Sources · மூலங்கள்

Bharadvaja's hermitage

Valmiki · Ayodhya Kanda
2.54.1–2.55.26 (CrEd 2.48.1–2.49.13)

தமிழ் · விரைவில் வருகிறது · The Tamil is coming

Rama, Lakshmana and Sita reach Bharadvaja's hermitage at Prayag, where the Ganga meets the Yamuna, and the sage receives them as honoured guests. Rama will not live so near the towns, so Bharadvaja names Chitrakuta, a holy hill ten krosas away; after a night of tales he walks after them like a father and tells them the road. They cross the Yamuna on a raft and come to the banyan Shyama, where Sita prays.

Sanskrit · English·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · பகுதி 1

Where the rivers meet

Valmiki 2.54.1–2.54.43 (CrEd 2.48.1–2.48.31)

॥ 2.54.3–4 ॥

CrEd 2.48.3–4

silent moment

॥ 2.54.5 ॥

CrEd 2.48.5

Rama

Sanskrit

प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् अग्नेर् भगवतः केतुं मन्ये संनिहितो मुनिः ॥

prayāgam abhitaḥ paśya saumitre dhūmam unnatam agner bhagavataḥ ketuṃ manye saṃnihito muniḥ

English

Look, Saumitri, around Prayag:
the smoke that rises high,
the banner of holy Agni.
The sage, I think, is near.

॥ 2.54.6 ॥

CrEd 2.48.6

Rama

Sanskrit

नूनं प्राप्ताः स्म संभेदं गङ्गायमुनयोर् वयम् तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणा वारिघट्टितः ॥

nūnaṃ prāptāḥ sma saṃbhedaṃ gaṅgāyamunayor vayam tathā hi śrūyate śabdo vāriṇā vārighaṭṭitaḥ

English

Surely we have reached the meeting
of Ganga and Yamuna;
for there sounds the roar
of water struck by water.

॥ 2.54.7 ॥

CrEd 2.48.7

Rama

Sanskrit

दारूणि परिभिन्नानि वनजैर् उपजीविभिः भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥

dārūṇi paribhinnāni vanajair upajīvibhiḥ bharadvājāśrame caite dṛśyante vividhā drumāḥ

English

Here lies wood, split
by forest folk who live by it;
and at Bharadvaja’s ashram
these many trees are seen.

॥ 2.54.8 ॥

CrEd 2.48.8

silent moment

॥ 2.54.9 ॥

CrEd 2.48.9

silent moment

॥ 2.54.10, 12 ॥

CrEd 2.48.10–11

silent moment

॥ 2.54.13–14 ॥

CrEd 2.48.12–13

Rama

Sanskrit

पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा मां चानुयाता विजनं तपोवनम् अनिन्दिता ॥

putrau daśarathasyāvāṃ bhagavan rāmalakṣmaṇau bhāryā mameyaṃ vaidehī kalyāṇī janakātmajā māṃ cānuyātā vijanaṃ tapovanam aninditā

English

We two are Dasharatha’s sons,
O lord, Rama and Lakshmana.
This is my wife, Vaidehi,
Janaka’s gracious daughter;
faultless, she has followed me
to the lonely ascetics’ wood.

॥ 2.54.15 ॥

CrEd 2.48.14

Rama

Sanskrit

पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिर् अनुजः प्रियः अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढव्रतः ॥

pitrā pravrājyamānaṃ māṃ saumitrir anujaḥ priyaḥ ayam anvagamad bhrātā vanam eva dṛḍhavrataḥ

English

When my father sent me forth,
Saumitri, my dear younger brother,
this brother followed me
even to the forest, firm in his vow.

॥ 2.54.16 ॥

CrEd 2.48.15

Rama

Sanskrit

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामस् तपोवनम् धर्मम् एवाचरिष्यामस् तत्र मूलफलाशनाः ॥

pitrā niyuktā bhagavan praveṣyāmas tapovanam dharmam evācariṣyāmas tatra mūlaphalāśanāḥ

English

Charged by my father, lord,
we shall enter the ascetics’ wood;
there we shall live by dharma alone,
with roots and fruit for food.

