Honey for the heroes
॥ 5.61.2–9 ॥
CrEd 5.59.2–9
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
प्रीतिमन्तस् ततः सर्वे वायुपुत्रपुरःसराः ।
महेन्द्राग्रं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः ।
मेरुमन्दरसंकाशा मत्ता इव महागजाः ।
छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः ।
सभाज्यमानं भूतैस् तम् आत्मवन्तं महाबलम् ।
हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः ।
राघवे चार्थनिर्वृत्तिं भर्तुश् च परमं यशः ।
समाधाय समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिर् उन्नताः ।
प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।
सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्विनः ।
प्लवमानाः खम् आप्लुत्य ततस् ते काननौकसः ।
नन्दनोपमम् आसेदुर् वनं द्रुमलतायुतम् ।
यत् तन् मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम् ।
अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम् ।
यद् रक्षति महावीर्यः सदा दधिमुखः कपिः ।
मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥
prītimantas tataḥ sarve vāyuputrapuraḥsarāḥ
mahendrāgraṃ parityajya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ
merumandarasaṃkāśā mattā iva mahāgajāḥ
chādayanta ivākāśaṃ mahākāyā mahābalāḥ
sabhājyamānaṃ bhūtais tam ātmavantaṃ mahābalam
hanūmantaṃ mahāvegaṃ vahanta iva dṛṣṭibhiḥ
rāghave cārthanirvṛttiṃ bhartuś ca paramaṃ yaśaḥ
samādhāya samṛddhārthāḥ karmasiddhibhir unnatāḥ
priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ
sarve rāmapratīkāre niścitārthā manasvinaḥ
plavamānāḥ kham āplutya tatas te kānanaukasaḥ
nandanopamam āsedur vanaṃ drumalatāyutam
yat tan madhuvanaṃ nāma sugrīvasyābhirakṣitam
adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamanoharam
yad rakṣati mahāvīryaḥ sadā dadhimukhaḥ kapiḥ
mātulaḥ kapimukhyasya sugrīvasya mahātmanaḥ
English
Then all of them, glad,
with the Wind’s son at their head,
leaving the peak of Mahendra,
leapt up, those bulls among leapers,
like Meru and Mandara,
like great elephants in rut,
as if they hid the sky,
huge of body, great of strength;
him whom all beings honoured,
self-possessed, great of strength,
Hanuman of mighty speed,
they seemed to carry with their eyes.
Set on Raghava’s purpose achieved
and their master’s highest glory,
their aim fulfilled, lifted high
by the triumph of their task,
all eager to tell glad tidings,
all rejoicing in battle,
all firm on Rama’s redress,
the high-minded ones,
leaping, springing into the sky,
then those forest-dwellers
came down on a grove like Nandana,
thick with trees and creepers:
the grove they call Madhuvana,
kept in guard for Sugriva,
not to be violated by any being,
charming the hearts of all beings,
which ever is kept by the vanara
Dadhimukha, of mighty valour,
maternal uncle of the vanaras’ chief,
great-souled Sugriva.
हिन्दी
तब वे सब वानरश्रेष्ठ प्रसन्न होकर, वायुपुत्र को आगे करके, महेन्द्र पर्वत की चोटी छोड़कर उछल पड़े। मेरु और मन्दर पर्वत जैसे, मतवाले बड़े हाथियों जैसे, विशाल शरीर वाले और महाबली, वे मानो आकाश को ढक रहे थे। सब प्राणियों से सम्मानित, आत्मवान, महाबली और महावेगवान हनुमान को वे मानो अपनी आँखों से उठाए ले जा रहे थे। राघव का प्रयोजन सिद्ध करने और अपने स्वामी के परम यश का निश्चय मन में रखकर, सफल-मनोरथ, काम की सिद्धि से ऊँचे उठे हुए, सब शुभ समाचार सुनाने को उत्सुक, सब युद्ध का स्वागत करने वाले, सब राम का प्रतिकार करने को कृतसंकल्प, वे मनस्वी उछलते चले; आकाश में छलाँग लगाकर वे वनवासी नन्दन वन जैसे एक उपवन में उतरे, जो वृक्षों और लताओं से भरा था: वह मधुवन नाम का उपवन, जो सुग्रीव के लिए सुरक्षित था, जिसे कोई प्राणी छू नहीं सकता था, जो सब प्राणियों का मन हर लेता था, और जिसकी रक्षा वानरों के प्रमुख महात्मा सुग्रीव के मामा, महापराक्रमी वानर दधिमुख, सदा करते थे।
॥ 5.61.10 ॥
CrEd 5.59.10
silent moment मौन क्षण
॥ 5.61.11 ॥
CrEd 5.59.11
Revellers
Sanskrit
ततस् ते वानरा हृष्टा दृष्ट्वा मधुवनं महत् कुमारम् अभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥
tatas te vānarā hṛṣṭā dṛṣṭvā madhuvanaṃ mahat kumāram abhyayācanta madhūni madhupiṅgalāḥ
English
Then those vanaras, glad,
seeing great Madhuvana,
begged of the prince
the honey, they, honey-tawny.
