The empty cradle
॥ 1.6.4 ॥
CrEd 1.6.4
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
यथा मनुर् महातेजा लोकस्य परिरक्षिता ।
तथा दशरथो राजा वसञ् जगद् अपालयत् ॥
yathā manur mahātejā lokasya parirakṣitā
tathā daśaratho rājā vasañ jagad apālayat
English
As Manu, of mighty splendour,
was guardian of the world,
so King Dasharatha, dwelling there,
guarded the world.
हिन्दी
जैसे महातेजस्वी मनु संसार के रक्षक थे, वैसे ही राजा दशरथ वहाँ रहते हुए जगत का पालन करते थे।
॥ 1.8.1 ॥
CrEd 1.8.1
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तस्य त्व् एवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद् वंशकरः सुतः ॥
tasya tv evaṃ prabhāvasya dharmajñasya mahātmanaḥ
sutārthaṃ tapyamānasya nāsīd vaṃśakaraḥ sutaḥ
English
But he, so mighty,
knower of dharma, great of soul,
who burned for a son,
had no son to carry on his line.
हिन्दी
पर ऐसे प्रतापी, धर्म के ज्ञाता, महात्मा राजा के, जो पुत्र के लिए तप रहे थे, वंश चलाने वाला कोई पुत्र नहीं था।
॥ 1.8.1 ॥
CrEd 1.8.1
silent moment मौन क्षण
॥ 1.8.2 ॥
CrEd 1.8.2
दशरथDasharatha
Sanskrit
सुतार्थं वाजिमेधेन किमर्थं न यजाम्य् अहम् ॥
sutārthaṃ vājimedhena kimarthaṃ na yajāmy aham
English
For a son, with the horse sacrifice,
why do I not make offering?
हिन्दी
पुत्र के लिए मैं अश्वमेध से यज्ञ क्यों न करूँ?
॥ 1.8.3 ॥
CrEd 1.8.3
silent moment मौन क्षण
॥ 1.8.4 ॥
CrEd 1.8.4
दशरथDasharatha
Sanskrit
ततोऽब्रवीद् इदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् शीघ्रम् आनय मे सर्वान् गुरूंस् तान् सपुरोहितान् ॥
tato 'bravīd idaṃ rājā sumantraṃ mantrisattamam śīghram ānaya me sarvān gurūṃs tān sapurohitān
English
Then the king spoke these words
to Sumantra, best of ministers:
“Bring me quickly all
my gurus, with the priests.”
हिन्दी
तब राजा ने मंत्रियों में श्रेष्ठ सुमन्त्र से यह कहा: “मेरे उन सब गुरुओं को, पुरोहितों सहित, जल्दी ले आओ।”
॥ 1.9.1 ॥
CrEd 1.8.5
silent moment मौन क्षण
॥ 1.9.1–2 ॥
CrEd 1.8.5–6
Sumantra
Sanskrit
ऋत्विग्भिर् उपदिष्टोऽयं पुरावृत्तो मया श्रुतः सनत्कुमारो भगवान् पूर्वं कथितवान् कथाम् ऋषीणां संनिधौ राजंस् तव पुत्रागमं प्रति ॥
ṛtvigbhir upadiṣṭo 'yaṃ purāvṛtto mayā śrutaḥ sanatkumāro bhagavān pūrvaṃ kathitavān kathām ṛṣīṇāṃ saṃnidhau rājaṃs tava putrāgamaṃ prati
English
Taught by the priests, this tale of old
I have heard:
the holy Sanatkumara long ago
told a story,
in the presence of the sages, O king,
of the coming of your sons.
हिन्दी
ऋत्विजों का बताया यह पुराना वृत्तान्त मैंने सुना है। हे राजन्, बहुत पहले भगवान सनत्कुमार ने ऋषियों के सामने आपके पुत्रों के आगमन के विषय में एक कथा कही थी।
॥ 1.9.3–5 ॥
CrEd 1.8.7–8
Sumantra
Sanskrit
काश्यपस्य तु पुत्रोऽस्ति विभाण्डक इति श्रुतः ऋष्यशृङ्ग इति ख्यातस् तस्य पुत्रो भविष्यति स वने नित्यसंवृद्धो … नान्यं जानाति विप्रेन्द्रो नित्यं पित्रनुवर्तनात् ॥
kāśyapasya tu putro 'sti vibhāṇḍaka iti śrutaḥ ṛṣyaśṛṅga iti khyātas tasya putro bhaviṣyati sa vane nityasaṃvṛddho … nānyaṃ jānāti viprendro nityaṃ pitranuvartanāt
English
Kashyapa has a son,
Vibhandaka, so it is heard;
to him a son will be born,
famed as Rishyashringa.
He, ever reared in the forest,
…
knows no one else, that best of brahmins,
ever following his father.
