–10 ॥
CrEd 5.18.9–10
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
विचित्राणि च माल्यानि चन्दनान्य् अगरूणि च विविधानि च वासांसि दिव्यान्य् आभरणानि च महार्हाणि च पानानि यानानि शयनानि च गीतं नृत्तं च वाद्यं च लभ मां प्राप्य मैथिलि ॥
vicitrāṇi ca mālyāni candanāny agarūṇi ca vividhāni ca vāsāṃsi divyāny ābharaṇāni ca mahārhāṇi ca pānāni yānāni śayanāni ca gītaṃ nṛttaṃ ca vādyaṃ ca labha māṃ prāpya maithili
English
Garlands of many hues,
sandal and aloe,
robes of every kind,
and heavenly ornaments,
costly drinks,
carriages and beds,
song and dance and music:
have them, Maithili, having me.
हिन्दी
रंग-बिरंगी मालाएँ, चंदन और अगर, तरह-तरह के वस्त्र और दिव्य आभूषण, बहुमूल्य पेय, वाहन और शय्याएँ, गीत, नृत्य और वाद्य: मैथिली, मुझे पाकर ये सब पाओ।
॥ 5.20.16–18 ॥
CrEd 5.18.16–17
रावणRavana
Sanskrit
भव मैथिलि भार्या मे मोहम् एनं विसर्जय बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणां ममाग्रमहिषी भव लोकेभ्यो यानि रत्नानि संप्रमथ्याहृतानि मे तानि ते भीरु सर्वाणि राज्यं चैतद् अहं च ते ॥
bhava maithili bhāryā me moham enaṃ visarjaya bahvīnām uttamastrīṇāṃ mamāgramahiṣī bhava lokebhyo yāni ratnāni saṃpramathyāhṛtāni me tāni te bhīru sarvāṇi rājyaṃ caitad ahaṃ ca te
English
Be my wife, Maithili;
cast this delusion away.
Of my many matchless women
be the chief queen.
The jewels I have wrested from the worlds,
crushing them, and carried off,
all these are yours, timid one,
this kingdom too, and I.
हिन्दी
मैथिली, मेरी पत्नी बनो; यह मोह छोड़ दो। मेरी अनेक उत्तम स्त्रियों में तुम पटरानी बनो। लोकों को मथकर जो रत्न मैं छीन लाया हूँ, हे भीरु, वे सब तुम्हारे हैं, और यह राज्य, और मैं भी।
॥ 5.20.26–27 ॥
CrEd 5.18.24–25
रावणRavana
Sanskrit
किं करिष्यसि रामेण सुभगे चीरवाससा निक्षिप्तविजयो रामो गतश्रीर् वनगोचरः व्रती स्थण्डिलशायी च शङ्के जीवति वा न वा ॥
kiṃ kariṣyasi rāmeṇa subhage cīravāsasā nikṣiptavijayo rāmo gataśrīr vanagocaraḥ vratī sthaṇḍilaśāyī ca śaṅke jīvati vā na vā
English
What will you do with Rama,
lovely one, Rama clad in bark?
Victory laid down, Rama,
his fortune gone, a forest wanderer,
keeping vows, sleeping on bare ground:
I doubt he even lives.
हिन्दी
हे सुभगे, वल्कल पहनने वाले राम का तुम क्या करोगी? राम विजय छोड़ चुका है, उसकी श्री जा चुकी है, वह वन में भटकता है, व्रत रखता है और नंगी धरती पर सोता है। मुझे संदेह है कि वह जीवित भी है या नहीं।
॥ 5.21.1–2 ॥
CrEd 5.19.1–2
silent moment मौन क्षण
As light is the sun's
॥ 5.21.1–3 ॥
CrEd 5.19.1–3
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सीता रौद्रस्य रक्षसः आर्ता दीनस्वरा दीनं प्रत्युवाच शनैर् वचः दुःखार्ता रुदती सीता वेपमाना तपस्विनी चिन्तयन्ती वरारोहा पतिम् एव पतिव्रता तृणम् अन्तरतः कृत्वा प्रत्युवाच शुचिस्मिता ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā sītā raudrasya rakṣasaḥ ārtā dīnasvarā dīnaṃ pratyuvāca śanair vacaḥ duḥkhārtā rudatī sītā vepamānā tapasvinī cintayantī varārohā patim eva pativratā tṛṇam antarataḥ kṛtvā pratyuvāca śucismitā
English
Hearing those words
of the fierce rakshasa, Sita,
in pain, in a faltering voice,
answered softly, sadly.