हिन्दी
तब विशाल मधुवन को देखकर प्रसन्न हुए उन मधु जैसे पिंगल रंग के वानरों ने युवराज से मधु माँगा।
॥ 5.61.12 ॥
CrEd 5.59.12
silent moment मौन क्षण
॥ 5.61.13–18 ॥
CrEd 5.59.13–17
silent moment मौन क्षण
॥ 5.61.19–21 ॥
CrEd 5.59.18–20
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततो वनं तत् परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश् च विध्वंसितपत्रपुष्पान् ।
समीक्ष्य कोपाद् दधिवक्त्रनामा निवारयाम् आस कपिः कपींस् तान् ।
स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः ।
चकार भूयो मतिम् उग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः ।
उवाच कांश् चित् परुषाणि धृष्टम् असक्तम् अन्यांश् च तलैर् जघान ।
समेत्य कैश् चित् कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश् चित् ॥
tato vanaṃ tat paribhakṣyamāṇaṃ drumāṃś ca vidhvaṃsitapatrapuṣpān
samīkṣya kopād dadhivaktranāmā nivārayām āsa kapiḥ kapīṃs tān
sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīravṛddhaḥ
cakāra bhūyo matim ugratejā vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ
uvāca kāṃś cit paruṣāṇi dhṛṣṭam asaktam anyāṃś ca talair jaghāna
sametya kaiś cit kalahaṃ cakāra tathaiva sāmnopajagāma kāṃś cit
English
Then, seeing that grove being eaten,
its trees stripped of leaf and flower,
the vanara named Dadhimukha, in anger,
tried to hold those vanaras back.
Menaced by them, grown bold,
the grove’s keeper, elder of vanara heroes,
fierce in his power, set his mind once more
on guarding the grove from the vanaras.
To some he spoke harsh words, bold, unchecked;
others he struck with his palms;
with some he closed and quarrelled;
some, likewise, he approached with soothing words.
हिन्दी
तब उस उपवन को खाया जाता देखकर, और वृक्षों के पत्ते और फूल नष्ट हुए देखकर, दधिमुख नाम के वानर ने क्रोध में उन वानरों को रोका। उन ढीठ बने वानरों से धमकाए जाने पर भी, उपवन के रक्षक, वीर वानरों में वृद्ध, प्रचण्ड तेज वाले दधिमुख ने फिर से वानरों से उपवन की रक्षा करने का मन बनाया। किसी से उन्होंने निडर होकर, बिना रुके, कठोर बातें कहीं; दूसरों को थप्पड़ों से मारा; किसी से भिड़कर झगड़ा किया; और किसी के पास उसी तरह मीठी बातों से गए।
॥ 5.61.22–23 ॥
CrEd 5.59.21–22
silent moment मौन क्षण
॥ 5.62.1 ॥
CrEd 5.60.1
हनुमानHanuman
Sanskrit
अव्यग्रमनसो यूयं मधु सेवत वानराः ॥
avyagramanaso yūyaṃ madhu sevata vānarāḥ
English
With minds untroubled, all of you,
enjoy the honey, vanaras.
हिन्दी
वानरो, तुम सब निश्चिंत मन से मधु का सेवन करो।
॥ 5.62.3–4 ॥
CrEd 5.60.2–3
अंगदAngada
Sanskrit
पिबन्तु हरयो मधु अवश्यं कृतकार्यस्य वाक्यं हनुमतो मया अकार्यम् अपि कर्तव्यं किम् अङ्ग पुनर् ईदृशम् ॥
pibantu harayo madhu avaśyaṃ kṛtakāryasya vākyaṃ hanumato mayā akāryam api kartavyaṃ kim aṅga punar īdṛśam
English
Let the vanaras drink the honey.
Surely, of Hanuman, his task done,
the word must be kept by me:
even a deed not to be done I must do;
how much more a thing like this!
हिन्दी
वानर मधु पिएँ। हनुमान ने अपना काम पूरा कर दिया है, उनकी बात मुझे अवश्य माननी है, चाहे वह न करने योग्य काम ही क्यों न हो; फिर ऐसी बात का तो कहना ही क्या!
