Four armies to four directions

महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः … तांस् तांस् त्वम् आनय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान् सामदानादिभिः कल्पैर् आशु प्रेषय वानरान् ॥

mahendrahimavadvindhyakailāsaśikhareṣu ca mandare pāṇḍuśikhare pañcaśaileṣu ye sthitāḥ … tāṃs tāṃs tvam ānaya kṣipraṃ pṛthivyāṃ sarvavānarān sāmadānādibhiḥ kalpair āśu preṣaya vānarān

ये प्रसक्ताश् च कामेषु दीर्घसूत्राश् च वानराः इहानयस्व तान् सर्वाञ् शीघ्रं तु मम शासनात् ॥

ye prasaktāś ca kāmeṣu dīrghasūtrāś ca vānarāḥ ihānayasva tān sarvāñ śīghraṃ tu mama śāsanāt

अहोभिर् दशभिर् ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया हन्तव्यास् ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः ॥

ahobhir daśabhir ye ca nāgacchanti mamājñayā hantavyās te durātmāno rājaśāsanadūṣakāḥ

सर्वे परिगताः शैलाः समुद्राश् च वनानि च पृथिव्यां वानराः सर्वे शासनाद् उपयान्ति ते ॥

sarve parigatāḥ śailāḥ samudrāś ca vanāni ca pṛthivyāṃ vānarāḥ sarve śāsanād upayānti te

स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं संप्रहर्षयन् किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ॥

sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ saṃpraharṣayan kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate

एवं भवतु गच्छामः स्थेयं त्वच्छासने मया ॥

evaṃ bhavatu gacchāmaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā

धर्मम् अर्थं च कामं च काले यस् तु निषेवते विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम ॥

dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca kāle yas tu niṣevate vibhajya satataṃ vīra sa rājā harisattama

हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस् तु निषेवते स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ॥

hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yas tu niṣevate sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate

उद्योगसमयस् त्व् एष प्राप्तः शत्रुविनाशन संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः ॥

udyogasamayas tv eṣa prāptaḥ śatruvināśana saṃcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhiḥ saha mantribhiḥ

प्रनष्टा श्रीश् च कीर्तिश् च कपिराज्यं च शाश्वतम् त्वत्प्रसादान् महाबाहो पुनः प्राप्तम् इदं मया … कृतं न प्रतिकुर्याद् यः पुरुषाणां स दूषकः ॥

pranaṣṭā śrīś ca kīrtiś ca kapirājyaṃ ca śāśvatam tvatprasādān mahābāho punaḥ prāptam idaṃ mayā … kṛtaṃ na pratikuryād yaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ

एते वानरमुख्याश् च शतशः शत्रुसूदन प्राप्ताश् चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् … ते त्वाम् अभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् निहत्य रावणं संख्ये ह्य् आनयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥

ete vānaramukhyāś ca śataśaḥ śatrusūdana prāptāś cādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān … te tvām abhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye hy ānayiṣyanti maithilīm

यद् इन्द्रो वर्षते वर्षं न तच् चित्रं भवेद् भुवि आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद् वितिमिरं नभः चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात् पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रतिकुर्यात् परंतप ॥

yad indro varṣate varṣaṃ na tac citraṃ bhaved bhuvi ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryād vitimiraṃ nabhaḥ candramā raśmibhiḥ kuryāt pṛthivīṃ saumya nirmalām tvadvidho vāpi mitrāṇāṃ pratikuryāt paraṃtapa

आगता विनिविष्टाश् च बलिनः कामरूपिणः वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः … कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास् तव किंकराः … यन् मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तद् उच्यताम् तत् सैन्यं त्वद्वशे युक्तम् आज्ञापयितुम् अर्हसि ॥

āgatā viniviṣṭāś ca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ vānarendrā mahendrābhā ye madviṣayavāsinaḥ … koṭyagraśa ime prāptā vānarās tava kiṃkarāḥ … yan manyase naravyāghra prāptakālaṃ tad ucyatām tat sainyaṃ tvadvaśe yuktam ājñāpayitum arhasi

ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन् वसति रावणः ॥

jñāyatāṃ saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā sa ca deśo mahāprājña yasmin vasati rāvaṇaḥ

