Left near the hermitage

इमानि मुनिपत्नीनां दास्याम्य् आभरणान्य् अहम् ॥

imāni munipatnīnāṃ dāsyāmy ābharaṇāny aham

अशुभानि बहून्य् अद्य पश्यामि रघुनन्दन नयनं मे स्फुरत्य् अद्य गात्रोत्कम्पश् च जायते हृदयं चैव सौमित्रे अस्वस्थम् इव लक्षये ॥

aśubhāni bahūny adya paśyāmi raghunandana nayanaṃ me sphuraty adya gātrotkampaś ca jāyate hṛdayaṃ caiva saumitre asvastham iva lakṣaye

औत्सुक्यं परमं चापि अधृतिश् च परा मम शून्याम् इव च पश्यामि पृथिवीं पृथुलोचन ॥

autsukyaṃ paramaṃ cāpi adhṛtiś ca parā mama śūnyām iva ca paśyāmi pṛthivīṃ pṛthulocana

अपि स्वस्ति भवेत् तस्य भ्रातुस् ते भ्रातृभिः सह श्वश्रूणां चैव मे वीर सर्वासाम् अविशेषतः पुरे जनपदे चैव कुशलं प्राणिनाम् अपि ॥

api svasti bhavet tasya bhrātus te bhrātṛbhiḥ saha śvaśrūṇāṃ caiva me vīra sarvāsām aviśeṣataḥ pure janapade caiva kuśalaṃ prāṇinām api

लक्ष्मणोऽर्थं तु तं श्रुत्वा शिरसा वन्द्य मैथिलीम् शिवम् इत्य् अब्रवीद् धृष्टो हृदयेन विशुष्यता ॥

lakṣmaṇo 'rthaṃ tu taṃ śrutvā śirasā vandya maithilīm śivam ity abravīd dhṛṣṭo hṛdayena viśuṣyatā

योजयस्व रथं शीघ्रम् अद्य भागीरथीजलम् शिरसा धारयिष्यामि त्र्यम्बकः पर्वते यथा ॥

yojayasva rathaṃ śīghram adya bhāgīrathījalam śirasā dhārayiṣyāmi tryambakaḥ parvate yathā

सोऽश्वान् विचारयित्वाशु रथे युक्त्वा मनोजवान् आरोहस्वेति वैदेहीं सूतः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥

so 'śvān vicārayitvāśu rathe yuktvā manojavān ārohasveti vaidehīṃ sūtaḥ prāñjalir abravīt

धर्मज्ञ किम् इदं रुद्यते त्वया जाह्नवीतीरम् आसाद्य चिराभिलषितं मम हर्षकाले किम् अर्थं मां विषादयसि लक्ष्मण ॥

dharmajña kim idaṃ rudyate tvayā jāhnavītīram āsādya cirābhilaṣitaṃ mama harṣakāle kim arthaṃ māṃ viṣādayasi lakṣmaṇa

नित्यं त्वं रामपादेषु वर्तसे पुरुषर्षभ कच्चिद् विनाकृतस् तेन द्विरात्रे शोकम् आगतः ॥

nityaṃ tvaṃ rāmapādeṣu vartase puruṣarṣabha kaccid vinākṛtas tena dvirātre śokam āgataḥ

ममापि दयितो रामो जीवितेनापि लक्ष्मण न चाहम् एवं शोचामि मैवं त्वं बालिशो भव ॥

mamāpi dayito rāmo jīvitenāpi lakṣmaṇa na cāham evaṃ śocāmi maivaṃ tvaṃ bāliśo bhava

तारयस्व च मां गङ्गां दर्शयस्व च तापसान् ततो धनानि वासांसि दास्याम्य् आभरणानि च ततः कृत्वा महर्षीणां यथार्हम् अभिवादनम् तत्र चैकां निशाम् उष्य यास्यामस् तां पुरीं पुनः ॥

tārayasva ca māṃ gaṅgāṃ darśayasva ca tāpasān tato dhanāni vāsāṃsi dāsyāmy ābharaṇāni ca tataḥ kṛtvā maharṣīṇāṃ yathārham abhivādanam tatra caikāṃ niśām uṣya yāsyāmas tāṃ purīṃ punaḥ

सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयताम् इति लक्ष्मणः उवाच शोकसंतप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ॥

sumantraṃ caiva sarathaṃ sthīyatām iti lakṣmaṇaḥ uvāca śokasaṃtaptaḥ prayāhīti ca nāvikam

हृद्गतं मे महच् छल्यं यद् अस्म्य् आर्येण धीमता अस्मिन् निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ॥

hṛdgataṃ me mahac chalyaṃ yad asmy āryeṇa dhīmatā asmin nimitte vaidehi lokasya vacanīkṛtaḥ

श्रेयो हि मरणं मेऽद्य मृत्योर् वा यत् परं भवेत् न चास्मिन्न् ईदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते ॥

