The dying vulture's word

अहो लक्ष्मण गर्ह्यं ते कृतं यत् त्वं विहाय ताम् सीताम् इहागतः सौम्य कच्चित् स्वस्ति भवेद् इति ॥

aho lakṣmaṇa garhyaṃ te kṛtaṃ yat tvaṃ vihāya tām sītām ihāgataḥ saumya kaccit svasti bhaved iti

न स्वयं कामकारेण तां त्यक्त्वाहम् इहागतः प्रचोदितस् तयैवोग्रैस् त्वत्सकाशम् इहागतः ॥

na svayaṃ kāmakāreṇa tāṃ tyaktvāham ihāgataḥ pracoditas tayaivograis tvatsakāśam ihāgataḥ

जानन्न् अपि समर्थं मां रक्षसां विनिवारणे अनेन क्रोधवाक्येन मैथिल्या निःसृतो भवान् ॥

jānann api samarthaṃ māṃ rakṣasāṃ vinivāraṇe anena krodhavākyena maithilyā niḥsṛto bhavān

अस्ति कच्चित् त्वया दृष्टा सा कदम्बप्रिया प्रिया कदम्ब यदि जानीषे शंस सीतां शुभाननाम् ॥

asti kaccit tvayā dṛṣṭā sā kadambapriyā priyā kadamba yadi jānīṣe śaṃsa sītāṃ śubhānanām

क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशम् इतो गता केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया ॥

kva nu lakṣmaṇa vaidehī kaṃ vā deśam ito gatā kenāhṛtā vā saumitre bhakṣitā kena vā priyā

वृक्षेणावार्य यदि मां सीते हसितुम् इच्छसि अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम् ॥

vṛkṣeṇāvārya yadi māṃ sīte hasitum icchasi alaṃ te hasitenādya māṃ bhajasva suduḥkhitam

मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम् ॥

mā viṣādaṃ mahābāho kuru yatnaṃ mayā saha idaṃ ca hi vanaṃ śūra bahukandaraśobhitam

रामः समभिचक्राम स्वयं गोदावरीं नदीम् स ताम् उपस्थितो रामः क्व सीतेत्य् एवम् अब्रवीत् ॥

rāmaḥ samabhicakrāma svayaṃ godāvarīṃ nadīm sa tām upasthito rāmaḥ kva sītety evam abravīt

अभिजानामि पुष्पाणि तानीमानीह लक्ष्मण अपिनद्धानि वैदेह्या मया दत्तानि कानने ॥

abhijānāmi puṣpāṇi tānīmānīha lakṣmaṇa apinaddhāni vaidehyā mayā dattāni kānane

मुक्तामणिचितं चेदं तपनीयविभूषितम् ।
धरण्यां पतितं सौम्य कस्य भग्नं महद् धनुः ।
… ।
दीप्तपावकसंकाशो द्युतिमान् समरध्वजः ।
अपविद्धश् च भग्नश् च कस्य सांग्रामिको रथः ॥

muktāmaṇicitaṃ cedaṃ tapanīyavibhūṣitam
dharaṇyāṃ patitaṃ saumya kasya bhagnaṃ mahad dhanuḥ
…
dīptapāvakasaṃkāśo dyutimān samaradhvajaḥ
apaviddhaś ca bhagnaś ca kasya sāṃgrāmiko rathaḥ

न तां कुशलिनीं सीतां प्रदास्यन्ति ममेश्वराः अस्मिन् मुहूर्ते सौमित्रे मम द्रक्ष्यन्ति विक्रमम् ॥

na tāṃ kuśalinīṃ sītāṃ pradāsyanti mameśvarāḥ asmin muhūrte saumitre mama drakṣyanti vikramam

