Where the rivers meet
॥ 2.54.3–4 ॥
CrEd 2.48.3–4
silent moment मौन क्षण
॥ 2.54.5 ॥
CrEd 2.48.5
रामRama
Sanskrit
प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् अग्नेर् भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः ॥
prayāgam abhitaḥ paśya saumitre dhūmam unnatam agner bhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ
English
Look, Saumitri, around Prayag:
the smoke that rises high,
the banner of holy Agni.
The sage, I think, is near.
हिन्दी
सौमित्र, देखो, प्रयाग के आसपास ऊँचा उठता धुआँ, भगवान अग्नि की ध्वजा। मुझे लगता है, मुनि पास ही हैं।
॥ 2.54.6 ॥
CrEd 2.48.6
रामRama
Sanskrit
नूनं प्राप्ताः स्म संभेदं गङ्गायमुनयोर् वयम् तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणा वारिघट्टितः ॥
nūnaṃ prāptāḥ sma saṃbhedaṃ gaṅgāyamunayor vayam tathā hi śrūyate śabdo vāriṇā vārighaṭṭitaḥ
English
Surely we have reached the meeting
of Ganga and Yamuna;
for there sounds the roar
of water struck by water.
हिन्दी
निश्चय ही हम गंगा और यमुना के संगम पर पहुँच गए हैं, क्योंकि पानी से टकराते पानी की आवाज़ सुनाई दे रही है।
॥ 2.54.7 ॥
CrEd 2.48.7
रामRama
Sanskrit
दारूणि परिभिन्नानि वनजैर् उपजीविभिः भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥
dārūṇi paribhinnāni vanajair upajīvibhiḥ bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ
English
Here lies wood, split
by forest folk who live by it;
and at Bharadvaja’s ashram
these many trees are seen.
हिन्दी
वन में रहकर उससे जीविका चलाने वालों की चीरी हुई लकड़ियाँ पड़ी हैं, और भरद्वाज के आश्रम में ये तरह-तरह के पेड़ दिख रहे हैं।
॥ 2.54.8 ॥
CrEd 2.48.8
silent moment मौन क्षण
॥ 2.54.9 ॥
CrEd 2.48.9
silent moment मौन क्षण
॥ 2.54.10, 12 ॥
CrEd 2.48.10–11
silent moment मौन क्षण
॥ 2.54.13–14 ॥
CrEd 2.48.12–13
रामRama
Sanskrit
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा मां चानुयाता विजनं तपोवनम् अनिन्दिता ॥
putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanam aninditā
English
We two are Dasharatha’s sons,
O lord, Rama and Lakshmana.
This is my wife, Vaidehi,
Janaka’s gracious daughter;
faultless, she has followed me
to the lonely ascetics’ wood.
हिन्दी
भगवन्, हम दोनों दशरथ के पुत्र हैं, राम और लक्ष्मण। यह मेरी पत्नी है, जनक की कल्याणी पुत्री वैदेही। यह निर्दोष स्त्री मेरे पीछे-पीछे इस निर्जन तपोवन में चली आई है।
॥ 2.54.15 ॥
CrEd 2.48.14
रामRama
Sanskrit
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिर् अनुजः प्रियः अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढव्रतः ॥
pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitrir anujaḥ priyaḥ ayam anvagamad bhrātā vanam eva dṛḍhavrataḥ
English
When my father sent me forth,
Saumitri, my dear younger brother,
this brother followed me
even to the forest, firm in his vow.
हिन्दी
जब पिता मुझे वन भेज रहे थे, तब मेरा प्यारा छोटा भाई सौमित्र, यह भाई, अपने व्रत में दृढ़ रहकर मेरे पीछे वन में ही चला आया।
॥ 2.54.16 ॥
CrEd 2.48.15
रामRama
Sanskrit
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामस् तपोवनम् धर्मम् एवाचरिष्यामस् तत्र मूलफलाशनाः ॥
pitrā niyuktā bhagavan praveṣyāmas tapovanam dharmam evācariṣyāmas tatra mūlaphalāśanāḥ
English
Charged by my father, lord,
we shall enter the ascetics’ wood;
there we shall live by dharma alone,
with roots and fruit for food.
