Sources · स्रोत

Four sons from the fire

अग्नि से चार पुत्र
Valmiki · Bala Kanda
1.14.1–1.18.33 (CrEd 1.13.1–1.17.20)

एक वर्ष बाद सरयू के तट पर दशरथ का अश्वमेध यज्ञ होता है, और ऋत्विज राजा की दी हुई पृथ्वी के बदले धन लेते हैं। ऋष्यशृंग पुत्रेष्टि करते हैं, और अग्नि से प्रजापति का भेजा एक प्राणी दिव्य खीर से भरा सोने का पात्र लेकर आता है, जिसे राजा कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी में बाँट देते हैं। कौसल्या राम को, कैकेयी भरत को, और सुमित्रा लक्ष्मण और शत्रुघ्न को जन्म देती हैं; वसिष्ठ उनका नामकरण करते हैं, और लक्ष्मण राम के दूसरे प्राण बनकर बड़े होते हैं।

A year on, Dasharatha's horse sacrifice is held on the bank of the Sarayu, and the priests take wealth in place of the earth he gives them. Rishyashringa performs the rite for sons, and from the fire a being sent by Prajapati brings a golden vessel of divine payasa, which the king shares among Kausalya, Sumitra and Kaikeyi. Kausalya bears Rama, Kaikeyi Bharata, and Sumitra Lakshmana and Shatrughna; Vasishtha names them, and Lakshmana grows up as Rama's second life.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

Out of the fire

Valmiki 1.14.1, 1.14.43–59, 1.15.1–3, 1.16.11–24 (CrEd 1.13.1, 1.13.36–46, 1.14.1–3, 1.15.9–22)

॥ 1.14.1 ॥

CrEd 1.13.1

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन् प्राप्ते तुरङ्गमे ।
सरय्वाश् चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत ॥

atha saṃvatsare pūrṇe tasmin prāpte turaṅgame
sarayvāś cottare tīre rājño yajño 'bhyavartata

English

Then, when the year had come full round,
and the horse had come back home,
on the Sarayu’s northern bank
the sacrifice of the king began.

हिन्दी

फिर, वर्ष पूरा होने पर और उस घोड़े के लौट आने पर, सरयू के उत्तरी तट पर राजा का यज्ञ आरंभ हुआ।

॥ 1.14.43–45 ॥

CrEd 1.13.36–38

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धनः ।
अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् ।
उद्गात्रे तु तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता ।
अश्वमेधे महायज्ञे स्वयम्भुविहिते पुरा ।
क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायतः पुरुषर्षभः ।
ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा धरां तां क्रतुवर्धनः ॥

prācīṃ hotre dadau rājā diśaṃ svakulavardhanaḥ
adhvaryave pratīcīṃ tu brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam
udgātre tu tathodīcīṃ dakṣiṇaiṣā vinirmitā
aśvamedhe mahāyajñe svayambhuvihite purā
kratuṃ samāpya tu tadā nyāyataḥ puruṣarṣabhaḥ
ṛtvigbhyo hi dadau rājā dharāṃ tāṃ kratuvardhanaḥ

English

To the hotar the king gave the east,
he who made his own line grow;
to the adhvaryu, the west,
to the brahman, the southern quarter;
to the udgatar, so, the north:
this was the fee ordained
for the horse sacrifice, the great rite,
by the Self-born long ago.
Then, the rite completed duly,
the bull among men,
the king who made the rite prosper,
gave that earth to the priests.

