The fast unto death; Sampati

शासनात् कपिराजस्य वयं सर्वे विनिर्गताः मासः पूर्णो बिलस्थानां हरयः किं न बुध्यते ॥

śāsanāt kapirājasya vayaṃ sarve vinirgatāḥ māsaḥ pūrṇo bilasthānāṃ harayaḥ kiṃ na budhyate

तस्मिन्न् अतीते काले तु सुग्रीवेण कृते स्वयम् प्रायोपवेशनं युक्तं सर्वेषां च वनौकसाम् तीक्ष्णः प्रकृत्या सुग्रीवः स्वामिभावे व्यवस्थितः न क्षमिष्यति नः सर्वान् अपराधकृतो गतान् अप्रवृत्तौ च सीतायाः पापम् एव करिष्यति तस्मात् क्षमम् इहाद्यैव प्रायोपविशनं हि नः ॥

tasminn atīte kāle tu sugrīveṇa kṛte svayam prāyopaveśanaṃ yuktaṃ sarveṣāṃ ca vanaukasām tīkṣṇaḥ prakṛtyā sugrīvaḥ svāmibhāve vyavasthitaḥ na kṣamiṣyati naḥ sarvān aparādhakṛto gatān apravṛttau ca sītāyāḥ pāpam eva kariṣyati tasmāt kṣamam ihādyaiva prāyopaviśanaṃ hi naḥ

न चाहं यौवराज्येन सुग्रीवेणाभिषेचितः नरेन्द्रेणाभिषिक्तोऽस्मि रामेणाक्लिष्टकर्मणा स पूर्वं बद्धवैरो मां राजा दृष्ट्वा व्यतिक्रमम् घातयिष्यति दण्डेन तीक्ष्णेन कृतनिश्चयः ॥

na cāhaṃ yauvarājyena sugrīveṇābhiṣecitaḥ narendreṇābhiṣikto 'smi rāmeṇākliṣṭakarmaṇā sa pūrvaṃ baddhavairo māṃ rājā dṛṣṭvā vyatikramam ghātayiṣyati daṇḍena tīkṣṇena kṛtaniścayaḥ

प्लवंगमानां तु भयार्दितानां श्रुत्वा वचस् तार इदं बभाषे ।
अलं विषादेन बिलं प्रविश्य वसाम सर्वे यदि रोचते वः ।
इदं हि मायाविहितं सुदुर्गमं प्रभूतवृक्षोदकभोज्यपेयम् ।
इहास्ति नो नैव भयं पुरंदरान् न राघवाद् वानरराजतोऽपि वा ॥

plavaṃgamānāṃ tu bhayārditānāṃ śrutvā vacas tāra idaṃ babhāṣe
alaṃ viṣādena bilaṃ praviśya vasāma sarve yadi rocate vaḥ
idaṃ hi māyāvihitaṃ sudurgamaṃ prabhūtavṛkṣodakabhojyapeyam
ihāsti no naiva bhayaṃ puraṃdarān na rāghavād vānararājato 'pi vā

यां चेमां मन्यसे धात्रीम् एतद् बिलम् इति श्रुतम् एतल् लक्ष्मणबाणानाम् ईषत्कार्यं विदारणे स्वल्पं हि कृतम् इन्द्रेण क्षिपता ह्य् अशनिं पुरा लक्ष्मणो निशितैर् बाणैर् भिन्द्यात् पत्रपुटं यथा ॥

yāṃ cemāṃ manyase dhātrīm etad bilam iti śrutam etal lakṣmaṇabāṇānām īṣatkāryaṃ vidāraṇe svalpaṃ hi kṛtam indreṇa kṣipatā hy aśaniṃ purā lakṣmaṇo niśitair bāṇair bhindyāt patrapuṭaṃ yathā