॥ 2.54.17, 19ab ॥

CrEd 2.48.16–17ab

Valmikiverse caption

Sanskrit

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गाम् अर्घ्यम् उदकं ततः ।
मृगपक्षिभिर् आसीनो मुनिभिश् च समन्ततः ॥

tasya tad vacanaṃ śrutvā rājaputrasya dhīmataḥ
upānayata dharmātmā gām arghyam udakaṃ tataḥ
mṛgapakṣibhir āsīno munibhiś ca samantataḥ

English

Hearing those words
of the wise king’s son,
the righteous one then brought
a cow, the guest-gift, and water;
he sat with deer and birds
and sages all around him.

॥ 2.54.19cd, 21ab ॥

CrEd 2.48.17cd, 19ab

condensed from 2.54.19cd, 21ab

Bharadvaja

Sanskrit

रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेनाह तं मुनिः … चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इहागतम् ॥

rāmam āgatam abhyarcya svāgatenāha taṃ muniḥ … cirasya khalu kākutstha paśyāmi tvām ihāgatam

English

Honouring Rama, who had come,
the sage spoke to him in welcome:
“Long indeed it has been, Kakutstha;
now I see you come here.”

॥ 2.54.21cd ॥

CrEd 2.48.19cd

Bharadvaja

Sanskrit

श्रुतं तव मया चेदं विवासनम् अकारणम् ॥

śrutaṃ tava mayā cedaṃ vivāsanam akāraṇam

English

And I have heard of this,
your banishment without a cause.

॥ 2.54.22 ॥

CrEd 2.48.20

Bharadvaja

Sanskrit

अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे पुण्यश् च रमणीयश् च वसत्व् इह भवान् सुखम् ॥

avakāśo vivikto 'yaṃ mahānadyoḥ samāgame puṇyaś ca ramaṇīyaś ca vasatv iha bhavān sukham

English

This open ground is secluded,
where the two great rivers meet,
holy and lovely too:
here may you dwell at ease.

॥ 2.54.24ab, 25 ॥

CrEd 2.48.22

Rama

Sanskrit

भगवन्न् इत आसन्नः पौरजानपदो जनः आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः अनेन कारणेनाहम् इह वासं न रोचये ॥

bhagavann ita āsannaḥ paurajānapado janaḥ āgamiṣyati vaidehīṃ māṃ cāpi prekṣako janaḥ anena kāraṇenāham iha vāsaṃ na rocaye

English

Lord, from here they are near,
the folk of town and country;
they will come to gaze
at Vaidehi and at me;
and for this cause
I do not wish to dwell here.

॥ 2.54.26 ॥

CrEd 2.48.23

Rama

Sanskrit

एकान्ते पश्य भगवन्न् आश्रमस्थानम् उत्तमम् रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥

ekānte paśya bhagavann āśramasthānam uttamam ramate yatra vaidehī sukhārhā janakātmajā

English

Lord, find in some lonely place
the best of sites for an ashram,
where Vaidehi may delight,
Janaka’s daughter, worthy of ease.

॥ 2.54.27 ॥

CrEd 2.48.24

silent moment

॥ 2.54.28 ॥

CrEd 2.48.25

Bharadvaja

Sanskrit

दशक्रोश इतस् तात गिरिर् यस्मिन् निवत्स्यसि महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः ॥

daśakrośa itas tāta girir yasmin nivatsyasi maharṣisevitaḥ puṇyaḥ sarvataḥ sukhadarśanaḥ

English

Ten krosas from here, my son,
is the hill where you will dwell,
holy, the haunt of great sages,
fair to see on every side.

॥ 2.54.29 ॥

CrEd 2.48.26

Bharadvaja

Sanskrit

गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसंनिभः ॥

golāṅgūlānucarito vānararkṣaniṣevitaḥ citrakūṭa iti khyāto gandhamādanasaṃnibhaḥ

English

Langurs roam it,
monkeys and bears frequent it;
Chitrakuta is its name,
the like of Gandhamadana.

॥ 2.54.30 ॥

CrEd 2.48.27

Bharadvaja

Sanskrit

यावता चित्रकूटस्य नरः शृङ्गाण्य् अवेक्षते कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥

yāvatā citrakūṭasya naraḥ śṛṅgāṇy avekṣate kalyāṇāni samādhatte na pāpe kurute manaḥ

English

So long as a man
looks on Chitrakuta’s peaks,
he fixes his mind on good things,
and never sets it on evil.