हिन्दी

अपने कुल को बढ़ाने वाले राजा ने होता को पूर्व दिशा दी, अध्वर्यु को पश्चिम, ब्रह्मा (नामक ऋत्विज) को दक्षिण दिशा, और उसी प्रकार उद्गाता को उत्तर दिशा। प्राचीन काल में स्वयम्भू ने अश्वमेध महायज्ञ के लिए यही दक्षिणा निर्धारित की थी। यज्ञ को विधि के अनुसार पूरा करके, यज्ञ की शोभा बढ़ाने वाले उन पुरुषश्रेष्ठ राजा ने वह पृथ्वी ऋत्विजों को दे दी।

॥ 1.14.47–48 ॥

CrEd 1.13.39–40

Ritvijs

Sanskrit

भवान् एव महीं कृत्स्नाम् एको रक्षितुम् अर्हति ।
न भूम्या कार्यम् अस्माकं न हि शक्ताः स्म पालने ।
रताः स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप ।
निष्क्रयं किं चिद् एवेह प्रयच्छतु भवान् इति ॥

bhavān eva mahīṃ kṛtsnām eko rakṣitum arhati
na bhūmyā kāryam asmākaṃ na hi śaktāḥ sma pālane
ratāḥ svādhyāyakaraṇe vayaṃ nityaṃ hi bhūmipa
niṣkrayaṃ kiṃ cid eveha prayacchatu bhavān iti

English

You alone are worthy, you alone,
to guard the whole wide earth.
We have no need of land;
we have no power to rule it.
In reciting the Veda we delight,
always, lord of the earth:
give us here, in its place,
some price, whatever it be.

हिन्दी

पूरी पृथ्वी की रक्षा अकेले आप ही कर सकते हैं। हमें भूमि से कोई काम नहीं, क्योंकि हम उसका पालन करने में समर्थ नहीं हैं। हे भूपति, हम तो सदा स्वाध्याय (वेद-पाठ) में रमे रहते हैं। इसके बदले में आप हमें यहाँ कुछ मूल्य दे दीजिए।

॥ 1.14.50 ॥

CrEd 1.13.41

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृपः ।
दशकोटिं सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ॥

gavāṃ śatasahasrāṇi daśa tebhyo dadau nṛpaḥ
daśakoṭiṃ suvarṇasya rajatasya caturguṇam

English

Ten hundred thousand cows
the king gave them,
ten crores of gold,
and of silver four times as much.

हिन्दी

राजा ने उन्हें दस लाख गौएँ, दस करोड़ (मुद्राएँ) सोना और उससे चौगुनी चाँदी दी।

॥ 1.14.58 ॥

CrEd 1.13.45

दशरथDasharatha

Sanskrit

कुलस्य वर्धनं तत् तु कर्तुम् अर्हसि सुव्रत ॥

kulasya vardhanaṃ tat tu kartum arhasi suvrata

English

The growing of my line, that now
you should bring about, keeper of vows.

हिन्दी

हे उत्तम व्रत वाले, अब आप वह कीजिए जिससे कुल की वृद्धि हो।

॥ 1.14.59 ॥

CrEd 1.13.46

Rishyashringa

Sanskrit

भविष्यन्ति सुता राजंश् चत्वारस् ते कुलोद्वहाः ॥

bhaviṣyanti sutā rājaṃś catvāras te kulodvahāḥ

English

Sons there shall be, O king,
four of them, to bear up your line.

हिन्दी

राजन्, आपके चार पुत्र होंगे, जो आपके कुल का भार उठाएँगे।

॥ 1.15.1 ॥

CrEd 1.14.1

silent moment मौन क्षण

॥ 1.15.2 ॥

CrEd 1.14.2

Rishyashringa

Sanskrit

इष्टिं तेऽहं करिष्यामि पुत्रीयां पुत्रकारणात् ।
अथर्वशिरसि प्रोक्तैर् मन्त्रैः सिद्धां विधानतः ॥

iṣṭiṃ te 'haṃ kariṣyāmi putrīyāṃ putrakāraṇāt
atharvaśirasi proktair mantraiḥ siddhāṃ vidhānataḥ

English

A rite for you I will perform,
the rite for sons, for the sake of sons,
with mantras taught in the Atharvashiras,
made perfect by the rule.