नाहम् अस्मिन् प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः त्वम् अस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश् च प्लवगेश्वर त्वम् एवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम् त्वं हि जानासि यत् कार्यं मम वीर न संशयः ॥

nāham asmin prabhuḥ kārye vānareśa na lakṣmaṇaḥ tvam asya hetuḥ kāryasya prabhuś ca plavageśvara tvam evājñāpaya vibho mama kāryaviniścayam tvaṃ hi jānāsi yat kāryaṃ mama vīra na saṃśayaḥ

एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम् अब्रवीद् राम साम्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः … वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम् तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च ॥

evam uktas tu sugrīvo vinataṃ nāma yūthapam abravīd rāma sāmnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ … vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām adhigaccha diśaṃ pūrvāṃ saśailavanakānanām tatra sītāṃ ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca mārgadhvaṃ giridurgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca

ततः परं हेममयः श्रीमान् उदयपर्वतः … शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम् तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस् त्रिविक्रमे द्वितीयं शिखरं मेरोश् चकार पुरुषोत्तमः ॥

tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmān udayaparvataḥ … śṛṅgaṃ saumanasaṃ nāma jātarūpamayaṃ dhruvam tatra pūrvaṃ padaṃ kṛtvā purā viṣṇus trivikrame dvitīyaṃ śikharaṃ meroś cakāra puruṣottamaḥ

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः अभास्करम् अमर्यादं न जानीमस् ततः परम् ॥

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ abhāskaram amaryādaṃ na jānīmas tataḥ param

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च मासे पूर्णे निवर्तध्वम् उदयं प्राप्य पर्वतम् ऊर्ध्वं मासान् न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन् मम ॥

adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca māse pūrṇe nivartadhvam udayaṃ prāpya parvatam ūrdhvaṃ māsān na vastavyaṃ vasan vadhyo bhaven mama

सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतावृतम् नर्मदां च नदीं दुर्गां महोरगनिषेविताम् … तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृताम् अप्सरोगणैः तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसं द्रक्ष्यथादित्यसंकाशम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥

sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāvṛtam narmadāṃ ca nadīṃ durgāṃ mahoraganiṣevitām … tatra drakṣyatha kāverīṃ vihṛtām apsarogaṇaiḥ tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasaṃ drakṣyathādityasaṃkāśam agastyam ṛṣisattamam

ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् सा चन्दनवनैर् दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीप शालिनी कान्तेव युवतिः कान्तं समुद्रम् अवगाहते ॥

tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm sā candanavanair divyaiḥ pracchannā dvīpa śālinī kānteva yuvatiḥ kāntaṃ samudram avagāhate

द्वीपस् तस्यापरे पारे शतयोजनम् आयतः अगम्यो मानुषैर् दीप्तस् तं मार्गध्वं समन्ततः तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः स हि देशस् तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः राक्षसाधिपतेर् वासः सहस्राक्षसमद्युतेः ॥

dvīpas tasyāpare pāre śatayojanam āyataḥ agamyo mānuṣair dīptas taṃ mārgadhvaṃ samantataḥ tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ sa hi deśas tu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ rākṣasādhipater vāsaḥ sahasrākṣasamadyuteḥ

यस् तु मासान् निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद् विशेषतः कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर् भविष्यति ॥

yas tu māsān nivṛtto 'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati mattulyavibhavo bhogaiḥ sukhaṃ sa vihariṣyati tataḥ priyataro nāsti mama prāṇād viśeṣataḥ kṛtāparādho bahuśo mama bandhur bhaviṣyati

साहाय्यं कुरु रामस्य कृत्येऽस्मिन् समुपस्थिते वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् अभिगच्छ दिशं सौम्य पश्चिमां वारुणीं प्रभो ॥

sāhāyyaṃ kuru rāmasya kṛtye 'smin samupasthite vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām abhigaccha diśaṃ saumya paścimāṃ vāruṇīṃ prabho

सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति श्रोतव्यं सर्वम् एतस्य भवद्भिर् दिष्ट कारिभिः गुरुर् एष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥

sahaiva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati śrotavyaṃ sarvam etasya bhavadbhir diṣṭa kāribhiḥ gurur eṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ

