Sources · स्रोत

Narada's question

नारद का प्रश्न
Valmiki · Bala Kanda
1.1.1–1.2.2 (CrEd 1.1.1–1.2.2)

तपस्वी वाल्मीकि नारद से पूछते हैं कि क्या आज संसार में कोई ऐसा पुरुष है जो गुणवान, पराक्रमी, सत्यवादी और क्रोध को जीतने वाला हो। नारद उत्तर में इक्ष्वाकु वंश के राम का नाम लेते हैं और संक्षेप में उनकी पूरी कथा सुनाते हैं: वनवास, सीता का हरण, सुग्रीव से मित्रता, हनुमान की छलाँग, सेतु, रावण का वध और भयमुक्त संसार में राम का लौटकर राज करना। वाल्मीकि और उनके शिष्य से सत्कार पाकर नारद आकाश में चले जाते हैं।

The ascetic Valmiki asks Narada whether there is a man alive now who is virtuous, mighty, true to his word and master of his anger. Narada answers with Rama of the Ikshvaku line, and tells his whole story in brief: the exile, Sita's abduction, the alliance with Sugriva, Hanuman's leap, the bridge, Ravana's death and the return to rule in a world without fear. Honoured by Valmiki and his pupil, Narada goes up into the sky.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

Narada's question

Valmiki 1.1.1–1.1.100; 1.2.1–1.2.2 (CrEd 1.1.1–1.1.79; 1.2.1–1.2.2)

॥ 1.1.1 ॥

CrEd 1.1.1

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तपःस्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् ।
नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर् मुनिपुंगवम् ॥

tapaḥsvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam
nāradaṃ paripapraccha vālmīkir munipuṃgavam

English

Narada, rapt in austerity and sacred study,
best of all who know the word,
the ascetic Valmiki questioned,
that bull among the sages.

हिन्दी

तप और स्वाध्याय में लीन, वाणी जानने वालों में श्रेष्ठ, मुनियों में प्रधान नारद से तपस्वी वाल्मीकि ने पूछा।

॥ 1.1.2 ॥

CrEd 1.1.2

वाल्मीकिValmiki

Sanskrit

को न्व् अस्मिन् साम्प्रतं लोके गुणवान् कश् च वीर्यवान् ।
धर्मज्ञश् च कृतज्ञश् च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥

ko nv asmin sāmprataṃ loke guṇavān kaś ca vīryavān
dharmajñaś ca kṛtajñaś ca satyavākyo dṛḍhavrataḥ

English

Who is there now in this world
who is virtuous, and who is valiant,
who knows dharma, who is grateful,
true in his word, and firm in his vows?

हिन्दी

इस संसार में आज ऐसा कौन है जो गुणवान हो, और कौन पराक्रमी? कौन धर्म को जानता है, कौन किए हुए उपकार को मानता है, कौन सच बोलता है और अपने व्रत पर अडिग रहता है?

॥ 1.1.4 ॥

CrEd 1.1.4

वाल्मीकिValmiki

Sanskrit

आत्मवान् को जितक्रोधो द्युतिमान् कोऽनसूयकः ।
कस्य बिभ्यति देवाश् च जातरोषस्य संयुगे ॥

ātmavān ko jitakrodho dyutimān ko 'nasūyakaḥ
kasya bibhyati devāś ca jātaroṣasya saṃyuge

English

Who is master of himself, who has conquered anger,
who is radiant, who is free of envy?
Whom do the very gods fear
when his wrath is roused in battle?

हिन्दी

कौन आत्मसंयमी है, किसने क्रोध को जीत लिया है? कौन तेजस्वी है, कौन ईर्ष्या से रहित है? और युद्ध में जिसका क्रोध भड़क उठे, तो देवता भी किससे डरते हैं?

॥ 1.1.5–7 ॥

CrEd 1.1.5–7

silent moment मौन क्षण

॥ 1.1.7 ॥

CrEd 1.1.7

Narada

Sanskrit

बहवो दुर्लभाश् चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः ।
मुने वक्ष्याम्य् अहं बुद्ध्वा तैर् युक्तः श्रूयतां नरः ॥

bahavo durlabhāś caiva ye tvayā kīrtitā guṇāḥ
mune vakṣyāmy ahaṃ buddhvā tair yuktaḥ śrūyatāṃ naraḥ

English

Many, and rare indeed,
are the virtues you have named.
Sage, I have weighed them, and will speak:
hear of the man who has them.