śreyo hi maraṇaṃ me 'dya mṛtyor vā yat paraṃ bhavet na cāsminn īdṛśe kārye niyojyo lokanindite

प्रसीद न च मे रोषं कर्तुम् अर्हसि सुव्रते ॥

prasīda na ca me roṣaṃ kartum arhasi suvrate

किम् इदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण पश्यामि त्वां च न स्वस्थम् अपि क्षेमं महीपतेः ॥

kim idaṃ nāvagacchāmi brūhi tattvena lakṣmaṇa paśyāmi tvāṃ ca na svastham api kṣemaṃ mahīpateḥ

शापितोऽसि नरेन्द्रेण यत् त्वं संतापम् आत्मनः तद् ब्रूयाः संनिधौ मह्यम् अहम् आज्ञापयामि ते ॥

śāpito 'si narendreṇa yat tvaṃ saṃtāpam ātmanaḥ tad brūyāḥ saṃnidhau mahyam aham ājñāpayāmi te

श्रुत्वा परिषदो मध्ये अपवादं सुदारुणम् पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्य् अमर्षः पृष्ठतः कृतः ॥

śrutvā pariṣado madhye apavādaṃ sudāruṇam pure janapade caiva tvatkṛte janakātmaje na tāni vacanīyāni mayā devi tavāgrataḥ yāni rājñā hṛdi nyastāny amarṣaḥ pṛṣṭhataḥ kṛtaḥ

सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम संनिधौ पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न तेऽन्यथा ॥

sā tvaṃ tyaktā nṛpatinā nirdoṣā mama saṃnidhau paurāpavādabhītena grāhyaṃ devi na te 'nyathā

आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि राज्ञः शासनम् आज्ञाय तवैवं किल दौर्हृदम् ॥

āśramānteṣu ca mayā tyaktavyā tvaṃ bhaviṣyasi rājñaḥ śāsanam ājñāya tavaivaṃ kila daurhṛdam

राज्ञो दशरथस्यैष पितुर् मे मुनिपुंगवः सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः पादच्छायाम् उपागम्य सुखम् अस्य महात्मनः उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे ॥

rājño daśarathasyaiṣa pitur me munipuṃgavaḥ sakhā paramako vipro vālmīkiḥ sumahāyaśāḥ pādacchāyām upāgamya sukham asya mahātmanaḥ upavāsaparaikāgrā vasa tvaṃ janakātmaje

मामिकेयं तनुर् नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण धात्रा यस्यास् तथा मेऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते ॥

māmikeyaṃ tanur nūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa dhātrā yasyās tathā me 'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate

किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर् वियोजितः याहं शुद्धसमाचारा त्यक्ता नृपतिना सती ॥

kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārair viyojitaḥ yāhaṃ śuddhasamācārā tyaktā nṛpatinā satī

पुराहम् आश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे विपरिवर्तिनी सा कथं ह्य् आश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ॥

purāham āśrame vāsaṃ rāmapādānuvartinī anurudhyāpi saumitre duḥkhe viparivartinī sā kathaṃ hy āśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā

न खल्व् अद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवीजले त्यजेयं राजवंशस् तु भर्तुर् मे परिहास्यते ॥

na khalv adyaiva saumitre jīvitaṃ jāhnavījale tyajeyaṃ rājavaṃśas tu bhartur me parihāsyate

यथाज्ञां कुरु सौमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥

yathājñāṃ kuru saumitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama

श्वश्रूणाम् अविशेषेण प्राञ्जलिः प्रग्रहेण च शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ॥

śvaśrūṇām aviśeṣeṇa prāñjaliḥ pragraheṇa ca śirasā vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam

यथा भ्रातृषु वर्तेथास् तथा पौरेषु नित्यदा परमो ह्य् एष धर्मः स्याद् एषा कीर्तिर् अनुत्तमा ॥

yathā bhrātṛṣu vartethās tathā paureṣu nityadā paramo hy eṣa dharmaḥ syād eṣā kīrtir anuttamā

यत् त्वं पौरजनं राजन् धर्मेण समवाप्नुयाः अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन ॥

yat tvaṃ paurajanaṃ rājan dharmeṇa samavāpnuyāḥ ahaṃ tu nānuśocāmi svaśarīraṃ nararṣabha yathāpavādaṃ paurāṇāṃ tathaiva raghunandana

निरीक्ष्य माऽद्य गच्छ त्वम् ऋतुकालातिवर्तिनीम् ॥

nirīkṣya mā 'dya gaccha tvam ṛtukālātivartinīm

दृष्टपूर्वं न ते रूपं पादौ दृष्टौ तवानघे कथम् अत्र हि पश्यामि रामेण रहितां वने ॥

dṛṣṭapūrvaṃ na te rūpaṃ pādau dṛṣṭau tavānaghe katham atra hi paśyāmi rāmeṇa rahitāṃ vane