॥ 5.62.4–5 ॥
CrEd 5.60.4
Revellers
Sanskrit
साधु साध्व् इति ॥
sādhu sādhv iti
English
“Well done, well done!”…
हिन्दी
“साधु! साधु!”…
॥ 5.62.5–7 ॥
CrEd 5.60.5–6
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
पूजयित्वाङ्गदं सर्वे वानरा वानरर्षभम् ।
जग्मुर् मधुवनं यत्र नदीवेग इव द्रुतम् ।
ते प्रहृष्टा मधुवनं पालान् आक्रम्य वीर्यतः ।
अतिसर्गाच् च पटवो दृष्ट्वा श्रुत्वा च मैथिलीम् ॥
pūjayitvāṅgadaṃ sarve vānarā vānararṣabham
jagmur madhuvanaṃ yatra nadīvega iva drutam
te prahṛṣṭā madhuvanaṃ pālān ākramya vīryataḥ
atisargāc ca paṭavo dṛṣṭvā śrutvā ca maithilīm
English
Having honoured Angada,
the bull among vanaras, they all
went to Madhuvana,
swift as a river’s rush.
Overjoyed, on Madhuvana’s keepers
they fell with all their might,
bold from the leave, and having seen
and heard of Maithili.
हिन्दी
वानरश्रेष्ठ अंगद का सम्मान करके सब वानर नदी के वेग की तरह तेज़ी से मधुवन की ओर गए। अत्यन्त प्रसन्न होकर, अनुमति मिलने से ढीठ बने, और मैथिली को देखकर और उनके बारे में सुनकर, उन्होंने बलपूर्वक मधुवन के रक्षकों पर धावा बोल दिया।
॥ 5.62.8–12 ॥
CrEd 5.60.7–11
silent moment मौन क्षण
The keeper's charge
॥ 5.62.13 ॥
CrEd 5.60.12
silent moment मौन क्षण
॥ 5.62.15–16 ॥
CrEd 5.60.13–14
silent moment मौन क्षण
॥ 5.62.17 ॥
CrEd 5.60.15ab
Madhupalas
Sanskrit
हनूमता दत्तवरैर् हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥
hanūmatā dattavarair hataṃ madhuvanaṃ balāt
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ
English
Given leave by Hanuman, they
have laid Madhuvana waste by force;
and we were dragged by the knees
and shown the path of the gods.
हिन्दी
हनुमान से छूट पाए वानरों ने बलपूर्वक मधुवन उजाड़ दिया, और हमें घुटनों के बल घसीटा गया और देवताओं का मार्ग (आकाश) दिखा दिया गया।
॥ 5.62.17 ॥
CrEd 5.60.15cd
Madhupalas
Sanskrit
हनूमता दत्तवरैर् हतं मधुवनं बलात् ।
वयं च जानुभिः कृष्टा देवमार्गं च दर्शिताः ॥
hanūmatā dattavarair hataṃ madhuvanaṃ balāt
vayaṃ ca jānubhiḥ kṛṣṭā devamārgaṃ ca darśitāḥ
English
Given leave by Hanuman, they
have laid Madhuvana waste by force;
and we were dragged by the knees
and shown the path of the gods.
हिन्दी
हनुमान से छूट पाए वानरों ने बलपूर्वक मधुवन उजाड़ दिया, और हमें घुटनों के बल घसीटा गया और देवताओं का मार्ग (आकाश) दिखा दिया गया।
॥ 5.62.19 ॥
CrEd 5.60.17
Dadhimukha
Sanskrit
एतागच्छत गच्छामो वानरान् अतिदर्पितान् बलेनावारयिष्यामो मधु भक्षयतो वयम् ॥
etāgacchata gacchāmo vānarān atidarpitān balenāvārayiṣyāmo madhu bhakṣayato vayam
English
Come, all of you, let us go!
Those vanaras, over-proud,
by force we will hold them back,
eating the honey as they are.
हिन्दी
आओ, चलें! मधु खाते उन अति घमंडी वानरों को हम बलपूर्वक रोकेंगे।
॥ 5.62.20–25 ॥
CrEd 5.60.18–23
silent moment मौन क्षण
॥ 5.62.26–28 ॥
CrEd 5.60.24–26
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तं सवृक्षं महाबाहुम् आपतन्तं महाबलम् ।
आर्यकं प्राहरत् तत्र बाहुभ्यां कुपितोऽङ्गदः ।
मदान्धश् च न वेदैनम् आर्यकोऽयं ममेति सः ।
अथैनं निष्पिपेषाशु वेगवद् वसुधातले ।
स भग्नबाहुर् विमुखो विह्वलः शोणितोक्षितः ।
मुमोह सहसा वीरो मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥
taṃ savṛkṣaṃ mahābāhum āpatantaṃ mahābalam
āryakaṃ prāharat tatra bāhubhyāṃ kupito 'ṅgadaḥ
madāndhaś ca na vedainam āryako 'yaṃ mameti saḥ
athainaṃ niṣpipeṣāśu vegavad vasudhātale
sa bhagnabāhur vimukho vihvalaḥ śoṇitokṣitaḥ
mumoha sahasā vīro muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ
English
Him, strong-armed, tree in hand,
rushing on him, mighty one,
his own elder, there he struck,
with both arms, Angada in anger.