अवस्थाने यदैव त्वम् आसिष्यसि परंतप तदैव हरयः सर्वे त्यक्ष्यन्ति कृतनिश्चयाः स्मरन्तः पुत्रदाराणां नित्योद्विग्ना बुभुक्षिताः खेदिता दुःखशय्याभिस् त्वां करिष्यन्ति पृष्ठतः ॥

avasthāne yadaiva tvam āsiṣyasi paraṃtapa tadaiva harayaḥ sarve tyakṣyanti kṛtaniścayāḥ smarantaḥ putradārāṇāṃ nityodvignā bubhukṣitāḥ kheditā duḥkhaśayyābhis tvāṃ kariṣyanti pṛṣṭhataḥ

अस्माभिस् तु गतं सार्धं विनीतवद् उपस्थितम् आनुपूर्व्यात् तु सुग्रीवो राज्ये त्वां स्थापयिष्यति धर्मकामः पितृव्यस् ते प्रीतिकामो दृढव्रतः शुचिः सत्यप्रतिज्ञश् च न त्वां जातु जिघांसति प्रियकामश् च ते मातुस् तदर्थं चास्य जीवितम् तस्यापत्यं च नास्त्य् अन्यत् तस्माद् अङ्गद गम्यताम् ॥

asmābhis tu gataṃ sārdhaṃ vinītavad upasthitam ānupūrvyāt tu sugrīvo rājye tvāṃ sthāpayiṣyati dharmakāmaḥ pitṛvyas te prītikāmo dṛḍhavrataḥ śuciḥ satyapratijñaś ca na tvāṃ jātu jighāṃsati priyakāmaś ca te mātus tadarthaṃ cāsya jīvitam tasyāpatyaṃ ca nāsty anyat tasmād aṅgada gamyatām

सत्यात् पाणिगृहीतश् च कृतकर्मा महायशाः विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत् ॥

satyāt pāṇigṛhītaś ca kṛtakarmā mahāyaśāḥ vismṛto rāghavo yena sa kasya sukṛtaṃ smaret

बन्धनाच् चावसादान् मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् अनुजानीत मां सर्वे गृहान् गच्छन्तु वानराः अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्य् अहं पुरीम् इहैव प्रायम् आसिष्ये श्रेयो मरणम् एव मे ॥

bandhanāc cāvasādān me śreyaḥ prāyopaveśanam anujānīta māṃ sarve gṛhān gacchantu vānarāḥ ahaṃ vaḥ pratijānāmi na gamiṣyāmy ahaṃ purīm ihaiva prāyam āsiṣye śreyo maraṇam eva me

अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलम् एव च वाच्यस् ततो यवीयान् मे सुग्रीवो वानरेश्वरः आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे मातरं चैव मे ताराम् आश्वासयितुम् अर्हथ प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी विनष्टं माम् इह श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् ॥

abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalam eva ca vācyas tato yavīyān me sugrīvo vānareśvaraḥ ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me mātaraṃ caiva me tārām āśvāsayitum arhatha prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī vinaṣṭaṃ mām iha śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam

विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते यथायं विहितो भक्ष्यश् चिरान् मह्यम् उपागतः परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम् उवाचैवं वचः पक्षी तान् निरीक्ष्य प्लवंगमान् ॥

vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate yathāyaṃ vihito bhakṣyaś cirān mahyam upāgataḥ paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam uvācaivaṃ vacaḥ pakṣī tān nirīkṣya plavaṃgamān

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा भक्षलुब्धस्य पक्षिणः अङ्गदः परम् आयस्तो हनूमन्तम् अथाब्रवीत् पश्य सीतापदेशेन साक्षाद् वैवस्वतो यमः इमं देशम् अनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये ॥

tasya tad vacanaṃ śrutvā bhakṣalubdhasya pakṣiṇaḥ aṅgadaḥ param āyasto hanūmantam athābravīt paśya sītāpadeśena sākṣād vaivasvato yamaḥ imaṃ deśam anuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye

रामस्य न कृतं कार्यं राज्ञो न च वचः कृतम् हरीणाम् इयम् अज्ञाता विपत्तिः सहसागता … स सुखी गृध्रराजस् तु रावणेन हतो रणे मुक्तश् च सुग्रीवभयाद् गतश् च परमां गतिम् ॥

rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ rājño na ca vacaḥ kṛtam harīṇām iyam ajñātā vipattiḥ sahasāgatā … sa sukhī gṛdhrarājas tu rāvaṇena hato raṇe muktaś ca sugrīvabhayād gataś ca paramāṃ gatim

कोऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्न् इव मे मनः … नामधेयम् इदं भ्रातुश् चिरस्याद्य मया श्रुतम् ॥

ko 'yaṃ girā ghoṣayati prāṇaiḥ priyatarasya me jaṭāyuṣo vadhaṃ bhrātuḥ kampayann iva me manaḥ … nāmadheyam idaṃ bhrātuś cirasyādya mayā śrutam

कथम् आसीज् जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः … सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान् न शक्नोमि विसर्पितुम् इच्छेयं पर्वताद् अस्माद् अवतर्तुम् अरिंदमाः ॥

katham āsīj janasthāne yuddhaṃ rākṣasagṛdhrayoḥ … sūryāṃśudagdhapakṣatvān na śaknomi visarpitum iccheyaṃ parvatād asmād avatartum ariṃdamāḥ

रामस्य च पितुर् मित्रं जटायुर् नाम गृध्रराट् ददर्श सीतां वैदेहीं ह्रियमाणां विहायसा रावणं विरथं कृत्वा स्थापयित्वा च मैथिलीम् परिश्रान्तश् च वृद्धश् च रावणेन हतो रणे ॥

rāmasya ca pitur mitraṃ jaṭāyur nāma gṛdhrarāṭ dadarśa sītāṃ vaidehīṃ hriyamāṇāṃ vihāyasā rāvaṇaṃ virathaṃ kṛtvā sthāpayitvā ca maithilīm pariśrāntaś ca vṛddhaś ca rāvaṇena hato raṇe

एवं गृध्रो हतस् तेन रावणेन बलीयसा संस्कृतश् चापि रामेण गतश् च गतिम् उत्तमाम् … एवं रामप्रयुक्तास् तु मार्गमाणास् ततस् ततः वैदेहीं नाधिगच्छामो रात्रौ सूर्यप्रभाम् इव ॥

evaṃ gṛdhro hatas tena rāvaṇena balīyasā saṃskṛtaś cāpi rāmeṇa gataś ca gatim uttamām … evaṃ rāmaprayuktās tu mārgamāṇās tatas tataḥ vaidehīṃ nādhigacchāmo rātrau sūryaprabhām iva

यवीयान् मम स भ्राता जटायुर् नाम वानराः यम् आख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा वृद्धभावाद् अपक्षत्वाच् छृण्वंस् तद् अपि मर्षये न हि मे शक्तिर् अद्यास्ति भ्रातुर् वैरविमोक्षणे ॥

yavīyān mama sa bhrātā jaṭāyur nāma vānarāḥ yam ākhyāta hataṃ yuddhe rāvaṇena balīyasā vṛddhabhāvād apakṣatvāc chṛṇvaṃs tad api marṣaye na hi me śaktir adyāsti bhrātur vairavimokṣaṇe

पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ ।
आदित्यम् उपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ।
आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्म गतौ भृशम् ।
मध्यं प्राप्ते च सूर्ये च जटायुर् अवसीदति ।
तम् अहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिर् अर्दितम् ।
पक्षाभ्यां छादयाम् आस स्नेहात् परमविह्वलम् ॥

purā vṛtravadhe vṛtte sa cāhaṃ ca jayaiṣiṇau
ādityam upayātau svo jvalantaṃ raśmimālinam
āvṛtyākāśamārgeṇa javena sma gatau bhṛśam
madhyaṃ prāpte ca sūrye ca jaṭāyur avasīdati
tam ahaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sūryaraśmibhir arditam
pakṣābhyāṃ chādayām āsa snehāt paramavihvalam

निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्येऽहं वानरोत्तमाः अहम् अस्मिन् वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥

nirdagdhapakṣaḥ patito vindhye 'haṃ vānarottamāḥ aham asmin vasan bhrātuḥ pravṛttiṃ nopalakṣaye

जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः अदीर्घदर्शिनं तं वा रावणं राक्षसाधिपम् अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥

jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutaṃ te gaditaṃ mayā ākhyāhi yadi jānāsi nilayaṃ tasya rakṣasaḥ adīrghadarśinaṃ taṃ vā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ

निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं गतवीर्यः प्लवंगमाः वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यम् उत्तमम् ॥

nirdagdhapakṣo gṛdhro 'haṃ gatavīryaḥ plavaṃgamāḥ vāṅmātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyam uttamam

तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च भामिनी भूषणान्य् अपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयम् उत्तमम् असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे ॥

taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca bhāminī bhūṣaṇāny apavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī sūryaprabheva śailāgre tasyāḥ kauśeyam uttamam asite rākṣase bhāti yathā vā taḍidambude

तां तु सीताम् अहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राक्षसः इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शतयोजने तस्मिंल् लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥

tāṃ tu sītām ahaṃ manye rāmasya parikīrtanāt śrūyatāṃ me kathayato nilayaṃ tasya rakṣasaḥ putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca adhyāste nagarīṃ laṅkāṃ rāvaṇo nāma rākṣasaḥ ito dvīpe samudrasya saṃpūrṇe śatayojane tasmiṃl laṅkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā tasyāṃ vasati vaidehī dīnā kauśeyavāsinī rāvaṇāntaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā

इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा ।
अस्माकम् अपि सौपर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा ।
तस्माद् आहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः ।
आयोजनशतात् साग्राद् वयं पश्याम नित्यशः ॥

ihastho 'haṃ prapaśyāmi rāvaṇaṃ jānakīṃ tathā
asmākam api sauparṇaṃ divyaṃ cakṣurbalaṃ tathā
tasmād āhāravīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ
āyojanaśatāt sāgrād vayaṃ paśyāma nityaśaḥ

तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवंगमाः ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ … उपायो दृश्यतां कश् चिल् लङ्घने लवणाम्भसः अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ ॥

tatraiva tvaritāḥ kṣipraṃ vikramadhvaṃ plavaṃgamāḥ jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha … upāyo dṛśyatāṃ kaś cil laṅghane lavaṇāmbhasaḥ abhigamya tu vaidehīṃ samṛddhārthā gamiṣyatha

समुद्रं नेतुम् इच्छामि भवद्भिर् वरुणालयम् प्रदास्याम्य् उदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः ॥

samudraṃ netum icchāmi bhavadbhir varuṇālayam pradāsyāmy udakaṃ bhrātuḥ svargatasya mahātmanaḥ

क्व सीता केन वा दृष्टा को वा हरति मैथिलीम् तद् आख्यातु भवान् सर्वं गतिर् भव वनौकसाम् ॥

kva sītā kena vā dṛṣṭā ko vā harati maithilīm tad ākhyātu bhavān sarvaṃ gatir bhava vanaukasām

तं माम् एवंगतं पुत्रः सुपार्श्वो नाम नामतः ।
आहारेण यथाकालं बिभर्ति पततां वरः ।
… ।
स कदा चित् क्षुधार्तस्य मम चाहारकाङ्क्षिणः ।
गतसूर्योऽहनि प्राप्तो मम पुत्रो ह्य् अनामिषः ।
स मया वृद्धभावाच् च कोपाच् च परिभर्त्सितः ।
क्षुत्पिपासापरीतेन कुमारः पततां वरः ॥

taṃ mām evaṃgataṃ putraḥ supārśvo nāma nāmataḥ
āhāreṇa yathākālaṃ bibharti patatāṃ varaḥ
…
sa kadā cit kṣudhārtasya mama cāhārakāṅkṣiṇaḥ
gatasūryo 'hani prāpto mama putro hy anāmiṣaḥ
sa mayā vṛddhabhāvāc ca kopāc ca paribhartsitaḥ
kṣutpipāsāparītena kumāraḥ patatāṃ varaḥ