हिन्दी

मुनि, तुमने जिन गुणों का वर्णन किया है, वे बहुत हैं और दुर्लभ भी। मैं सोच-समझकर बताता हूँ: उन गुणों से युक्त पुरुष के बारे में सुनो।

॥ 1.1.8 ॥

CrEd 1.1.8ab

Narada

Sanskrit

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥

ikṣvākuvaṃśaprabhavo rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ

English

Sprung from the line of Ikshvaku,
Rama by name, he is known among men.

हिन्दी

इक्ष्वाकु वंश में जन्मे वे लोगों में राम नाम से प्रसिद्ध हैं।

॥ 1.1.17–18 ॥

CrEd 1.1.16cd–17

Narada

Sanskrit

समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवान् इव ।
विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत् प्रियदर्शनः ।
कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥

samudra iva gāmbhīrye dhairyeṇa himavān iva
viṣṇunā sadṛśo vīrye somavat priyadarśanaḥ
kālāgnisadṛśaḥ krodhe kṣamayā pṛthivīsamaḥ

English

Like the ocean in his depth,
in steadfastness like the Himalaya,
like Vishnu in his valour,
lovely to see as the moon,
like the fire of Time in anger,
in patience equal to the earth.

हिन्दी

गहराई में वे समुद्र जैसे हैं, धैर्य में हिमालय जैसे; पराक्रम में विष्णु के समान, चंद्रमा जैसे देखने में प्रिय; क्रोध में प्रलय की कालाग्नि जैसे, और क्षमा में पृथ्वी के समान।

॥ 1.1.19–23 ॥

CrEd 1.1.18cd–21

Narada

Sanskrit

तस्याभिषेकसंभारान् दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ।
पूर्वं दत्तवरा देवी वरम् एनम् अयाचत ।
विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ।
स सत्यवचनाद् राजा धर्मपाशेन संयतः ।
विवासयाम् आस सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥

tasyābhiṣekasaṃbhārān dṛṣṭvā bhāryātha kaikayī
pūrvaṃ dattavarā devī varam enam ayācata
vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣecanam
sa satyavacanād rājā dharmapāśena saṃyataḥ
vivāsayām āsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam

English

Seeing the things made ready for his crowning,
Kaikeyi, the king’s wife,
the queen once granted boons,
asked of him this boon:
Rama sent into exile,
and Bharata consecrated.
The king, for his word of truth,
bound in the noose of dharma,
sent into exile his son,
Rama, Dasharatha’s beloved.

हिन्दी

उनके अभिषेक की तैयारियाँ देखकर राजा की पत्नी देवी कैकेयी ने, जिन्हें बहुत पहले वर दिए जा चुके थे, यह वर माँगा: राम का वनवास और भरत का अभिषेक। अपने सत्य वचन के कारण धर्म के पाश में बँधे राजा दशरथ ने अपने प्रिय पुत्र राम को वन भेज दिया।

॥ 1.1.24–25; 1.1.27–28 ॥

CrEd 1.1.22–24

Narada

Sanskrit

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ।
पितुर् वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ।
तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।
स्नेहाद् विनयसंपन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ।
सर्वलक्षणसंपन्ना नारीणाम् उत्तमा वधूः ।
सीताप्य् अनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ॥

sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñām anupālayan
pitur vacananirdeśāt kaikeyyāḥ priyakāraṇāt
taṃ vrajantaṃ priyo bhrātā lakṣmaṇo 'nujagāma ha
snehād vinayasaṃpannaḥ sumitrānandavardhanaḥ
sarvalakṣaṇasaṃpannā nārīṇām uttamā vadhūḥ
sītāpy anugatā rāmaṃ śaśinaṃ rohiṇī yathā

English

The hero went to the forest,
keeping faith with his promise,
at the bidding of his father’s word,
to do what Kaikeyi desired.
As he went, his dear brother
Lakshmana followed him,
for love, rich in modesty,
the joy of Sumitra’s heart.
Graced with every auspicious mark,
best of women, his bride,
Sita too followed Rama,
as Rohini follows the moon.