Blind with drink, he did not know him:
‘This is my elder.’
Swiftly then he crushed him down,
hard upon the ground.
His arm broken, turned away,
reeling, drenched in blood,
the hero swooned of a sudden,
a moment, that elephant among vanaras.
हिन्दी
वृक्ष लिए अपनी ओर झपटते उस महाबाहु, महाबली दधिमुख को, जो उनके बड़े थे, क्रोधित अंगद ने वहीं दोनों भुजाओं से मारा। मद में अंधे होकर उन्होंने उन्हें नहीं पहचाना कि “ये मेरे बड़े हैं”, और फिर तुरन्त उन्हें ज़ोर से धरती पर पटककर रगड़ दिया। भुजा टूट जाने से, मुँह फेरे, व्याकुल, खून से लथपथ, वह वीर वानरश्रेष्ठ अचानक कुछ देर के लिए मूर्छित हो गए।
॥ 5.62.30 ॥
CrEd 5.60.27
silent moment मौन क्षण
॥ 5.62.31 ॥
CrEd 5.60.28
Dadhimukha
Sanskrit
एते तिष्ठन्तु गच्छामो भर्ता नो यत्र वानरः सुग्रीवो विपुलग्रीवः सह रामेण तिष्ठति ॥
ete tiṣṭhantu gacchāmo bhartā no yatra vānaraḥ sugrīvo vipulagrīvaḥ saha rāmeṇa tiṣṭhati
English
Let these be; let us go
where our master, the vanara
Sugriva, broad of neck,
stays with Rama.
हिन्दी
इन्हें रहने दो। चलो, वहाँ चलें जहाँ हमारे स्वामी, चौड़ी गर्दन वाले वानर सुग्रीव, राम के साथ हैं।
॥ 5.62.32 ॥
CrEd 5.60.29
Dadhimukha
Sanskrit
सर्वं चैवाङ्गदे दोषं श्रावयिष्यामि पार्थिव अमर्षी वचनं श्रुत्वा घातयिष्यति वानरान् ॥
sarvaṃ caivāṅgade doṣaṃ śrāvayiṣyāmi pārthiva amarṣī vacanaṃ śrutvā ghātayiṣyati vānarān
English
And all of Angada’s fault
I will make the king hear;
hearing the words, the wrathful one
will have the vanaras slain.
हिन्दी
और अंगद का सारा दोष मैं राजा को सुनाऊँगा; मेरी बात सुनकर वे क्रोधी राजा इन वानरों को मरवा देंगे।
॥ 5.62.33 ॥
CrEd 5.60.30
Dadhimukha
Sanskrit
इष्टं मधुवनं ह्य् एतत् सुग्रीवस्य महात्मनः पितृपैतामहं दिव्यं देवैर् अपि दुरासदम् ॥
iṣṭaṃ madhuvanaṃ hy etat sugrīvasya mahātmanaḥ pitṛpaitāmahaṃ divyaṃ devair api durāsadam
English
For this Madhuvana is dear
to great-souled Sugriva,
his fathers’ and forefathers’, heavenly,
hard even for the gods to approach.
हिन्दी
क्योंकि यह मधुवन महात्मा सुग्रीव को प्रिय है; यह उनके पिता-दादा का है, दिव्य है, देवताओं के लिए भी दुर्गम है।
॥ 5.62.35 ॥
CrEd 5.60.32
Dadhimukha
Sanskrit
वध्या ह्य् एते दुरात्मानो नृपाज्ञापरिभाविनः ।
अमर्षप्रभवो रोषः सफलो नो भविष्यति ॥
vadhyā hy ete durātmāno nṛpājñāparibhāvinaḥ
amarṣaprabhavo roṣaḥ saphalo no bhaviṣyati
English
For these wicked ones deserve death,
who flout the king’s command;
our wrath, born of outrage,
shall bear its fruit.
हिन्दी
क्योंकि राजा की आज्ञा का अपमान करने वाले ये दुष्ट वध के योग्य हैं; असहनशीलता से उपजा हमारा क्रोध सफल होकर रहेगा।
॥ 5.62.36 ॥
CrEd 5.60.33
silent moment मौन क्षण