वृतः शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम् वैवस्वत सुतैः सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः दिशं ह्य् उदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम् सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीम् अनिन्दिताम् ॥

vṛtaḥ śatasahasreṇa tvadvidhānāṃ vanaukasām vaivasvata sutaiḥ sārdhaṃ pratiṣṭhasva svamantribhiḥ diśaṃ hy udīcīṃ vikrāntāṃ himaśailāvataṃsakām sarvataḥ parimārgadhvaṃ rāmapatnīm aninditām

अस्मिन् कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ऋणान् मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः कृतं हि प्रियम् अस्माकं राघवेण महात्मना तस्य चेत् प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत् ॥

asmin kārye vinivṛtte kṛte dāśaratheḥ priye ṛṇān muktā bhaviṣyāmaḥ kṛtārthārthavidāṃ varāḥ kṛtaṃ hi priyam asmākaṃ rāghaveṇa mahātmanā tasya cet pratikāro 'sti saphalaṃ jīvitaṃ bhavet

एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः अभास्करम् अमर्यादं न जानीमस् ततः परम् ॥

etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ abhāskaram amaryādaṃ na jānīmas tataḥ param

न भूमौ नान्तरिक्षे वा नाम्बरे नामरालये नाप्सु वा गतिसंगं ते पश्यामि हरिपुंगव सासुराः सहगन्धर्वाः सनागनरदेवताः विदिताः सर्वलोकास् ते ससागरधराधराः ॥

na bhūmau nāntarikṣe vā nāmbare nāmarālaye nāpsu vā gatisaṃgaṃ te paśyāmi haripuṃgava sāsurāḥ sahagandharvāḥ sanāganaradevatāḥ viditāḥ sarvalokās te sasāgaradharādharāḥ

गतिर् वेगश् च तेजश् च लाघवं च महाकपे पितुस् ते सदृशं वीर मारुतस्य महौजसः … त्वय्य् एव हनुमन्न् अस्ति बलं बुद्धिः पराक्रमः देशकालानुवृत्तश् च नयश् च नयपण्डित ॥

gatir vegaś ca tejaś ca lāghavaṃ ca mahākape pitus te sadṛśaṃ vīra mārutasya mahaujasaḥ … tvayy eva hanumann asti balaṃ buddhiḥ parākramaḥ deśakālānuvṛttaś ca nayaś ca nayapaṇḍita

अनेन त्वां हरिश्रेष्ठ चिह्नेन जनकात्मजा मत्सकाशाद् अनुप्राप्तम् अनुद्विग्नानुपश्यति ॥

anena tvāṃ hariśreṣṭha cihnena janakātmajā matsakāśād anuprāptam anudvignānupaśyati

अतिबलबलम् आश्रितस् तवाहं हरिवरविक्रमविक्रमैर् अनल्पैः पवनसुत यथाभिगम्यते सा जनकसुता हनुमंस् तथा कुरुष्व ॥

atibalabalam āśritas tavāhaṃ harivaravikramavikramair analpaiḥ pavanasuta yathābhigamyate sā janakasutā hanumaṃs tathā kuruṣva

नदन्तश् चोन्नदन्तश् च गर्जन्तश् च प्लवंगमाः क्ष्वेलन्तो धावमानाश् च ययुः प्लवगसत्तमाः आनयिष्यामहे सीतां हनिष्यामश् च रावणम् ॥

nadantaś connadantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ kṣvelanto dhāvamānāś ca yayuḥ plavagasattamāḥ ānayiṣyāmahe sītāṃ haniṣyāmaś ca rāvaṇam

अहम् एको हनिष्यामि प्राप्तं रावणम् आहवे ततश् चोन्मथ्य सहसा हरिष्ये जनकात्मजाम् ॥

aham eko haniṣyāmi prāptaṃ rāvaṇam āhave tataś conmathya sahasā hariṣye janakātmajām

वेपमानं श्रमेणाद्य भवद्भिः स्थीयताम् इति एक एवाहरिष्यामि पातालाद् अपि जानकीम् ॥

vepamānaṃ śrameṇādya bhavadbhiḥ sthīyatām iti eka evāhariṣyāmi pātālād api jānakīm