हिन्दी

पुत्र-प्राप्ति के लिए मैं आपके लिए पुत्रीया इष्टि (पुत्रेष्टि) करूँगा, जो अथर्वशिर में कहे गए मंत्रों से, विधि के अनुसार सिद्ध होती है।

॥ 1.15.3 ॥

CrEd 1.14.3

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ततः प्राक्रमद् इष्टिं तां पुत्रीयां पुत्रकारणात् ।
जुहाव चाग्नौ तेजस्वी मन्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥

tataḥ prākramad iṣṭiṃ tāṃ putrīyāṃ putrakāraṇāt
juhāva cāgnau tejasvī mantradṛṣṭena karmaṇā

English

Then he began that rite,
the rite for sons, for the sake of sons,
and, shining, poured into the fire
by the rite the mantras showed.

हिन्दी

तब उन तेजस्वी ने पुत्र-प्राप्ति के लिए वह पुत्रीया इष्टि आरंभ की, और मंत्रों में देखे गए विधान से अग्नि में आहुतियाँ दीं।

॥ 1.16.11–15 ॥

CrEd 1.15.9–13

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ततो वै यजमानस्य पावकाद् अतुलप्रभम् ।
प्रादुर्भूतं महद् भूतं महावीर्यं महाबलम् ।
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ।
शुभलक्षणसंपन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।
शैलशृङ्गसमुत्सेधं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ।
दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ।
दिव्यपायससंपूर्णां पात्रीं पत्नीम् इव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीम् इव ॥

tato vai yajamānasya pāvakād atulaprabham
prādurbhūtaṃ mahad bhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam
kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam
snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam
śubhalakṣaṇasaṃpannaṃ divyābharaṇabhūṣitam
śailaśṛṅgasamutsedhaṃ dṛptaśārdūlavikramam
divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam
taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām
divyapāyasasaṃpūrṇāṃ pātrīṃ patnīm iva priyām
pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīm iva

English

Then from the sacrificer’s fire,
of radiance beyond compare,
a great being came forth,
great in valour, great in strength:
dark, robed in red, red of face,
his voice a war-drum’s sound,
his down and beard and hair
glossy, like a lion’s;
graced with auspicious marks,
adorned with ornaments divine,
tall as a mountain’s peak,
striding like a proud tiger;
shaped like the sun himself,
like the flame of a blazing fire.
A vessel of refined gold,
its cover rimmed with silver,
brimming with divine payasa,
held like a beloved wife,
broad, he bore in his two arms,
as though wrought of magic.

हिन्दी

तब यजमान की अग्नि से अतुलनीय प्रभा वाला, महापराक्रमी और महाबली एक महान प्राणी प्रकट हुआ: साँवला, लाल वस्त्र पहने, लाल मुख वाला, नगाड़े जैसी आवाज़ वाला, सिंह जैसे चिकने रोम, दाढ़ी-मूँछ और उत्तम केशों वाला; शुभ लक्षणों से युक्त, दिव्य आभूषणों से सजा, पर्वत के शिखर जितना ऊँचा, मदमत्त बाघ जैसी चाल वाला; सूर्य जैसे रूप वाला, धधकती अग्नि की ज्वाला के समान। वह अपनी दोनों भुजाओं में, प्रिय पत्नी की तरह, तपे हुए सोने का बना, चाँदी के ढक्कन वाला, दिव्य खीर से भरा एक बड़ा पात्र थामे था, जो मानो स्वयं माया से बना हो।

॥ 1.16.11–15 ॥

CrEd 1.15.9–14

silent moment मौन क्षण

॥ 1.16.16 ॥

CrEd 1.15.14

Prajapatya

Sanskrit

प्राजापत्यं नरं विद्धि माम् इहाभ्यागतं नृप ॥

prājāpatyaṃ naraṃ viddhi mām ihābhyāgataṃ nṛpa

English

Know me for a man of Prajapati,
come here to you, O king.