हिन्दी
भगवन्, पिता की आज्ञा से हम तपोवन में प्रवेश करेंगे। वहाँ कंद-मूल और फल खाकर हम केवल धर्म का ही आचरण करेंगे।
॥ 2.54.17, 19ab ॥
CrEd 2.48.16–17ab
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गाम् अर्घ्यम् उदकं ततः ।
मृगपक्षिभिर् आसीनो मुनिभिश् च समन्ततः ॥
tasya tad vacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ
upānayata dharmātmā gām arghyam udakaṃ tataḥ
mṛgapakṣibhir āsīno munibhiś ca samantataḥ
English
Hearing those words
of the wise king’s son,
the righteous one then brought
a cow, the guest-gift, and water;
he sat with deer and birds
and sages all around him.
हिन्दी
बुद्धिमान राजकुमार की यह बात सुनकर धर्मात्मा मुनि ने तब उनके लिए गाय, अर्घ्य और जल प्रस्तुत किया। वे चारों ओर हिरनों, पक्षियों और मुनियों से घिरे बैठे थे।
॥ 2.54.19cd, 21ab ॥
CrEd 2.48.17cd, 19ab
Bharadvaja
Sanskrit
रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेनाह तं मुनिः … चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इहागतम् ॥
rāmam āgatam abhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ … cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvām ihāgatam
English
Honouring Rama, who had come,
the sage spoke to him in welcome:
“Long indeed it has been, Kakutstha;
now I see you come here.”
हिन्दी
आए हुए राम का सत्कार करके मुनि ने स्वागत के वचनों से उनसे कहा: … “काकुत्स्थ, सचमुच बहुत समय बाद मैं तुम्हें यहाँ आया देख रहा हूँ।”
॥ 2.54.21cd ॥
CrEd 2.48.19cd
Bharadvaja
Sanskrit
श्रुतं तव मया चेदं विवासनम् अकारणम् ॥
śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanam akāraṇam
English
And I have heard of this,
your banishment without a cause.
हिन्दी
और तुम्हारे इस अकारण वनवास के बारे में मैंने सुना है।
॥ 2.54.22 ॥
CrEd 2.48.20
Bharadvaja
Sanskrit
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे पुण्यश् च रमणीयश् च वसत्व् इह भवान् सुखम् ॥
avakāśo vivikto 'yaṃ mahānadyoḥ samāgame puṇyaś ca ramaṇīyaś ca vasatv iha bhavān sukham
English
This open ground is secluded,
where the two great rivers meet,
holy and lovely too:
here may you dwell at ease.
हिन्दी
दो महानदियों के संगम पर यह खुली जगह एकांत है, पवित्र है और सुंदर है। आप यहाँ सुख से रहें।
॥ 2.54.24ab, 25 ॥
CrEd 2.48.22
रामRama
Sanskrit
भगवन्न् इत आसन्नः पौरजानपदो जनः आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः अनेन कारणेनाहम् इह वासं न रोचये ॥
bhagavann ita āsannaḥ paurajānapado janaḥ āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ anena kāraṇenāham iha vāsaṃ na rocaye
English
Lord, from here they are near,
the folk of town and country;
they will come to gaze
at Vaidehi and at me;
and for this cause
I do not wish to dwell here.
हिन्दी
भगवन्, नगर और जनपद के लोग यहाँ से पास हैं। देखने वाले लोग वैदेही को और मुझे देखने आएँगे। इसी कारण मैं यहाँ रहना नहीं चाहता।
॥ 2.54.26 ॥
CrEd 2.48.23
रामRama
Sanskrit
एकान्ते पश्य भगवन्न् आश्रमस्थानम् उत्तमम् रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥
ekānte paśya bhagavann āśramasthānam uttamam ramate yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā
English
Lord, find in some lonely place
the best of sites for an ashram,
where Vaidehi may delight,
Janaka’s daughter, worthy of ease.