॥ 2.54.32 ॥

CrEd 2.48.29

Bharadvaja

Sanskrit

प्रविविक्तम् अहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥

praviviktam ahaṃ manye taṃ vāsaṃ bhavataḥ sukham iha vā vanavāsāya vasa rāma mayā saha

English

Secluded, I think, that dwelling,
and happy it will be for you;
or else, for your forest years,
stay here, Rama, with me.

॥ 2.54.33–34 ॥

CrEd 2.48.30–31

Valmikiverse caption

Sanskrit

स रामं सर्वकामैस् तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ।
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिम् उपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥

sa rāmaṃ sarvakāmais taṃ bharadvājaḥ priyātithim
sabhāryaṃ saha ca bhrātrā pratijagrāha dharmavit
tasya prayāge rāmasya taṃ maharṣim upeyuṣaḥ
prapannā rajanī puṇyā citrāḥ kathayataḥ kathāḥ

English

Bharadvaja, with all things wished for,
received that Rama, his dear guest,
with his wife and with his brother,
he who knew dharma.
And for Rama, at Prayag,
come to that great sage,
the holy night went by
as he told wonderful tales.

Part 2 · பகுதி 2

Like a father

Valmiki 2.54.36–2.55.26 (CrEd 2.48.32–2.49.13)

॥ 2.54.36 ॥

CrEd 2.48.32

silent moment

॥ 2.54.37 ॥

CrEd 2.48.33

Rama

Sanskrit

शर्वरीं भगवन्न् अद्य सत्यशील तवाश्रमे उषिताः स्मेह वसतिम् अनुजानातु नो भवान् ॥

śarvarīṃ bhagavann adya satyaśīla tavāśrame uṣitāḥ smeha vasatim anujānātu no bhavān

English

This night, O lord,
true in your ways, in your ashram
we have made our lodging here;
now may you give us leave.

॥ 2.54.38 ॥

CrEd 2.48.34

Bharadvaja

Sanskrit

मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥

madhumūlaphalopetaṃ citrakūṭaṃ vrajeti ha

English

“Go to Chitrakuta, rich
in honey, roots and fruit,” he said.

॥ 2.54.41cd–42ab ॥

CrEd 2.48.35

Bharadvaja

Sanskrit

तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ॥

tatra kuñjarayūthāni mṛgayūthāni cābhitaḥ vicaranti vanānteṣu tāni drakṣyasi rāghava

English

There herds of elephants
and herds of deer, all around,
roam the forest’s edges;
these you will see, Raghava.

॥ 2.54.43 ॥

CrEd 2.48.36

Bharadvaja

Sanskrit

प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर् विनादितं तं वसुधाधरं शिवम् मृगैश् च मत्तैर् बहुभिश् च कुञ्जरैः सुरम्यम् आसाद्य समावसाश्रमम् ॥

prahṛṣṭakoyaṣṭikakokilasvanair vināditaṃ taṃ vasudhādharaṃ śivam mṛgaiś ca mattair bahubhiś ca kuñjaraiḥ suramyam āsādya samāvasāśramam

English

With the calls of joyful lapwings and cuckoos
ringing, that blessed mountain,
with its rutting deer and many elephants
most lovely: reach it, and dwell there in an ashram.

॥ 2.55.1, 2cd ॥

CrEd 2.49.1–2ab

Valmikiverse caption

Sanskrit

उषित्वा रजनीं तत्र राजपुत्राव् अरिंदमौ ।
महर्षिम् अभिवाद्याथ जग्मतुस् तं गिरिं प्रति ।
प्रस्थितांश् चैव तान् प्रेक्ष्य पिता पुत्रान् इवान्वगात् ॥

uṣitvā rajanīṃ tatra rājaputrāv ariṃdamau
maharṣim abhivādyātha jagmatus taṃ giriṃ prati
prasthitāṃś caiva tān prekṣya pitā putrān ivānvagāt

English

Having spent the night there,
the two princes, tamers of foes,
bowed then to the great sage
and set out toward that hill;
and seeing them set forth,
he went after them, as a father after his sons.