Stricken, weeping, Sita,
trembling, the ascetic,
thinking, fair of hip, of her husband only,
true to her husband,
placed a blade of grass between them
and answered, she of the pure smile.
हिन्दी
उस भयंकर राक्षस की वह बात सुनकर पीड़ित सीता ने दीन स्वर में, धीरे से, दुखी होकर उत्तर दिया। दुख से व्याकुल, रोती हुई, काँपती हुई, वह तपस्विनी, सुंदर नितम्बों वाली पतिव्रता सीता, केवल अपने पति का ही चिंतन करती हुई, बीच में एक तिनका रखकर, पवित्र मुस्कान वाली ने उत्तर दिया।
॥ 5.21.3–5 ॥
CrEd 5.19.3–4
सीताSita
Sanskrit
निवर्तय मनो मत्तः स्वजने क्रियतां मनः न मां प्रार्थयितुं युक्तस् त्वं सिद्धिम् इव पापकृत् अकार्यं न मया कार्यम् एकपत्न्या विगर्हितम् कुलं संप्राप्तया पुण्यं कुले महति जातया ॥
nivartaya mano mattaḥ svajane kriyatāṃ manaḥ na māṃ prārthayituṃ yuktas tvaṃ siddhim iva pāpakṛt akāryaṃ na mayā kāryam ekapatnyā vigarhitam kulaṃ saṃprāptayā puṇyaṃ kule mahati jātayā
English
Turn your mind from me;
set your mind upon your own.
It is not fit for you to seek me,
as for a sinner to seek perfection.
The forbidden deed I will not do,
I, one man’s wife, the deed condemned,
I who have come into a holy house,
born in a house of greatness.
हिन्दी
अपना मन मुझसे हटा लो; अपने लोगों में मन लगाओ। तुम्हारे लिए मुझे चाहना उचित नहीं, जैसे पापी के लिए सिद्धि की कामना। एक पति की पत्नी, महान कुल में जन्मी और पवित्र कुल में आई हुई मैं, वह निंदित, न करने योग्य काम नहीं करूँगी।
॥ 5.21.5–6 ॥
CrEd 5.19.5
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एवम् उक्त्वा तु वैदेही रावणं तं यशस्विनी राक्षसं पृष्ठतः कृत्वा भूयो वचनम् अब्रवीत् ॥
evam uktvā tu vaidehī rāvaṇaṃ taṃ yaśasvinī rākṣasaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā bhūyo vacanam abravīt
English
Having spoken so, Vaidehi,
the glorious, to Ravana,
turned her back upon the rakshasa
and spoke these words again.
हिन्दी
यह कहकर यशस्विनी वैदेही ने उस राक्षस रावण की ओर पीठ कर ली और फिर बोलीं।
॥ 5.21.6–8 ॥
CrEd 5.19.6–7
सीताSita
Sanskrit
नाहम् औपयिकी भार्या परभार्या सती तव साधु धर्मम् अवेक्षस्व साधु साधुव्रतं चर यथा तव तथान्येषां रक्ष्या दारा निशाचर आत्मानम् उपमां कृत्वा स्वेषु दारेषु रम्यताम् ॥
nāham aupayikī bhāryā parabhāryā satī tava sādhu dharmam avekṣasva sādhu sādhuvrataṃ cara yathā tava tathānyeṣāṃ rakṣyā dārā niśācara ātmānam upamāṃ kṛtvā sveṣu dāreṣu ramyatām
English
I am no fitting wife for you,
being another’s wife, and chaste.
Look well to dharma;
walk well the good man’s vow.
As yours, so others’ wives
must be guarded, night-walker.
Take yourself as the measure;
take your joy in your own wives.
हिन्दी
मैं तुम्हारे योग्य पत्नी नहीं हूँ, क्योंकि मैं पराई पत्नी और सती हूँ। धर्म की ओर भली-भाँति देखो; सज्जनों का व्रत भली-भाँति निभाओ। निशाचर, जैसे तुम्हारी पत्नियाँ रक्षा के योग्य हैं, वैसे ही दूसरों की भी। अपने को ही उपमा बनाकर अपनी पत्नियों के साथ रमो।
॥ 5.21.15–16 ॥
CrEd 5.19.14
सीताSita
Sanskrit
शक्या लोभयितुं नाहम् ऐश्वर्येण धनेन वा अनन्या राघवेणाहं भास्करेण प्रभा यथा ॥
śakyā lobhayituṃ nāham aiśvaryeṇa dhanena vā ananyā rāghaveṇāhaṃ bhāskareṇa prabhā yathā
English
I am not to be tempted
by power or by wealth.