हिन्दी
भगवन्, किसी एकांत में आश्रम के लिए कोई उत्तम स्थान देखिए, जहाँ सुख के योग्य जनक की पुत्री वैदेही प्रसन्न रहे।
॥ 2.54.27 ॥
CrEd 2.48.24
silent moment मौन क्षण
॥ 2.54.28 ॥
CrEd 2.48.25
Bharadvaja
Sanskrit
दशक्रोश इतस् तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥
daśakrośa itas tāta girir yasmin nivatsyasi maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ
English
Ten krosas from here, my son,
is the hill where you will dwell,
holy, the haunt of great sages,
fair to see on every side.
हिन्दी
वत्स, यहाँ से दस कोस पर एक पर्वत है, जिस पर तुम रहोगे। वह पवित्र है, महर्षि वहाँ रहते हैं, और हर ओर से देखने में सुखद है।
॥ 2.54.29 ॥
CrEd 2.48.26
Bharadvaja
Sanskrit
गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसंनिभः ॥
golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasaṃnibhaḥ
English
Langurs roam it,
monkeys and bears frequent it;
Chitrakuta is its name,
the like of Gandhamadana.
हिन्दी
वहाँ लंगूर घूमते हैं, वानर और भालू रहते हैं। वह चित्रकूट नाम से प्रसिद्ध है, और गंधमादन के समान है।
॥ 2.54.30 ॥
CrEd 2.48.27
Bharadvaja
Sanskrit
यावता चित्रकूटस्य नरः शृङ्गाण्य् अवेक्षते कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥
yāvatā citrakūṭasya naraḥ śṛṅgāṇy avekṣate kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ
English
So long as a man
looks on Chitrakuta’s peaks,
he fixes his mind on good things,
and never sets it on evil.
हिन्दी
जब तक कोई मनुष्य चित्रकूट के शिखरों को देखता रहता है, तब तक वह कल्याणकारी बातों में मन लगाता है, पाप में मन नहीं लगाता।
॥ 2.54.32 ॥
CrEd 2.48.29
Bharadvaja
Sanskrit
प्रविविक्तम् अहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥
praviviktam ahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha
English
Secluded, I think, that dwelling,
and happy it will be for you;
or else, for your forest years,
stay here, Rama, with me.
हिन्दी
मुझे लगता है, वह एकांत निवास तुम्हारे लिए सुखद होगा। या फिर, राम, वनवास के लिए यहीं मेरे साथ रहो।
॥ 2.54.33–34 ॥
CrEd 2.48.30–31
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
स रामं सर्वकामैस् तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ।
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिम् उपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥
sa rāmaṃ sarvakāmais taṃ bharadvājaḥ priyātithim
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣim upeyuṣaḥ
prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ
English
Bharadvaja, with all things wished for,
received that Rama, his dear guest,
with his wife and with his brother,
he who knew dharma.
And for Rama, at Prayag,
come to that great sage,
the holy night went by
as he told wonderful tales.
हिन्दी
धर्म को जानने वाले भरद्वाज ने अपने प्रिय अतिथि राम का, उनकी पत्नी और भाई के साथ, सब मनचाही वस्तुओं से सत्कार किया। प्रयाग में उन महर्षि के पास आए राम की वह पवित्र रात अद्भुत कथाएँ कहते हुए बीत गई।
Like a father
॥ 2.54.36 ॥
CrEd 2.48.32
silent moment मौन क्षण
॥ 2.54.37 ॥
CrEd 2.48.33
रामRama
Sanskrit
शर्वरीं भगवन्न् अद्य सत्यशील तवाश्रमे उषिताः स्मेह वसतिम् अनुजानातु नो भवान् ॥
śarvarīṃ bhagavann adya satyaśīla tavāśrame uṣitāḥ smeha vasatim anujānātu no bhavān
English
This night, O lord,
true in your ways, in your ashram
we have made our lodging here;
now may you give us leave.