हिन्दी

वचन का पालन करते हुए, पिता की आज्ञा से और कैकेयी को प्रसन्न करने के लिए, वे वीर वन को चले। उन्हें जाते देख उनके प्रिय भाई, विनय से भरे, सुमित्रा का आनंद बढ़ाने वाले लक्ष्मण स्नेह के कारण उनके पीछे चल पड़े। और सब शुभ लक्षणों से युक्त, स्त्रियों में उत्तम, उनकी वधू सीता भी राम के पीछे चलीं, जैसे रोहिणी चंद्रमा के पीछे चलती है।

॥ 1.1.32–34; 1.1.37–39 ॥

CrEd 1.1.28–31

condensed from 1.1.32–34; 1.1.37–39

Narada

Sanskrit

चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस् तदा ।
राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन् सुतम् ।
… पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः ।
निवर्तयाम् आस ततो भरतं भरताग्रजः ।
स कामम् अनवाप्यैव रामपादाव् उपस्पृशन् ।
नन्दिग्रामेऽकरोद् राज्यं रामागमनकाङ्क्षया ॥

citrakūṭaṃ gate rāme putraśokāturas tadā
rājā daśarathaḥ svargaṃ jagāma vilapan sutam
… pāduke cāsya rājyāya nyāsaṃ dattvā punaḥ punaḥ
nivartayām āsa tato bharataṃ bharatāgrajaḥ
sa kāmam anavāpyaiva rāmapādāv upaspṛśan
nandigrāme 'karod rājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā

English

When Rama had gone to Chitrakuta,
then, sick with grief for his son,
King Dasharatha went to heaven,
lamenting for his son.
… His sandals, a pledge for the kingdom,
he gave him, again and again,
and so Bharata’s elder brother
turned Bharata back.
His wish unwon, touching
the feet of Rama,
he ruled the kingdom from Nandigrama,
longing for Rama’s return.

हिन्दी

राम के चित्रकूट चले जाने पर पुत्र के शोक से व्याकुल राजा दशरथ पुत्र के लिए विलाप करते हुए स्वर्ग सिधार गए। … राज्य के लिए धरोहर के रूप में बार-बार अपनी पादुकाएँ देकर भरत के बड़े भाई ने भरत को लौटा दिया। अपनी इच्छा पूरी न होने पर, राम के चरणों को छूते हुए, भरत ने राम के लौटने की आस में नंदिग्राम से राज्य चलाया।

॥ 1.1.46–49 ॥

CrEd 1.1.36–38

condensed from 1.1.46–49

Narada

Sanskrit

तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी ।
विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी ।
… निजघान रणे रामस् तेषां चैव पदानुगान् ।
रक्षसां निहतान्य् आसन् सहस्राणि चतुर्दश ॥

tena tatraiva vasatā janasthānanivāsinī
virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī
… nijaghāna raṇe rāmas teṣāṃ caiva padānugān
rakṣasāṃ nihatāny āsan sahasrāṇi caturdaśa

English

While he dwelt in that very place,
she who dwelt in Janasthana,
Shurpanakha, was disfigured,
the rakshasi who took what shape she pleased.
… Rama slew them in battle,
and their followers too;
of the rakshasas there were slain
fourteen thousand.

हिन्दी

जब वे वहीं रह रहे थे, तब जनस्थान में रहने वाली, इच्छा से रूप बदलने वाली राक्षसी शूर्पणखा विरूप की गई। … राम ने युद्ध में उन्हें और उनके अनुयायियों को भी मार डाला: चौदह हज़ार राक्षस मारे गए।

॥ 1.1.49–52 ॥

CrEd 1.1.39–41

Narada

Sanskrit

ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः ।
सहायं वरयाम् आस मारीचं नाम राक्षसम् ।
वार्यमाणः सुबहुशो मारीचेन स रावणः ।
न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ।
अनादृत्य तु तद् वाक्यं रावणः कालचोदितः ।
जगाम सहमारीचस् तस्याश्रमपदं तदा ॥

tato jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ
sahāyaṃ varayām āsa mārīcaṃ nāma rākṣasam
vāryamāṇaḥ subahuśo mārīcena sa rāvaṇaḥ
na virodho balavatā kṣamo rāvaṇa tena te
anādṛtya tu tad vākyaṃ rāvaṇaḥ kālacoditaḥ
jagāma sahamārīcas tasyāśramapadaṃ tadā

English

Then, hearing his kinsmen slain,
Ravana, senseless with rage,
chose for his helper
a rakshasa, Maricha by name.
Again and again held back
by Maricha was Ravana:
“A quarrel with one so strong
is not fit for you, Ravana.”
But heedless of those words,
Ravana, driven on by Time,
went, Maricha at his side,
to the place of Rama’s hermitage.