I am one with Raghava,
as light is with the sun.
हिन्दी
मुझे न ऐश्वर्य से लुभाया जा सकता है, न धन से। मैं राघव से अभिन्न हूँ, जैसे प्रभा सूर्य से।
॥ 5.22.1 ॥
CrEd 5.20.1
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसाधिपः प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā paruṣaṃ rākṣasādhipaḥ pratyuvāca tataḥ sītāṃ vipriyaṃ priyadarśanām
English
Hearing Sita’s words,
harsh words, the rakshasa lord
then answered Sita, lovely to see,
with words unlovely.
हिन्दी
सीता के कठोर वचन सुनकर राक्षसराज ने तब देखने में प्रिय सीता को अप्रिय उत्तर दिया।
॥ 5.22.3–6 ॥
CrEd 5.20.3–6
रावणRavana
Sanskrit
संनियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः द्रवतो मार्गम् आसाद्य हयान् इव सुसारथिः परुषाणि हि वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम् तेषु तेषु वधो युक्तस् तव मैथिलि दारुणः ॥
saṃniyacchati me krodhaṃ tvayi kāmaḥ samutthitaḥ dravato mārgam āsādya hayān iva susārathiḥ paruṣāṇi hi vākyāni yāni yāni bravīṣi mām teṣu teṣu vadho yuktas tava maithili dāruṇaḥ
English
It holds my anger in check,
the desire for you risen in me,
as a good charioteer, finding the road,
holds in the bolting horses.
For the harsh words,
every word you speak to me,
for each of them death were fitting,
a cruel death, Maithili.
हिन्दी
तुम्हारे प्रति उठा हुआ मेरा काम मेरे क्रोध को रोके हुए है, जैसे कुशल सारथी मार्ग पाकर भागते घोड़ों को रोकता है। मैथिली, तुम मुझसे जो-जो कठोर वचन कहती हो, उनमें से हर एक के लिए तुम्हें कठोर मृत्यु मिलनी उचित है।
॥ 5.22.8–9 ॥
CrEd 5.20.8–9
रावणRavana
Sanskrit
द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे योऽवधिस् ते मया कृतः ततः शयनम् आरोह मम त्वं वरवर्णिनि द्वाभ्याम् ऊर्ध्वं तु मासाभ्यां भर्तारं माम् अनिच्छतीम् मम त्वां प्रातराशार्थम् आरभन्ते महानसे ॥
dvau māsau rakṣitavyau me yo 'vadhis te mayā kṛtaḥ tataḥ śayanam āroha mama tvaṃ varavarṇini dvābhyām ūrdhvaṃ tu māsābhyāṃ bhartāraṃ mām anicchatīm mama tvāṃ prātarāśārtham ārabhante mahānase
English
Two months I must keep waiting,
the term that I have set you;
then come up to my bed,
you fairest of hue.
But after two months, if you
will not have me for your husband,
for my morning meal they will carve you
in my kitchen.
हिन्दी
दो मास मुझे और प्रतीक्षा करनी है, यही अवधि मैंने तुम्हें दी है; फिर, हे सुंदरी, मेरी शय्या पर आ जाना। पर दो मास के बाद भी यदि तुम मुझे पति रूप में न चाहोगी, तो मेरे प्रातः के भोजन के लिए रसोई में तुम्हें काटा जाएगा।
॥ 5.22.10–11 ॥
CrEd 5.20.10–11
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तां तर्ज्यमानां संप्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् देवगन्धर्वकन्यास् ता विषेदुर् विपुलेक्षणाः ओष्ठप्रकारैर् अपरा नेत्रवक्त्रैस् तथापराः सीताम् आश्वासयाम् आसुस् तर्जितां तेन रक्षसा ॥
tāṃ tarjyamānāṃ saṃprekṣya rākṣasendreṇa jānakīm devagandharvakanyās tā viṣedur vipulekṣaṇāḥ oṣṭhaprakārair aparā netravaktrais tathāparāḥ sītām āśvāsayām āsus tarjitāṃ tena rakṣasā
English
Seeing Janaki threatened
by the rakshasa lord,
the daughters of gods and gandharvas
grieved, the wide-eyed ones.
Some with motions of their lips,
others with eyes and faces,
comforted Sita,
threatened by that rakshasa.