हिन्दी
कश्यप के एक पुत्र हैं, जो विभाण्डक नाम से प्रसिद्ध हैं। उनका एक पुत्र होगा, जो ऋष्यशृंग नाम से विख्यात होगा। वह सदा वन में ही पला-बढ़ा … वह श्रेष्ठ ब्राह्मण सदा पिता का ही अनुसरण करने के कारण किसी और को नहीं जानता।
॥ 1.9.8–9 ॥
CrEd 1.8.11–12
Sumantra
Sanskrit
एतस्मिन्न् एव काले तु लोमपादः प्रतापवान् ।
अङ्गेषु प्रथितो राजा भविष्यति महाबलः ।
तस्य व्यतिक्रमाद् राज्ञो भविष्यति सुदारुणा ।
अनावृष्टिः सुघोरा वै सर्वभूतभयावहा ॥
etasminn eva kāle tu lomapādaḥ pratāpavān
aṅgeṣu prathito rājā bhaviṣyati mahābalaḥ
tasya vyatikramād rājño bhaviṣyati sudāruṇā
anāvṛṣṭiḥ sughorā vai sarvabhūtabhayāvahā
English
At that very time Lomapada,
full of valour,
will be a renowned king among the Angas,
mighty in strength.
Through that king’s transgression
there will come, most dreadful,
a drought, terrible indeed,
bringing fear to every creature.
हिन्दी
उसी समय अंग देश में प्रतापी, महाबली लोमपाद प्रसिद्ध राजा होंगे। उस राजा के एक अपराध से बड़ा भयंकर, अत्यन्त घोर सूखा पड़ेगा, जो सब प्राणियों को भय देने वाला होगा।
॥ 1.9.19 ॥
CrEd 1.8.22
Sumantra
Sanskrit
ऋष्यशृङ्गस् तु जामाता पुत्रांस् तव विधास्यति सनत्कुमारकथितम् एतावद् व्याहृतं मया ॥
ṛṣyaśṛṅgas tu jāmātā putrāṃs tava vidhāsyati sanatkumārakathitam etāvad vyāhṛtaṃ mayā
English
And Rishyashringa, the son-in-law,
will bring about your sons.
What Sanatkumara told,
thus far I have declared.
हिन्दी
और (उनके) जामाता ऋष्यशृंग आपके लिए पुत्रों का विधान करेंगे। सनत्कुमार ने जो कहा था, वह मैंने यहाँ तक कह दिया।
॥ 1.9.20 ॥
CrEd 1.8.23
silent moment मौन क्षण
॥ 1.9.20 ॥
CrEd 1.8.23
दशरथDasharatha
Sanskrit
अथ हृष्टो दशरथः सुमन्त्रं प्रत्यभाषत यथर्ष्यशृङ्गस् त्व् आनीतो विस्तरेण त्वयोच्यताम् ॥
atha hṛṣṭo daśarathaḥ sumantraṃ pratyabhāṣata yatharṣyaśṛṅgas tv ānīto vistareṇa tvayocyatām
English
Then Dasharatha, delighted,
answered Sumantra:
“How Rishyashringa was brought,
tell it to me in full.”
हिन्दी
तब प्रसन्न होकर दशरथ ने सुमन्त्र को उत्तर दिया: “ऋष्यशृंग को कैसे लाया गया, यह तुम विस्तार से कहो।”
॥ 1.10.9, 1.10.20–21 ॥
CrEd 1.9.9, 1.9.20–21
Sumantra
Sanskrit
न तेन जन्मप्रभृति दृष्टपूर्वं तपस्विना स्त्री वा पुमान् वा … मोदकान् प्रददुस् तस्मै … तानि चास्वाद्य तेजस्वी फलानीति स्म मन्यते ॥
na tena janmaprabhṛti dṛṣṭapūrvaṃ tapasvinā strī vā pumān vā … modakān pradadus tasmai … tāni cāsvādya tejasvī phalānīti sma manyate
English
Never since his birth
had that ascetic seen
a woman, or a man …
They gave him sweets …
and tasting them, the radiant one
thought that they were fruits.
हिन्दी
उस तपस्वी ने जन्म से लेकर पहले कभी न कोई स्त्री देखी थी, न पुरुष … उन्होंने उसे मोदक दिए … और उन्हें चखकर उस तेजस्वी ने समझा कि ये फल हैं।
॥ 1.10.29 ॥
CrEd 1.9.28
Sumantra
Sanskrit
तत्र चानीयमाने तु विप्रे तस्मिन् महात्मनि ववर्ष सहसा देवो जगत् प्रह्लादयंस् तदा ॥
tatra cānīyamāne tu vipre tasmin mahātmani vavarṣa sahasā devo jagat prahlādayaṃs tadā
English
And as he was being brought there,
that great-souled brahmin,
suddenly the god rained down,
gladdening the world.