हिन्दी
सत्यशील भगवन्, आज की रात हम यहाँ आपके आश्रम में ठहरे हैं। अब आप हमें आगे जाने की आज्ञा दें।
॥ 2.54.38 ॥
CrEd 2.48.34
Bharadvaja
Sanskrit
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥
madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha
English
“Go to Chitrakuta, rich
in honey, roots and fruit,” he said.
हिन्दी
“शहद, कंद-मूल और फलों से भरे चित्रकूट को जाओ,” ऐसा उन्होंने कहा।
॥ 2.54.41cd–42ab ॥
CrEd 2.48.35
Bharadvaja
Sanskrit
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥
tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava
English
There herds of elephants
and herds of deer, all around,
roam the forest’s edges;
these you will see, Raghava.
हिन्दी
वहाँ चारों ओर वन के छोरों में हाथियों के झुंड और हिरनों के झुंड घूमते हैं। राघव, तुम उन्हें देखोगे।
॥ 2.54.43 ॥
CrEd 2.48.36
Bharadvaja
Sanskrit
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर् विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् मृगैश् च मत्तैर् बहुभिश् च कुञ्जरैः सुरम्यम् आसाद्य समावसाश्रमम् ॥
prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanair vināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam mṛgaiś ca mattair bahubhiś ca kuñjaraiḥ suramyam āsādya samāvasāśramam
English
With the calls of joyful lapwings and cuckoos
ringing, that blessed mountain,
with its rutting deer and many elephants
most lovely: reach it, and dwell there in an ashram.
हिन्दी
प्रसन्न टिटिहरियों और कोयलों की कूक से गूँजते, मस्त हिरनों और बहुत-से हाथियों से अत्यंत सुंदर उस शुभ पर्वत पर पहुँचकर वहाँ आश्रम बनाकर रहना।
॥ 2.55.1, 2cd ॥
CrEd 2.49.1–2ab
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्राव् अरिंदमौ ।
महर्षिम् अभिवाद्याथ जग्मतुस् तं गिरिं प्रति ।
प्रस्थितांश् चैव तान् प्रेक्ष्य पिता पुत्रान् इवान्वगात् ॥
uṣitvā rajanīṃ tatra rājaputrāv ariṃdamau
maharṣim abhivādyātha jagmatus taṃ giriṃ prati
prasthitāṃś caiva tān prekṣya pitā putrān ivānvagāt
English
Having spent the night there,
the two princes, tamers of foes,
bowed then to the great sage
and set out toward that hill;
and seeing them set forth,
he went after them, as a father after his sons.
हिन्दी
वहाँ रात बिताकर, शत्रुओं का दमन करने वाले वे दोनों राजकुमार महर्षि को प्रणाम करके उस पर्वत की ओर चल पड़े। और उन्हें जाते देखकर मुनि उनके पीछे-पीछे चले, जैसे पिता अपने पुत्रों के पीछे चलता है।
॥ 2.55.5ab, 6ab ॥
CrEd 2.49.3
Bharadvaja
Sanskrit
अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतसम् आपगाम् तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् ॥
athāsādya tu kālindīṃ śīghrasrotasam āpagām tatra yūyaṃ plavaṃ kṛtvā taratāṃśumatīṃ nadīm
English
Then, when you reach the Kalindi,
the river of swift current,
make a raft there, all of you,
and cross the shining stream.
हिन्दी
फिर तेज़ धारा वाली नदी कालिंदी पर पहुँचकर तुम सब वहाँ बेड़ा बनाना और उस चमकती नदी को पार करना।
॥ 2.55.6cd–7ab ॥
CrEd 2.49.4
Bharadvaja
Sanskrit
ततो न्यग्रोधम् आसाद्य महान्तं हरितच्छदम् विवृद्धं बहुभिर् वृक्षैः श्यामं सिद्धोपसेवितम् ॥
tato nyagrodham āsādya mahāntaṃ haritacchadam vivṛddhaṃ bahubhir vṛkṣaiḥ śyāmaṃ siddhopasevitam
English
Then you will reach a banyan,
great and green of leaf,
grown vast among many trees,
Shyama, the haunt of Siddhas.