॥ 2.55.5ab, 6ab ॥

CrEd 2.49.3

Bharadvaja

Sanskrit

अथासाद्य तु कालिन्दीं शीघ्रस्रोतसम् आपगाम् तत्र यूयं प्लवं कृत्वा तरतांशुमतीं नदीम् ॥

athāsādya tu kālindīṃ śīghrasrotasam āpagām tatra yūyaṃ plavaṃ kṛtvā taratāṃśumatīṃ nadīm

English

Then, when you reach the Kalindi,
the river of swift current,
make a raft there, all of you,
and cross the shining stream.

॥ 2.55.6cd–7ab ॥

CrEd 2.49.4

Bharadvaja

Sanskrit

ततो न्यग्रोधम् आसाद्य महान्तं हरितच्छदम् विवृद्धं बहुभिर् वृक्षैः श्यामं सिद्धोपसेवितम् ॥

tato nyagrodham āsādya mahāntaṃ haritacchadam vivṛddhaṃ bahubhir vṛkṣaiḥ śyāmaṃ siddhopasevitam

English

Then you will reach a banyan,
great and green of leaf,
grown vast among many trees,
Shyama, the haunt of Siddhas.

॥ 2.55.8cd–9ab ॥

CrEd 2.49.5

Bharadvaja

Sanskrit

क्रोशमात्रं ततो गत्वा नीलं द्रक्ष्यथ काननम् पलाशबदरीमिश्रं राम वंशैश् च यामुनैः ॥

krośamātraṃ tato gatvā nīlaṃ drakṣyatha kānanam palāśabadarīmiśraṃ rāma vaṃśaiś ca yāmunaiḥ

English

Going a krosha on from there,
you will see a dark-blue wood,
of palasha mixed with jujube, Rama,
and bamboos of the Yamuna.

॥ 2.55.9cd–10ab ॥

CrEd 2.49.6abcd

Bharadvaja

Sanskrit

स पन्थाश् चित्रकूटस्य गतः सुबहुशो मया रम्यो मार्दवयुक्तश् च वनदावैर् विवर्जितः ॥

sa panthāś citrakūṭasya gataḥ subahuśo mayā ramyo mārdavayuktaś ca vanadāvair vivarjitaḥ

English

That is the road to Chitrakuta;
many times have I gone that way;
pleasant it is, and soft,
and free of forest fires.

॥ 2.55.10cd ॥

CrEd 2.49.6ef

silent moment

॥ 2.55.11cd–12ab ॥

CrEd 2.49.7

Rama

Sanskrit

उपावृत्ते मुनौ तस्मिन् रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् कृतपुण्याः स्म सौमित्रे मुनिर् यन् नोऽनुकम्पते ॥

upāvṛtte munau tasmin rāmo lakṣmaṇam abravīt kṛtapuṇyāḥ sma saumitre munir yan no 'nukampate

English

When the sage had turned back,
Rama spoke to Lakshmana:
“We have done some merit, Saumitri,
that the sage is so kind to us.”

॥ 2.55.12cd–13ab, 14cd, 16ab ॥

CrEd 2.49.8–9

silent moment

॥ 2.55.16cd–17ab, 22cd–23ab ॥

CrEd 2.49.10–11

silent moment

॥ 2.55.23cd–24ab ॥

CrEd 2.49.12

Valmikiverse caption

Sanskrit

ते तीर्णाः प्लवम् उत्सृज्य प्रस्थाय यमुनावनात् ।
श्यामं न्यग्रोधम् आसेदुः शीतलं हरितच्छदम् ॥

te tīrṇāḥ plavam utsṛjya prasthāya yamunāvanāt
śyāmaṃ nyagrodham āseduḥ śītalaṃ haritacchadam

English

Across, they left the raft,
and setting out from the Yamuna woods
they came to Shyama, the banyan,
cool and green of leaf.

॥ 2.55.25cd ॥

CrEd 2.49.13ab

Sita

Sanskrit

कौसल्यां चैव पश्येयं सुमित्रां च यशस्विनीम् ॥

kausalyāṃ caiva paśyeyaṃ sumitrāṃ ca yaśasvinīm

English

And may I see Kausalya,
and Sumitra, the glorious.

॥ 2.55.26ab ॥

CrEd 2.49.13cd

silent moment