हिन्दी

तब अपने कुटुंबियों के वध की बात सुनकर क्रोध से बेसुध रावण ने मारीच नाम के राक्षस को अपना सहायक चुना। मारीच ने रावण को बार-बार रोका: “रावण, इतने बलवान से तुम्हारा बैर ठीक नहीं।” पर उस बात की अनदेखी करके, काल से प्रेरित रावण मारीच को साथ लेकर उनके आश्रम पहुँचा।

॥ 1.1.52–53 ॥

CrEd 1.1.42

Narada

Sanskrit

तेन मायाविना दूरम् अपवाह्य नृपात्मजौ ।
जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम् ॥

tena māyāvinā dūram apavāhya nṛpātmajau
jahāra bhāryāṃ rāmasya gṛdhraṃ hatvā jaṭāyuṣam

English

Through that master of illusion
he drew the princes far away,
and carried off the wife of Rama,
when he had slain the vulture Jatayu.

हिन्दी

उस मायावी के सहारे दोनों राजकुमारों को दूर हटवाकर, और गिद्ध जटायु को मारकर, उसने राम की पत्नी का हरण कर लिया।

॥ 1.1.53–54 ॥

CrEd 1.1.43

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम् ।
राघवः शोकसंतप्तो विललापाकुलेन्द्रियः ॥

gṛdhraṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā hṛtāṃ śrutvā ca maithilīm
rāghavaḥ śokasaṃtapto vilalāpākulendriyaḥ

English

Seeing the vulture slain,
and hearing Maithili taken,
Raghava, burning with grief,
lamented, his senses in turmoil.

हिन्दी

गिद्ध को मरा हुआ देखकर और मैथिली के हरण की बात सुनकर, शोक से संतप्त राघव व्याकुल होकर विलाप करने लगे।

॥ 1.1.58–59; 1.1.64–65; 1.1.70 ॥

CrEd 1.1.47–48; 1.1.51; 1.1.55

condensed from 1.1.58–59; 1.1.64–65; 1.1.70

Narada

Sanskrit

पम्पातीरे हनुमता संगतो वानरेण ह ।
हनुमद्वचनाच् चैव सुग्रीवेण समागतः ।
… पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप संपूर्णं दशयोजनम् ।
… ततः सुग्रीववचनाद् धत्वा वालिनम् आहवे ।
सुग्रीवम् एव तद् राज्ये राघवः प्रत्यपादयत् ॥

pampātīre hanumatā saṃgato vānareṇa ha
hanumadvacanāc caiva sugrīveṇa samāgataḥ
… pādāṅguṣṭhena cikṣepa saṃpūrṇaṃ daśayojanam
… tataḥ sugrīvavacanād dhatvā vālinam āhave
sugrīvam eva tad rājye rāghavaḥ pratyapādayat

English

On the Pampa’s bank he met
Hanuman, the vanara;
and at Hanuman’s word
he came together with Sugriva.
… With his great toe he hurled it
a full ten yojanas.
… Then, at Sugriva’s word, he slew
Vali in battle,
and Sugriva himself, in that kingdom,
Raghava established.

हिन्दी

पंपा के तट पर उनकी भेंट वानर हनुमान से हुई, और हनुमान के कहने पर वे सुग्रीव से मिले। … पैर के अँगूठे से उन्होंने उसे (दुंदुभि के शरीर को) पूरे दस योजन दूर फेंक दिया। … फिर सुग्रीव के कहने पर युद्ध में वाली को मारकर राघव ने सुग्रीव को ही उस राज्य पर बिठा दिया।

॥ 1.1.71–72 ॥

CrEd 1.1.56–57

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

स च सर्वान् समानीय वानरान् वानरर्षभः ।
दिशः प्रस्थापयाम् आस दिदृक्षुर् जनकात्मजाम् ।
ततो गृध्रस्य वचनात् संपातेर् हनुमान् बली ।
शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम् ॥

sa ca sarvān samānīya vānarān vānararṣabhaḥ
diśaḥ prasthāpayām āsa didṛkṣur janakātmajām
tato gṛdhrasya vacanāt saṃpāter hanumān balī
śatayojanavistīrṇaṃ pupluve lavaṇārṇavam

English

He gathered all the vanaras,
that bull among the vanaras,
and sent them to every quarter,
eager to see Janaka’s daughter.
Then, at the vulture Sampati’s word,
Hanuman the mighty
leapt the salt sea,
a hundred yojanas wide.