हिन्दी
फिर तुम एक बड़े बरगद के पास पहुँचोगे, हरे पत्तों वाला, बहुत-से पेड़ों के बीच बढ़ा हुआ, श्याम नाम का, जहाँ सिद्ध आते हैं।
॥ 2.55.8cd–9ab ॥
CrEd 2.49.5
Bharadvaja
Sanskrit
क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम् पलाशबदरीमिश्रं राम वंशैश् च यामुनैः ॥
krośamātraṃ tato gatvā nīlaṃ drakṣyatha kānanam palāśabadarīmiśraṃ rāma vaṃśaiś ca yāmunaiḥ
English
Going a krosha on from there,
you will see a dark-blue wood,
of palasha mixed with jujube, Rama,
and bamboos of the Yamuna.
हिन्दी
वहाँ से एक कोस भर आगे जाकर, राम, तुम्हें पलाश और बेर के पेड़ों तथा यमुना के बाँसों से भरा एक नीला वन दिखेगा।
॥ 2.55.9cd–10ab ॥
CrEd 2.49.6abcd
Bharadvaja
Sanskrit
स पन्थाश् चित्रकूटस्य गतः सुबहुशो मया रम्यो मार्दवयुक्तश् च वनदावैर् विवर्जितः ॥
sa panthāś citrakūṭasya gataḥ subahuśo mayā ramyo mārdavayuktaś ca vanadāvair vivarjitaḥ
English
That is the road to Chitrakuta;
many times have I gone that way;
pleasant it is, and soft,
and free of forest fires.
हिन्दी
वही चित्रकूट का मार्ग है; मैं उस पर बहुत बार गया हूँ। वह सुंदर है, कोमल है, और वन की आग से रहित है।
॥ 2.55.10cd ॥
CrEd 2.49.6ef
silent moment मौन क्षण
॥ 2.55.11cd–12ab ॥
CrEd 2.49.7
रामRama
Sanskrit
उपावृत्ते मुनौ तस्मिन् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर् यन् नोऽनुकम्पते ॥
upāvṛtte munau tasmin rāmo lakṣmaṇam abravīt kṛtapuṇyāḥ sma saumitre munir yan no 'nukampate
English
When the sage had turned back,
Rama spoke to Lakshmana:
“We have done some merit, Saumitri,
that the sage is so kind to us.”
हिन्दी
उन मुनि के लौट जाने पर राम ने लक्ष्मण से कहा: “सौमित्र, हमने अवश्य कोई पुण्य किया है, जो मुनि हम पर ऐसी कृपा करते हैं।”
॥ 2.55.12cd–13ab, 14cd, 16ab ॥
CrEd 2.49.8–9
silent moment मौन क्षण
॥ 2.55.16cd–17ab, 22cd–23ab ॥
CrEd 2.49.10–11
silent moment मौन क्षण
॥ 2.55.23cd–24ab ॥
CrEd 2.49.12
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ते तीर्णाः प्लवम् उत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात् ।
श्यामं न्यग्रोधम् आसेदुः शीतलं हरितच्छदम् ॥
te tīrṇāḥ plavam utsṛjya prasthāya yamunāvanāt
śyāmaṃ nyagrodham āseduḥ śītalaṃ haritacchadam
English
Across, they left the raft,
and setting out from the Yamuna woods
they came to Shyama, the banyan,
cool and green of leaf.
हिन्दी
पार उतरकर उन्होंने बेड़ा छोड़ दिया, और यमुना के वन से आगे बढ़कर शीतल, हरे पत्तों वाले श्याम बरगद के पास पहुँचे।
॥ 2.55.25cd ॥
CrEd 2.49.13ab
सीताSita
Sanskrit
कौसल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशस्विनीम् ॥
kausalyāṃ caiva paśyeyaṃ sumitrāṃ ca yaśasvinīm
English
And may I see Kausalya,
and Sumitra, the glorious.
हिन्दी
और मैं कौसल्या को भी देख पाऊँ, और यशस्विनी सुमित्रा को भी।
॥ 2.55.26ab ॥
CrEd 2.49.13cd
silent moment मौन क्षण