The city's guardian; the night search

आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैर् अपि इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम् प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः ॥

āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surair api imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ

अवकाशो न सान्त्वस्य राक्षसेष्व् अभिगम्यते न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते चतुर्णाम् एव हि गतिर् वानराणां महात्मनाम् वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश् च धीमतः ॥

avakāśo na sāntvasya rākṣaseṣv abhigamyate na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate caturṇām eva hi gatir vānarāṇāṃ mahātmanām vāliputrasya nīlasya mama rājñaś ca dhīmataḥ

केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम् अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना न विनश्येत् कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः एकाम् एकश् च पश्येयं रहिते जनकात्मजाम् ॥

kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ ekām ekaś ca paśyeyaṃ rahite janakātmajām

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर् निश्चितापि न शोभते घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥

arthānarthāntare buddhir niścitāpi na śobhate ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet

इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः विनाशम् उपयास्यामि भर्तुर् अर्थश् च हीयते तद् अहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः लङ्काम् अभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् विचिन्वन् भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम् ॥

ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ vināśam upayāsyāmi bhartur arthaś ca hīyate tad ahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ laṅkām abhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām vicinvan bhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām

कस् त्वं केन च कार्येण इह प्राप्तो वनालय कथयस्वेह यत् तत्त्वं यावत् प्राणा धरन्ति ते न शक्यं खल्व् इयं लङ्का प्रवेष्टुं वानर त्वया रक्षिता रावणबलैर् अभिगुप्ता समन्ततः ॥

kas tvaṃ kena ca kāryeṇa iha prāpto vanālaya kathayasveha yat tattvaṃ yāvat prāṇā dharanti te na śakyaṃ khalv iyaṃ laṅkā praveṣṭuṃ vānara tvayā rakṣitā rāvaṇabalair abhiguptā samantataḥ

कथयिष्यामि ते तत्त्वं यन् मां त्वं परिपृच्छसि का त्वं विरूपनयना पुरद्वारेऽवतिष्ठसे किमर्थं चापि मां रुद्ध्वा निर्भर्त्सयसि दारुणा ॥

kathayiṣyāmi te tattvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi kā tvaṃ virūpanayanā puradvāre 'vatiṣṭhase kimarthaṃ cāpi māṃ ruddhvā nirbhartsayasi dāruṇā

अहं राक्षसराजस्य रावणस्य महात्मनः आज्ञाप्रतीक्षा दुर्धर्षा रक्षामि नगरीम् इमाम् अहं हि नगरी लङ्का स्वयम् एव प्लवङ्गम माम् अनिर्जित्य दुर्बुद्धे राक्षसेश्वरपालिता न शक्यम् अद्य ते द्रष्टुं पुरीयं वानराधम ॥

ahaṃ rākṣasarājasya rāvaṇasya mahātmanaḥ ājñāpratīkṣā durdharṣā rakṣāmi nagarīm imām ahaṃ hi nagarī laṅkā svayam eva plavaṅgama mām anirjitya durbuddhe rākṣaseśvarapālitā na śakyam adya te draṣṭuṃ purīyaṃ vānarādhama

दृष्ट्वा पुरीम् इमां भद्रे पुनर् यास्ये यथागतम् ॥

dṛṣṭvā purīm imāṃ bhadre punar yāsye yathāgatam

प्रसीद सुमहाबाहो त्रायस्व हरिसत्तम समये सौम्य तिष्ठन्ति सत्त्ववन्तो महाबलाः अहं तु नगरी लङ्का स्वयम् एव प्लवङ्गम निर्जिताहं त्वया वीर विक्रमेण महाबल ॥

prasīda sumahābāho trāyasva harisattama samaye saumya tiṣṭhanti sattvavanto mahābalāḥ ahaṃ tu nagarī laṅkā svayam eva plavaṅgama nirjitāhaṃ tvayā vīra vikrameṇa mahābala

इदं तु तथ्यं शृणु वै ब्रुवन्त्या मे हरीश्वर स्वयंभुवा पुरा दत्तं वरदानं यथा मम यदा त्वां वानरः कश् चिद् विक्रमाद् वशम् आनयेत् तदा त्वया हि विज्ञेयं रक्षसां भयम् आगतम् स हि मे समयः सौम्य प्राप्तोऽद्य तव दर्शनात् ॥

idaṃ tu tathyaṃ śṛṇu vai bruvantyā me harīśvara svayaṃbhuvā purā dattaṃ varadānaṃ yathā mama yadā tvāṃ vānaraḥ kaś cid vikramād vaśam ānayet tadā tvayā hi vijñeyaṃ rakṣasāṃ bhayam āgatam sa hi me samayaḥ saumya prāpto 'dya tava darśanāt