हिन्दी

वानरों में श्रेष्ठ उन (सुग्रीव) ने सब वानरों को इकट्ठा किया और जनक की पुत्री को खोजने की इच्छा से उन्हें सब दिशाओं में भेजा। फिर गिद्ध संपाति के कहने पर बलवान हनुमान सौ योजन चौड़े खारे समुद्र को लाँघ गए।

॥ 1.1.73–74; 1.1.77 ॥

CrEd 1.1.58–59; 1.1.62

condensed from 1.1.73–74; 1.1.77

Narada

Sanskrit

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् ।
ददर्श सीतां ध्यायन्तीम् अशोकवनिकां गताम् ।
निवेदयित्वाभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च ।
… ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम् ऋते सीतां च मैथिलीम् ।
रामाय प्रियम् आख्यातुं पुनर् आयान् महाकपिः ॥

tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām
dadarśa sītāṃ dhyāyantīm aśokavanikāṃ gatām
nivedayitvābhijñānaṃ pravṛttiṃ ca nivedya ca
… tato dagdhvā purīṃ laṅkām ṛte sītāṃ ca maithilīm
rāmāya priyam ākhyātuṃ punar āyān mahākapiḥ

English

There, reaching Lanka,
the city Ravana guarded,
he saw Sita, lost in thought,
gone into the Ashoka grove.
He gave the token of remembrance,
and told her all that had passed …
… Then, burning Lanka’s city,
all but Sita, Maithili,
to tell Rama the welcome news
the great monkey came back.

हिन्दी

रावण की रक्षा वाली लंका नगरी पहुँचकर उन्होंने अशोक वाटिका में बैठी, चिंता में डूबी सीता को देखा। उन्हें पहचान का चिह्न सौंपकर और सारा समाचार सुनाकर … फिर मैथिली सीता को छोड़ पूरी लंका नगरी जलाकर, वे महाकपि राम को प्रिय समाचार सुनाने लौट आए।

॥ 1.1.78 ॥

CrEd 1.1.63

Narada

Sanskrit

सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् ।
न्यवेदयद् अमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः ॥

so 'bhigamya mahātmānaṃ kṛtvā rāmaṃ pradakṣiṇam
nyavedayad ameyātmā dṛṣṭā sīteti tattvataḥ

English

Coming to the great-souled one,
he walked round Rama in reverence,
and told him truly, that boundless soul:
“Seen is Sita.”

हिन्दी

महात्मा राम के पास जाकर और उनकी परिक्रमा करके, अपार आत्मबल वाले हनुमान ने उन्हें सच-सच बताया: “सीता दिख गईं।”

॥ 1.1.79–80 ॥

CrEd 1.1.64–65

Narada

Sanskrit

ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः ।
समुद्रं क्षोभयाम् आस शरैर् आदित्यसंनिभैः ।
दर्शयाम् आस चात्मानं समुद्रः सरितां पतिः ।
समुद्रवचनाच् चैव नलं सेतुम् अकारयत् ॥

tataḥ sugrīvasahito gatvā tīraṃ mahodadheḥ
samudraṃ kṣobhayām āsa śarair ādityasaṃnibhaiḥ
darśayām āsa cātmānaṃ samudraḥ saritāṃ patiḥ
samudravacanāc caiva nalaṃ setum akārayat

English

Then, with Sugriva, going
to the shore of the great sea,
he shook the ocean
with arrows like the sun.
And the ocean showed himself,
the lord of rivers;
at the ocean’s word
he had Nala build the bridge.

हिन्दी

फिर सुग्रीव के साथ महासागर के तट पर जाकर उन्होंने सूर्य जैसे बाणों से समुद्र को क्षुब्ध कर दिया। नदियों के स्वामी समुद्र ने स्वयं को प्रकट किया, और समुद्र के कहने पर उन्होंने नल से सेतु बनवाया।

॥ 1.1.81; 1.1.85 ॥

CrEd 1.1.66

Narada

Sanskrit

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणम् आहवे ।
अभ्यषिञ्चत् स लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ॥

tena gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇam āhave
abhyaṣiñcat sa laṅkāyāṃ rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam

English

Crossing by it to Lanka’s city,
slaying Ravana in battle,
he consecrated in Lanka
Vibhishana, lord of the rakshasas.