हिन्दी

राजन्, मुझे प्रजापति का पुरुष जानो, जो यहाँ तुम्हारे पास आया है।

॥ 1.16.17 ॥

CrEd 1.15.15

दशरथDasharatha

Sanskrit

भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किम् अहं करवाणि ते ॥

bhagavan svāgataṃ te 'stu kim ahaṃ karavāṇi te

English

Lord, be welcome here;
what shall I do for you?

हिन्दी

भगवन्, आपका स्वागत है। कहिए, मैं आपके लिए क्या करूँ?

॥ 1.16.18–19 ॥

CrEd 1.15.16–17

Prajapatya

Sanskrit

राजन्न् अर्चयता देवान् अद्य प्राप्तम् इदं त्वया ।
इदं तु नरशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यम् आरोग्यवर्धनम् ॥

rājann arcayatā devān adya prāptam idaṃ tvayā
idaṃ tu naraśārdūla pāyasaṃ devanirmitam
prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyam ārogyavardhanam

English

King, worshipping the gods,
this today you have won.
This payasa, tiger among men,
the gods themselves have made:
take it, giver of offspring,
blessed, increaser of health.

हिन्दी

राजन्, देवताओं की पूजा करके आज तुमने यह पाया है। हे नरश्रेष्ठ, यह देवताओं की बनाई खीर है, जो संतान देती है, सौभाग्य लाती है और आरोग्य बढ़ाती है; इसे ग्रहण करो।

॥ 1.16.20 ॥

CrEd 1.15.18

Prajapatya

Sanskrit

भार्याणाम् अनुरूपाणाम् अश्नीतेति प्रयच्छ वै ।
तासु त्वं लप्स्यसे पुत्रान् यदर्थं यजसे नृप ॥

bhāryāṇām anurūpāṇām aśnīteti prayaccha vai
tāsu tvaṃ lapsyase putrān yadarthaṃ yajase nṛpa

English

To your wives, who are worthy of you,
give it, saying “Eat”;
in them you shall win the sons
for whom you sacrifice, O king.

हिन्दी

इसे अपनी योग्य पत्नियों को “खाओ” कहकर दे दो। राजन्, जिन पुत्रों के लिए तुम यज्ञ करते हो, वे तुम्हें उन्हीं से प्राप्त होंगे।

॥ 1.16.21–22 ॥

CrEd 1.15.19–20

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तथेति नृपतिः प्रीतः शिरसा प्रतिगृह्य ताम् ।
पात्रीं देवान्नसंपूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ।
अभिवाद्य च तद् भूतम् अद्भुतं प्रियदर्शनम् ।
मुदा परमया युक्तश् चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥

tatheti nṛpatiḥ prītaḥ śirasā pratigṛhya tām
pātrīṃ devānnasaṃpūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm
abhivādya ca tad bhūtam adbhutaṃ priyadarśanam
mudā paramayā yuktaś cakārābhipradakṣiṇam

English

“So be it,” said the king, and gladly
took upon his head
that vessel brimming with the food of gods,
god-given, made of gold;
and bowing to that being,
wondrous, lovely to behold,
filled with the highest joy,
he circled it, keeping it on his right.

हिन्दी

“ऐसा ही हो” कहकर प्रसन्न राजा ने देवताओं के अन्न से भरा, देवताओं का दिया वह सोने का पात्र सिर पर लेकर ग्रहण किया; और उस अद्भुत, देखने में प्रिय प्राणी को प्रणाम करके, परम आनंद से भरकर उसकी प्रदक्षिणा की।

॥ 1.16.23 ॥

CrEd 1.15.21

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तम् इवाधनः ॥

tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam
babhūva paramaprītaḥ prāpya vittam ivādhanaḥ

English

Then Dasharatha, having won
the payasa the gods had made,
was filled with joy, like one
who had nothing and found wealth.