हिन्दी
राक्षसराज द्वारा धमकाई जाती जानकी को देखकर देवताओं और गन्धर्वों की वे विशाल नयनों वाली कन्याएँ दुखी हो गईं। कुछ ने होंठों के इशारों से, और कुछ ने आँखों और मुख से, उस राक्षस की धमकाई सीता को ढाढ़स बँधाया।
॥ 5.22.12 ॥
CrEd 5.20.12
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ताभिर् आश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम् उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौण्डीर्यगर्वितम् ॥
tābhir āśvāsitā sītā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam uvācātmahitaṃ vākyaṃ vṛttaśauṇḍīryagarvitam
English
Comforted by them, Sita
to Ravana, lord of rakshasas,
spoke words for her own good,
proud in the valour of her conduct.
हिन्दी
उनसे ढाढ़स पाकर सीता ने राक्षसराज रावण से अपने हित की बात कही, जो उसके आचरण के तेज और गर्व से भरी थी।
॥ 5.22.18–19 ॥
CrEd 5.20.18–19
सीताSita
Sanskrit
इमे ते नयने क्रूरे विरूपे कृष्णपिङ्गले क्षितौ न पतिते कस्मान् माम् अनार्यनिरीक्षितः तस्य धर्मात्मनः पत्नीं स्नुषां दशरथस्य च कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा पाप शीर्यते ॥
ime te nayane krūre virūpe kṛṣṇapiṅgale kṣitau na patite kasmān mām anāryanirīkṣitaḥ tasya dharmātmanaḥ patnīṃ snuṣāṃ daśarathasya ca kathaṃ vyāharato māṃ te na jihvā pāpa śīryate
English
These cruel eyes of yours,
misshapen, dark and tawny,
why have they not fallen to the earth,
base one, who look on me?
That righteous one’s wife,
Dasharatha’s daughter-in-law:
as you speak to me, why does your tongue,
sinner, not rot away?
हिन्दी
ये तुम्हारी क्रूर, विकृत, काली-पीली आँखें, हे अनार्य, मुझे देखते हुए धरती पर क्यों नहीं गिर पड़तीं? उस धर्मात्मा की पत्नी और दशरथ की पुत्रवधू से बात करते हुए, पापी, तुम्हारी जीभ क्यों नहीं गल जाती?
॥ 5.22.20 ॥
CrEd 5.20.20
सीताSita
Sanskrit
असंदेशात् तु रामस्य तपसश् चानुपालनात् न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भस्मार्हतेजसा ॥
asaṃdeśāt tu rāmasya tapasaś cānupālanāt na tvāṃ kurmi daśagrīva bhasma bhasmārhatejasā
English
For want of Rama’s word,
and to keep my penance whole,
I do not make you ash, Ten-necked one,
with a fire fit to make you ash.
हिन्दी
केवल इसलिए कि राम की आज्ञा नहीं है, और अपने तप की रक्षा के लिए, हे दशग्रीव, मैं अपने तेज से तुम्हें भस्म नहीं करती, यद्यपि तुम भस्म होने योग्य हो।
॥ 5.22.23–24 ॥
CrEd 5.20.23–24
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः विवृत्य नयने क्रूरे जानकीम् अन्ववैक्षत नीलजीमूतसंकाशो महाभुजशिरोधरः सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान् दीप्तजिह्वोग्रलोचनः ॥
sītāyā vacanaṃ śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ vivṛtya nayane krūre jānakīm anvavaikṣata nīlajīmūtasaṃkāśo mahābhujaśirodharaḥ siṃhasattvagatiḥ śrīmān dīptajihvogralocanaḥ
English
Hearing Sita’s words,
Ravana, lord of rakshasas,
opened wide his cruel eyes
and stared at Janaki:
like a dark rain cloud,
great of arm and neck,
lion-strong, lion-paced, splendid,
his tongue aflame, his eyes fierce.
हिन्दी
सीता के वचन सुनकर राक्षसराज रावण ने अपनी क्रूर आँखें फाड़कर जानकी को घूरा। वह काले मेघ जैसा था, विशाल भुजाओं और गर्दन वाला, सिंह जैसे बल और चाल वाला, तेजस्वी, दहकती जीभ और भयानक आँखों वाला।
॥ 5.22.30–31 ॥
CrEd 5.20.28–29
रावणRavana
Sanskrit
अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः उवाच रावणः सीतां भुजंग इव निःश्वसन् अनयेनाभिसंपन्नम् अर्थहीनम् अनुव्रते नाशयाम्य् अहम् अद्य त्वां सूर्यः संध्याम् इवौजसा ॥
avekṣamāṇo vaidehīṃ kopasaṃraktalocanaḥ uvāca rāvaṇaḥ sītāṃ bhujaṃga iva niḥśvasan anayenābhisaṃpannam arthahīnam anuvrate nāśayāmy aham adya tvāṃ sūryaḥ saṃdhyām ivaujasā
English
Gazing at Vaidehi,
his eyes red with rage,
Ravana spoke to Sita,
hissing like a serpent:
“One fallen through ill conduct,
with nothing, you follow;
today I will destroy you,
as the sun with its might the twilight.”