स्वयंभूविहितः सत्यो न तस्यास्ति व्यतिक्रमः सीतानिमित्तं राज्ञस् तु रावणस्य दुरात्मनः रक्षसां चैव सर्वेषां विनाशः समुपागतः प्रविश्य शापोपहतां हरीश्वर शुभां पुरीं राक्षसराजपालिताम् यदृच्छया त्वं जनकात्मजां सतीं विमार्ग सर्वत्र गतो यथासुखम् ॥

svayaṃbhūvihitaḥ satyo na tasyāsti vyatikramaḥ sītānimittaṃ rājñas tu rāvaṇasya durātmanaḥ rakṣasāṃ caiva sarveṣāṃ vināśaḥ samupāgataḥ praviśya śāpopahatāṃ harīśvara śubhāṃ purīṃ rākṣasarājapālitām yadṛcchayā tvaṃ janakātmajāṃ satīṃ vimārga sarvatra gato yathāsukham

स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयम् इन्द्रस्येयं पुरी भवेत् सिद्धिर् वेयं परा हि स्याद् इत्य् अमन्यत मारुतिः ॥

svargo 'yaṃ devaloko 'yam indrasyeyaṃ purī bhavet siddhir veyaṃ parā hi syād ity amanyata mārutiḥ

बभूव बुद्धिस् तु हरीश्वरस्य यदीदृशी राघवधर्मपत्नी इमा यथा राक्षसराजभार्याः सुजातम् अस्येति हि साधुबुद्धेः पुनश् च सोऽचिन्तयद् आर्तरूपो ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता अथायम् अस्यां कृतवान् महात्मा लङ्केश्वरः कष्टम् अनार्यकर्म ॥

babhūva buddhis tu harīśvarasya yadīdṛśī rāghavadharmapatnī imā yathā rākṣasarājabhāryāḥ sujātam asyeti hi sādhubuddheḥ punaś ca so 'cintayad ārtarūpo dhruvaṃ viśiṣṭā guṇato hi sītā athāyam asyāṃ kṛtavān mahātmā laṅkeśvaraḥ kaṣṭam anāryakarma

स तां दृष्ट्वा महाबाहुर् भूषितां मारुतात्मजः तर्कयाम् आस सीतेति रूपयौवनसंपदा ॥

sa tāṃ dṛṣṭvā mahābāhur bhūṣitāṃ mārutātmajaḥ tarkayām āsa sīteti rūpayauvanasaṃpadā

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुम् अर्हति भामिनी न भोक्तुं नाप्य् अलंकर्तुं न पानम् उपसेवितुम् नान्यं नरम् उपस्थातुं सुराणाम् अपि चेश्वरम् न हि रामसमः कश् चिद् विद्यते त्रिदशेष्व् अपि अन्येयम् इति निश्चित्य ॥

na rāmeṇa viyuktā sā svaptum arhati bhāminī na bhoktuṃ nāpy alaṃkartuṃ na pānam upasevitum nānyaṃ naram upasthātuṃ surāṇām api ceśvaram na hi rāmasamaḥ kaś cid vidyate tridaśeṣv api anyeyam iti niścitya

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम् इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति न हि मे परदाराणां दृष्टिर् विषयवर्तिनी अयं चात्र मया दृष्टः परदारपरिग्रहः ॥

paradārāvarodhasya prasuptasya nirīkṣaṇam idaṃ khalu mamātyarthaṃ dharmalopaṃ kariṣyati na hi me paradārāṇāṃ dṛṣṭir viṣayavartinī ayaṃ cātra mayā dṛṣṭaḥ paradāraparigrahaḥ

कामं दृष्ट्वा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः न तु मे मनसः किं चिद् वैकृत्यम् उपपद्यते मनो हि हेतुः सर्वेषाम् इन्द्रियाणां प्रवर्तते शुभाशुभास्व् अवस्थासु तच् च मे सुव्यवस्थितम् ॥

kāmaṃ dṛṣṭvā mayā sarvā viśvastā rāvaṇastriyaḥ na tu me manasaḥ kiṃ cid vaikṛtyam upapadyate mano hi hetuḥ sarveṣām indriyāṇāṃ pravartate śubhāśubhāsv avasthāsu tac ca me suvyavasthitam

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम् स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा संपरिमार्गणे ॥

nānyatra hi mayā śakyā vaidehī parimārgitum striyo hi strīṣu dṛśyante sadā saṃparimārgaṇe

ध्रुवं नु सीता म्रियते यथा न मे विचिन्वतो दर्शनम् एति मैथिली सा राक्षसानां प्रवरेण बाला स्वशीलसंरक्षणतत्परा सती अनेन नूनं प्रतिदुष्टकर्मणा हता भवेद् आर्यपथे परे स्थिता ॥

dhruvaṃ nu sītā mriyate yathā na me vicinvato darśanam eti maithilī sā rākṣasānāṃ pravareṇa bālā svaśīlasaṃrakṣaṇatatparā satī anena nūnaṃ pratiduṣṭakarmaṇā hatā bhaved āryapathe pare sthitā

किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति संगताः गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद् वदस्व नः अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि ताम् अहं जनकात्मजाम् किं वा वक्ष्यति वृद्धश् च जाम्बवान् अङ्गदश् च सः ॥

kiṃ nu māṃ vānarāḥ sarve gataṃ vakṣyanti saṃgatāḥ gatvā tatra tvayā vīra kiṃ kṛtaṃ tad vadasva naḥ adṛṣṭvā kiṃ pravakṣyāmi tām ahaṃ janakātmajām kiṃ vā vakṣyati vṛddhaś ca jāmbavān aṅgadaś ca saḥ

अनिर्वेदः श्रियो मूलम् अनिर्वेदः परं सुखम् भूयस् तावद् विचेष्यामि न यत्र विचयः कृतः ॥

anirvedaḥ śriyo mūlam anirvedaḥ paraṃ sukham bhūyas tāvad viceṣyāmi na yatra vicayaḥ kṛtaḥ

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परम् अप्रियम् न दृष्टेति मया सीता ततस् त्यक्ष्यन्ति जीवितम् नेतः प्रतिगमिष्यामि ताम् अदृष्ट्वासितेक्षणाम् ॥

gatvā tu yadi kākutsthaṃ vakṣyāmi param apriyam na dṛṣṭeti mayā sītā tatas tyakṣyanti jīvitam netaḥ pratigamiṣyāmi tām adṛṣṭvāsitekṣaṇām

विनाशे बहवो दोषा जीवन् प्राप्नोति भद्रकम् तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवति संगमः ॥

vināśe bahavo doṣā jīvan prāpnoti bhadrakam tasmāt prāṇān dhariṣyāmi dhruvo jīvati saṃgamaḥ

यावत् सीतां न पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् तावद् एतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ॥

yāvat sītāṃ na paśyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm tāvad etāṃ purīṃ laṅkāṃ vicinomi punaḥ punaḥ

अशोकवनिका चापि महतीयं महाद्रुमा इमाम् अभिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ॥

aśokavanikā cāpi mahatīyaṃ mahādrumā imām abhigamiṣyāmi na hīyaṃ vicitā mayā

नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥

namo 'stu rāmāya salakṣmaṇāya devyai ca tasyai janakātmajāyai namo 'stu rudrendrayamānilebhyo namo 'stu candrārkamarudgaṇebhyaḥ

इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम् इतश् चेतश् च दुःखार्तां संपतन्तीं यदृच्छया यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना आगमिष्यति सावश्यम् इमां शिवजलां नदीम् ॥

ito drakṣyāmi vaidehīṃ rāmadarśanalālasām itaś cetaś ca duḥkhārtāṃ saṃpatantīṃ yadṛcchayā yadi jīvati sā devī tārādhipanibhānanā āgamiṣyati sāvaśyam imāṃ śivajalāṃ nadīm

तान्य् एवैतानि मन्येऽहं यानि रामोऽन्वकीर्तयत् तत्र यान्य् अवहीनानि तान्य् अहं नोपलक्षये यान्य् अस्या नावहीनानि तानीमानि न संशयः ॥

tāny evaitāni manye 'haṃ yāni rāmo 'nvakīrtayat tatra yāny avahīnāni tāny ahaṃ nopalakṣaye yāny asyā nāvahīnāni tānīmāni na saṃśayaḥ

इयं सा यत् कृते रामश् चतुर्भिः परितप्यते कारुण्येनानृशंस्येन शोकेन मदनेन च स्त्री प्रनष्टेति कारुण्याद् आश्रितेत्य् आनृशंस्यतः पत्नी नष्टेति शोकेन प्रियेति मदनेन च ॥

iyaṃ sā yat kṛte rāmaś caturbhiḥ paritapyate kāruṇyenānṛśaṃsyena śokena madanena ca strī pranaṣṭeti kāruṇyād āśritety ānṛśaṃsyataḥ patnī naṣṭeti śokena priyeti madanena ca

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् अस्याः कृते जगच् चापि युक्तम् इत्य् एव मे मतिः राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात् कलाम् ॥

yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet asyāḥ kṛte jagac cāpi yuktam ity eva me matiḥ rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyāt kalām

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान् पुष्पफलद्रुमान् एकस्थहृदया नूनं रामम् एवानुपश्यति इमाम् असितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥

naiṣā paśyati rākṣasyo nemān puṣpaphaladrumān ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmam evānupaśyati imām asitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