यथा जरा यथा मृत्युर् यथा कालो यथा विधिः नित्यं न प्रतिहन्यन्ते सर्वभूतेषु लक्ष्मण तथाहं क्रोधसंयुक्तो न निवार्योऽस्म्य् असंशयम् ॥

yathā jarā yathā mṛtyur yathā kālo yathā vidhiḥ nityaṃ na pratihanyante sarvabhūteṣu lakṣmaṇa tathāhaṃ krodhasaṃyukto na nivāryo 'smy asaṃśayam

पुरा भूत्वा मृदुर् दान्तः सर्वभूतहिते रतः न क्रोधवशम् आपन्नः प्रकृतिं हातुम् अर्हसि ॥

purā bhūtvā mṛdur dāntaḥ sarvabhūtahite rataḥ na krodhavaśam āpannaḥ prakṛtiṃ hātum arhasi

किं ते सर्वविनाशेन कृतेन पुरुषर्षभ तम् एव तु रिपुं पापं विज्ञायोद्धर्तुम् अर्हसि ॥

kiṃ te sarvavināśena kṛtena puruṣarṣabha tam eva tu ripuṃ pāpaṃ vijñāyoddhartum arhasi

किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण केनोपायेन पश्येयं सीताम् इति विचिन्तय ॥

kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa kenopāyena paśyeyaṃ sītām iti vicintaya

गृध्ररूपम् इदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम् ।
भक्षयित्वा विशालाक्षीम् आस्ते सीतां यथासुखम् ।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैर् घोरैर् बाणैर् अजिह्मगैः ॥

gṛdhrarūpam idaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam
bhakṣayitvā viśālākṣīm āste sītāṃ yathāsukham
enaṃ vadhiṣye dīptāgrair ghorair bāṇair ajihmagaiḥ

याम् ओषधिम् इवायुष्मन्न् अन्वेषसि महावने सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम् ॥

yām oṣadhim ivāyuṣmann anveṣasi mahāvane sā devī mama ca prāṇā rāvaṇenobhayaṃ hṛtam

परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः सीताम् आदाय वैदेहीम् उत्पपात विहायसम् रक्षसा निहतं पूर्वं न मां हन्तुं त्वम् अर्हसि ॥

pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ sītām ādāya vaidehīm utpapāta vihāyasam rakṣasā nihataṃ pūrvaṃ na māṃ hantuṃ tvam arhasi

अयं पितृवयस्यो मे गृध्रराजो जरान्वितः शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात् ॥

ayaṃ pitṛvayasyo me gṛdhrarājo jarānvitaḥ śete vinihato bhūmau mama bhāgyaviparyayāt

कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ॥

kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ

सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा ।
मायाम् आस्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम् ।
परिश्रान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः ।
सीताम् आदाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः ॥

sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā
māyām āsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām
pariśrāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ
sītām ādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāmukhaḥ

येन याति मुहूर्तेन सीताम् आदाय रावणः विप्रनष्टं धनं क्षिप्रं तत् स्वामी प्रतिपद्यते विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ स च काकुत्स्थ नाबुधत् ॥

yena yāti muhūrtena sītām ādāya rāvaṇaḥ vipranaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tat svāmī pratipadyate vindo nāma muhūrto 'sau sa ca kākutstha nābudhat

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च इत्य् उक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः ॥

putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca ity uktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ

ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य जग्मुः प्राणा विहायसम् ॥

brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya jagmuḥ prāṇā vihāyasam

राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम महायशाः पूजनीयश् च मान्यश् च तथायं पतगेश्वरः ॥

rājā daśarathaḥ śrīmān yathā mama mahāyaśāḥ pūjanīyaś ca mānyaś ca tathāyaṃ patageśvaraḥ

या गतिर् यज्ञशीलानाम् आहिताग्नेश् च या गतिः ।
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम् ।
मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकान् अनुत्तमान् ।
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश् च मया व्रज ॥

yā gatir yajñaśīlānām āhitāgneś ca yā gatiḥ
aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām
mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokān anuttamān
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaś ca mayā vraja