हिन्दी
क्रोध से लाल आँखों से वैदेही को देखते हुए रावण साँप की तरह फुफकारता हुआ सीता से बोला: “दुर्नीति से गिरे, धनहीन पुरुष के पीछे चलने वाली! आज मैं तुम्हें नष्ट कर दूँगा, जैसे सूर्य अपने तेज से संध्या को।”
॥ 5.22.36–38 ॥
CrEd 5.20.34–35
रावणRavana
Sanskrit
यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च प्रतिलोमानुलोमैश् च सामदानादिभेदनैः आवर्तयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च ॥
yathā madvaśagā sītā kṣipraṃ bhavati jānakī tathā kuruta rākṣasyaḥ sarvāḥ kṣipraṃ sametya ca pratilomānulomaiś ca sāmadānādibhedanaiḥ āvartayata vaidehīṃ daṇḍasyodyamanena ca
English
That Sita may come under my power
quickly, Janaki,
so act, rakshasis,
all of you, gathering quickly.
With harshness and with kindness,
with soft words, gifts and division,
turn Vaidehi,
and with the lifted rod.
हिन्दी
जिससे जानकी सीता जल्दी मेरे वश में आ जाए, राक्षसियो, तुम सब मिलकर जल्दी वैसा ही करो। कठोरता और कोमलता से, साम, दान और भेद से, और दंड उठाकर, वैदेही का मन फेरो।
॥ 5.22.39–40 ॥
CrEd 5.20.37
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
उपगम्य ततः क्षिप्रं राक्षसी धान्यमालिनी परिष्वज्य दशग्रीवम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
upagamya tataḥ kṣipraṃ rākṣasī dhānyamālinī pariṣvajya daśagrīvam idaṃ vacanam abravīt
English
Then, coming quickly near,
the rakshasi Dhanyamalini
embraced the Ten-necked one
and spoke these words.
हिन्दी
तब राक्षसी धान्यमालिनी जल्दी पास आई, दशग्रीव को बाँहों में भरकर यह वचन बोली।
॥ 5.22.40–43 ॥
CrEd 5.20.38
Dhanyamalini
Sanskrit
मया क्रीड महाराज सीतया किं तवानया अकामां कामयानस्य शरीरम् उपतप्यते इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर् भवति शोभना ॥
mayā krīḍa mahārāja sītayā kiṃ tavānayā akāmāṃ kāmayānasya śarīram upatapyate icchantīṃ kāmayānasya prītir bhavati śobhanā
English
Take your pleasure with me, great king;
what is this Sita to you?
He who desires the unwilling,
his body burns with fever;
he who desires the willing,
his is a lovely joy.
हिन्दी
महाराज, मेरे साथ विहार करो। इस सीता से तुम्हें क्या? न चाहने वाली स्त्री की कामना करने वाले का शरीर तपता है; चाहने वाली की कामना करने वाले को सुंदर सुख मिलता है।
॥ 5.22.46 ॥
CrEd 5.20.41
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
स मैथिलीं धर्मपराम् अवस्थितां प्रवेपमानां परिभर्त्स्य रावणः विहाय सीतां मदनेन मोहितः स्वम् एव वेश्म प्रविवेश भास्वरम् ॥
sa maithilīṃ dharmaparām avasthitāṃ pravepamānāṃ paribhartsya rāvaṇaḥ vihāya sītāṃ madanena mohitaḥ svam eva veśma praviveśa bhāsvaram
English
Maithili, intent on dharma, standing firm,
trembling, Ravana threatened her;
then, leaving Sita, dazed by desire,
he entered his own shining house.
हिन्दी
धर्म में दृढ़ स्थित, पर काँपती हुई मैथिली को धमकाकर, काम से मोहित रावण सीता को छोड़कर अपने ही चमकते भवन में चला गया।
॥ 5.22.46 ॥
CrEd 5.20.41
silent moment मौन क्षण