विधमिष्याम्य् अहं वृक्षान् दारयिष्याम्य् अहं गिरीन् धरणीं दारयिष्यामि क्षोभयिष्यामि सागरान् अहं योजनसंख्यायाः प्लविता नात्र संशयः शतं योजनसंख्यायाः शतं समधिकं ह्य् अहम् ॥

vidhamiṣyāmy ahaṃ vṛkṣān dārayiṣyāmy ahaṃ girīn dharaṇīṃ dārayiṣyāmi kṣobhayiṣyāmi sāgarān ahaṃ yojanasaṃkhyāyāḥ plavitā nātra saṃśayaḥ śataṃ yojanasaṃkhyāyāḥ śataṃ samadhikaṃ hy aham

गतेषु वानरेन्द्रेषु रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् कथं भवान् विजानीते सर्वं वै मण्डलं भुवः ॥

gateṣu vānarendreṣu rāmaḥ sugrīvam abravīt kathaṃ bhavān vijānīte sarvaṃ vai maṇḍalaṃ bhuvaḥ

स मां जिघांसुर् दुष्टात्मा वाली प्रव्यथितेन्द्रियः ।
परिकालयते क्रोधाद् धावन्तं सचिवैः सह ।
ततोऽहं वालिना तेन सानुबन्धः प्रधावितः ।
नदीश् च विविधाः पश्यन् वनानि नगराणि च ।
आदर्शतलसंकाशा ततो वै पृथिवी मया ।
अलातचक्रप्रतिमा दृष्टा गोष्पदवत् तदा ॥

sa māṃ jighāṃsur duṣṭātmā vālī pravyathitendriyaḥ
parikālayate krodhād dhāvantaṃ sacivaiḥ saha
tato 'haṃ vālinā tena sānubandhaḥ pradhāvitaḥ
nadīś ca vividhāḥ paśyan vanāni nagarāṇi ca
ādarśatalasaṃkāśā tato vai pṛthivī mayā
alātacakrapratimā dṛṣṭā goṣpadavat tadā

ततः पूर्वम् अहं गत्वा दक्षिणाम् अहम् आश्रितः दिशं च पश्चिमां भूयो गतोऽस्मि भयशङ्कितः उत्तरां तु दिशं यान्तं हनुमान् माम् अथाब्रवीत् ॥

tataḥ pūrvam ahaṃ gatvā dakṣiṇām aham āśritaḥ diśaṃ ca paścimāṃ bhūyo gato 'smi bhayaśaṅkitaḥ uttarāṃ tu diśaṃ yāntaṃ hanumān mām athābravīt

विचित्य तु दिशं पूर्वां यथोक्तां सचिवैः सह अदृष्ट्वा विनतः सीताम् आजगाम महाबलः … विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि नगराणि च निम्नगाः सागरान्ताश् च सर्वे जनपदास् तथा ॥

vicitya tu diśaṃ pūrvāṃ yathoktāṃ sacivaiḥ saha adṛṣṭvā vinataḥ sītām ājagāma mahābalaḥ … vicitāḥ parvatāḥ sarve vanāni nagarāṇi ca nimnagāḥ sāgarāntāś ca sarve janapadās tathā

उत्तरां तु दिशं सर्वां विचित्य स महाकपिः आगतः सह सैन्येन वीरः शतबलिस् तदा … गुहाश् च विचिताः सर्वा यास् त्वया परिकीर्तिताः विचिताश् च महागुल्मा लताविततसंतताः … ये चैव गहना देशा विचितास् ते पुनः पुनः ॥

uttarāṃ tu diśaṃ sarvāṃ vicitya sa mahākapiḥ āgataḥ saha sainyena vīraḥ śatabalis tadā … guhāś ca vicitāḥ sarvā yās tvayā parikīrtitāḥ vicitāś ca mahāgulmā latāvitatasaṃtatāḥ … ye caiva gahanā deśā vicitās te punaḥ punaḥ

सुषेणः पश्चिमाम् आशां विचित्य सह वानरैः समेत्य मासे संपूर्णे सुग्रीवम् उपचक्रमे … उदारसत्त्वाभिजनो महात्मा स मैथिलीं द्रक्ष्यति वानरेन्द्रः दिशं तु याम् एव गता तु सीता ताम् आस्थितो वायुसुतो हनूमान् ॥

suṣeṇaḥ paścimām āśāṃ vicitya saha vānaraiḥ sametya māse saṃpūrṇe sugrīvam upacakrame … udārasattvābhijano mahātmā sa maithilīṃ drakṣyati vānarendraḥ diśaṃ tu yām eva gatā tu sītā tām āsthito vāyusuto hanūmān