हिन्दी
और जब उस महात्मा ब्राह्मण को वहाँ लाया जा रहा था, तभी वर्षा के देवता अचानक बरस पड़े, और उन्होंने जगत को आनन्दित कर दिया।
॥ 1.11.1–2 ॥
CrEd 1.10.1–2
Sumantra
Sanskrit
भूय एव च राजेन्द्र शृणु मे वचनं हितम् … इक्ष्वाकूणां कुले जातो भविष्यति सुधार्मिकः राजा दशरथो नाम्ना श्रीमान् सत्यप्रतिश्रवः ॥
bhūya eva ca rājendra śṛṇu me vacanaṃ hitam … ikṣvākūṇāṃ kule jāto bhaviṣyati sudhārmikaḥ rājā daśaratho nāmnā śrīmān satyapratiśravaḥ
English
Hear further, lord of kings,
my words, for your good.
…
Born in the Ikshvakus’ line
there will be one most righteous,
a king, Dasharatha by name,
glorious, true to his word.
हिन्दी
हे राजेन्द्र, फिर से मेरी हितकारी बात सुनिए। … इक्ष्वाकुओं के कुल में जन्मा, दशरथ नाम का एक परम धर्मात्मा राजा होगा, जो श्रीमान और अपने वचन का सच्चा होगा।
॥ 1.11.2 ॥
CrEd 1.10.2
silent moment मौन क्षण
॥ 1.11.10 ॥
CrEd 1.10.10
Sumantra
Sanskrit
पुत्राश् चास्य भविष्यन्ति चत्वारोऽमितविक्रमाः वंशप्रतिष्ठानकराः सर्वलोकेषु विश्रुताः ॥
putrāś cāsya bhaviṣyanti catvāro 'mitavikramāḥ vaṃśapratiṣṭhānakarāḥ sarvalokeṣu viśrutāḥ
English
And sons will be born to him,
four, of boundless valour,
the founders of his line,
renowned in all the worlds.
हिन्दी
और उसके चार पुत्र होंगे, अपार पराक्रम वाले, जो उसके वंश की प्रतिष्ठा करेंगे और सब लोकों में विख्यात होंगे।
॥ 1.11.13 ॥
CrEd 1.10.13
silent moment मौन क्षण
॥ 1.11.12 ॥
CrEd 1.10.12
Sumantra
Sanskrit
स त्वं पुरुषशार्दूल तम् आनय सुसत्कृतम् स्वयम् एव महाराज गत्वा सबलवाहनः ॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla tam ānaya susatkṛtam svayam eva mahārāja gatvā sabalavāhanaḥ
English
So you, tiger among men,
bring him, with all honour,
going yourself, great king,
with army and carriages.
हिन्दी
अतः हे पुरुषसिंह, महाराज, आप सेना और वाहनों के साथ स्वयं जाकर उन्हें पूरे सत्कार के साथ ले आइए।
॥ 1.11.13 ॥
CrEd 1.10.13
silent moment मौन क्षण
॥ 1.11.26 ॥
CrEd 1.10.25
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततः स्वलंकृतं राजा नगरं प्रविवेश ह ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः पुरस्कृत्य द्विजर्षभम् ॥
tataḥ svalaṃkṛtaṃ rājā nagaraṃ praviveśa ha
śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ puraskṛtya dvijarṣabham
English
Then into the well-adorned city
the king made his entry,
to the roar of conches and drums,
the bull among brahmins before him.
हिन्दी
तब राजा ने शंखों और दुन्दुभियों के घोष के बीच, ब्राह्मणश्रेष्ठ को आगे करके, भली-भाँति सजे हुए नगर में प्रवेश किया।
॥ 1.11.27–29 ॥
CrEd 1.10.26–27
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततः प्रमुदिताः सर्वे दृष्ट्वा तं नागरा द्विजम् ।
प्रवेश्यमानं सत्कृत्य नरेन्द्रेणेन्द्रकर्मणा ।
अन्तःपुरं प्रवेश्यैनं पूजां कृत्वा तु शास्त्रतः ।
कृतकृत्यं तदात्मानं मेने तस्योपवाहनात् ॥
tataḥ pramuditāḥ sarve dṛṣṭvā taṃ nāgarā dvijam
praveśyamānaṃ satkṛtya narendreṇendrakarmaṇā
antaḥpuraṃ praveśyainaṃ pūjāṃ kṛtvā tu śāstrataḥ
kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ mene tasyopavāhanāt
English
Then all the citizens rejoiced
to see that brahmin
brought in with honour by the lord of men,
whose deeds were Indra’s.
He brought him into the inner palace,
worshipped him as the texts direct,
and thought himself fulfilled
for having brought him there.
हिन्दी
तब इन्द्र के समान कर्म करने वाले नरेन्द्र द्वारा सत्कारपूर्वक नगर में लाए जाते उस ब्राह्मण को देखकर सभी नगरवासी आनन्दित हुए। उन्हें अन्तःपुर में ले जाकर और शास्त्र के अनुसार उनकी पूजा करके, राजा ने उन्हें ले आने के कारण स्वयं को कृतार्थ माना।
॥ 1.11.29 ॥
CrEd 1.10.27
silent moment मौन क्षण