अहं तात यथाकालम् आमिषार्थी खम् आप्लुतः महेन्द्रस्य गिरेर् द्वारम् आवृत्य च समास्थितः … तत्र कश् चिन् मया दृष्टः सूर्योदयसमप्रभाम् स्त्रियम् आदाय गच्छन् वै भिन्नाञ्जनचयोपमः सोऽहम् अभ्यवहारार्थी तौ दृष्ट्वा कृतनिश्चयः ॥

ahaṃ tāta yathākālam āmiṣārthī kham āplutaḥ mahendrasya girer dvāram āvṛtya ca samāsthitaḥ … tatra kaś cin mayā dṛṣṭaḥ sūryodayasamaprabhām striyam ādāya gacchan vai bhinnāñjanacayopamaḥ so 'ham abhyavahārārthī tau dṛṣṭvā kṛtaniścayaḥ

तेन साम्ना विनीतेन पन्थानम् अभियाचितः न हि सामोपपन्नानां प्रहर्ता विद्यते क्व चित् नीचेष्व् अपि जनः कश् चित् किम् अङ्ग बत मद्विधः ॥

tena sāmnā vinītena panthānam abhiyācitaḥ na hi sāmopapannānāṃ prahartā vidyate kva cit nīceṣv api janaḥ kaś cit kim aṅga bata madvidhaḥ

एतम् अर्थं समग्रं मे सुपार्श्वः प्रत्यवेदयत् तच् छ्रुत्वापि हि मे बुद्धिर् नासीत् का चित् पराक्रमे अपक्षो हि कथं पक्षी कर्म किं चिद् उपक्रमेत् ॥

etam arthaṃ samagraṃ me supārśvaḥ pratyavedayat tac chrutvāpi hi me buddhir nāsīt kā cit parākrame apakṣo hi kathaṃ pakṣī karma kiṃ cid upakramet

आसीच् चात्राश्रमं पुण्यं सुरैर् अपि सुपूजितम् ऋषिर् निशाकरो नाम यस्मिन्न् उग्रतपाभवत् … पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनर् अन्यौ भविष्यतः … एष्यन्त्य् अन्वेषकास् तस्या रामदूताः प्लवंगमाः आख्येया राममहिषी त्वया तेभ्यो विहंगम सर्वथा तु न गन्तव्यम् ईदृशः क्व गमिष्यसि देशकालौ प्रतीक्षस्व पक्षौ त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥

āsīc cātrāśramaṃ puṇyaṃ surair api supūjitam ṛṣir niśākaro nāma yasminn ugratapābhavat … pakṣau ca te prapakṣau ca punar anyau bhaviṣyataḥ … eṣyanty anveṣakās tasyā rāmadūtāḥ plavaṃgamāḥ ākhyeyā rāmamahiṣī tvayā tebhyo vihaṃgama sarvathā tu na gantavyam īdṛśaḥ kva gamiṣyasi deśakālau pratīkṣasva pakṣau tvaṃ pratipatsyase

अद्य त्व् एतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम् देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर् वचः ॥

adya tv etasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam deśakālapratīkṣo 'smi hṛdi kṛtvā muner vacaḥ

निशाकरस्य महर्षेः प्रभावाद् अमितात्मनः आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनर् उत्थितौ यौवने वर्तमानस्य ममासीद् यः पराक्रमः तम् एवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषम् एव च ॥

niśākarasya maharṣeḥ prabhāvād amitātmanaḥ ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punar utthitau yauvane vartamānasya mamāsīd yaḥ parākramaḥ tam evādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣam eva ca

सर्वथा क्रियतां यत्नः सीताम् अधिगमिष्यथ पक्षलाभो ममायं वः सिद्धिप्रत्ययकारकः ॥

sarvathā kriyatāṃ yatnaḥ sītām adhigamiṣyatha pakṣalābho mamāyaṃ vaḥ siddhipratyayakārakaḥ