हिन्दी

उस (सेतु) से लंका नगरी जाकर और युद्ध में रावण को मारकर उन्होंने लंका में विभीषण का राक्षसों के राजा के रूप में अभिषेक किया।

॥ 1.1.86; 1.1.88–89 ॥

CrEd 1.1.69–70

Narada

Sanskrit

देवताभ्यो वरान् प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् ।
पुष्पकं तत् समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा ।
नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः ।
रामः सीताम् अनुप्राप्य राज्यं पुनर् अवाप्तवान् ॥

devatābhyo varān prāpya samutthāpya ca vānarān
puṣpakaṃ tat samāruhya nandigrāmaṃ yayau tadā
nandigrāme jaṭāṃ hitvā bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ
rāmaḥ sītām anuprāpya rājyaṃ punar avāptavān

English

Winning boons from the gods,
raising the vanaras up,
he mounted the Pushpaka
and went then to Nandigrama.
At Nandigrama, his matted hair put off,
with his brothers, the sinless one,
Rama, with Sita won again,
has gained his kingdom once more.

हिन्दी

देवताओं से वर पाकर और वानरों को फिर उठाकर, वे पुष्पक पर चढ़कर नंदिग्राम गए। नंदिग्राम में भाइयों के साथ उन निष्पाप ने जटाएँ त्याग दीं; और सीता को फिर पाकर राम ने अपना राज्य फिर से पा लिया है।

॥ 1.1.89 ॥

CrEd 1.1.70

silent moment मौन क्षण

॥ 1.1.90–92 ॥

CrEd 1.1.71–73

condensed from 1.1.90–92

Narada

Sanskrit

प्रहृष्टमुदितो लोकस् तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः ।
निरामयो अरोगश् च दुर्भिक्षभयवर्जितः ।
न पुत्रमरणं के चिद् द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्व चित् ।
… न वातजं भयं किं चिन् नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः ।
न चाग्रिजं भयं किं चिद् यथा कृतयुगे तथा ॥

prahṛṣṭamudito lokas tuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ
nirāmayo arogaś ca durbhikṣabhayavarjitaḥ
na putramaraṇaṃ ke cid drakṣyanti puruṣāḥ kva cit
… na vātajaṃ bhayaṃ kiṃ cin nāpsu majjanti jantavaḥ
na cāgrijaṃ bhayaṃ kiṃ cid yathā kṛtayuge tathā

English

Glad and joyful is the world,
content, well fed, and righteous,
free of sickness, free of disease,
free from the fear of famine.
Nowhere will any man
look upon a son’s death.
… No fear from the wind at all,
no creature drowns in the waters,
and no fear at all from fire:
as in the Krita age, so now.

हिन्दी

संसार हर्षित और आनंदित है, संतुष्ट, पुष्ट और धर्म में दृढ़; रोग और व्याधि से मुक्त, अकाल के भय से रहित। कहीं कोई पुरुष पुत्र की मृत्यु नहीं देखेगा। … न आँधी का कोई भय है, न कोई प्राणी जल में डूबता है, न आग का कोई भय है: जैसा सतयुग में था, वैसा ही है।

॥ 1.1.97 ॥

CrEd 1.1.76

Narada

Sanskrit

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।
रामो राज्यम् उपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥

daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca
rāmo rājyam upāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati

English

Ten thousand years,
and ten hundred years more,
Rama will rule the kingdom,
and go to the world of Brahma.

हिन्दी

दस हज़ार वर्ष और दस सौ वर्ष राज्य करके राम ब्रह्मलोक को जाएँगे।

॥ 1.2.1 ॥

CrEd 1.2.1

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

नारदस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
पूजयाम् आस धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः ॥

nāradasya tu tad vākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ
pūjayām āsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ

English

Hearing those words of Narada,
he who was skilled in words,
the righteous one, honoured him,
the great sage, with his pupil.

हिन्दी

नारद के वे वचन सुनकर, वाणी में निपुण, धर्मात्मा महामुनि ने अपने शिष्य के साथ उनका सत्कार किया।

॥ 1.2.2 ॥

CrEd 1.2.2

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

यथावत् पूजितस् तेन देवर्षिर् नारदस् तदा ।
आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातः स जगाम विहायसम् ॥

yathāvat pūjitas tena devarṣir nāradas tadā
āpṛṣṭvaivābhyanujñātaḥ sa jagāma vihāyasam

English

Honoured by him as was due,
Narada, the divine seer, then
took his leave, and, given leave,
went away into the sky.

हिन्दी

उनसे विधिवत सत्कार पाकर देवर्षि नारद ने तब विदा माँगी, और अनुमति पाकर वे आकाश में चले गए।

॥ 1.2.2 ॥

CrEd 1.2.2

silent moment मौन क्षण