हिन्दी

तब देवताओं की बनाई वह खीर पाकर दशरथ परम प्रसन्न हुए, जैसे किसी निर्धन को धन मिल गया हो।

॥ 1.16.24 ॥

CrEd 1.15.22

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ततस् तद् अद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।
संवर्तयित्वा तत् कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥

tatas tad adbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram
saṃvartayitvā tat karma tatraivāntaradhīyata

English

Then that being, wondrous to see,
shining with supreme light,
its work brought to its end,
vanished there where it stood.

हिन्दी

तब अद्भुत रूप वाला, परम तेजस्वी वह प्राणी, वह कार्य पूरा करके, वहीं अंतर्धान हो गया।

Part 2 · भाग 2

Four sons

Valmiki 1.16.25–30, 1.18.8–33 (CrEd 1.15.23–28, 1.17.6–20)

॥ 1.16.25 ॥

CrEd 1.15.23

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

हर्षरश्मिभिर् उद्योतं तस्यान्तःपुरम् आबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोऽंशुभिः ॥

harṣaraśmibhir udyotaṃ tasyāntaḥpuram ābabhau
śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabho'ṃśubhiḥ

English

Lit by the rays of his joy,
his inner palace shone,
as the sky, with the rays
of the lovely autumn moon.

हिन्दी

उनका अंतःपुर उनके हर्ष की किरणों से प्रकाशित होकर ऐसे चमक उठा, जैसे शरद के मनोहर चंद्रमा की किरणों से आकाश।

॥ 1.16.26 ॥

CrEd 1.15.24

दशरथDasharatha

Sanskrit

पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्व् इदम् आत्मनः ॥

pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tv idam ātmanaḥ

English

Take this payasa;
it brings a son of your own.

हिन्दी

यह खीर ग्रहण करो; यह तुम्हें अपना पुत्र देने वाली है।

॥ 1.16.27–28 ॥

CrEd 1.15.25–26ab

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धाद् अर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ।
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥

kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā
ardhād ardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ
kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt
pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam

English

To Kausalya the lord of men
gave then half the payasa;
and half of the half he gave
to Sumitra, the ruler of men;
to Kaikeyi half of what was left
he gave, for the sake of sons;
and he gave the half remaining
of that payasa, like nectar,

हिन्दी

तब राजा ने आधी खीर कौसल्या को दी; और आधे का आधा नरेश ने सुमित्रा को दिया। बची हुई खीर का आधा उन्होंने पुत्र-प्राप्ति के लिए कैकेयी को दिया। और अमृत जैसी उस खीर का जो आधा भाग बचा, वह भी उन्होंने दे दिया,

॥ 1.16.29 ॥

CrEd 1.15.26cd–27ab

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनर् एव महीपतिः ।
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥

anucintya sumitrāyai punar eva mahīpatiḥ
evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak

English

having thought on it, to Sumitra
once again, the lord of the earth.
So the king gave his wives the payasa,
to each apart.

हिन्दी

सोच-विचारकर राजा ने वह फिर से सुमित्रा को दिया। इस प्रकार राजा ने अपनी पत्नियों को खीर अलग-अलग बाँटकर दी।

॥ 1.16.30 ॥

CrEd 1.15.28

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तास् त्व् एतत् पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमाः स्त्रियः ।
संमानं मेनिरे सर्वाः प्रहर्षोदितचेतसः ॥

tās tv etat pāyasaṃ prāpya narendrasyottamāḥ striyaḥ
saṃmānaṃ menire sarvāḥ praharṣoditacetasaḥ

English

And they, receiving this payasa,
the noble wives of the lord of men,
all held it as an honour,
their hearts lifted high with joy.

हिन्दी

राजा की उन श्रेष्ठ पत्नियों ने वह खीर पाकर उसे अपना सम्मान माना; उन सबके मन हर्ष से खिल उठे।

॥ 1.18.8–9 ॥

popular text only · not in the CrEd

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ततो यज्ञे समाप्ते तु ऋतूनां षट् समत्ययुः ।
ततश् च द्वादशे मासे चैत्रे नावमिके तिथौ ।
नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वोच्चसंस्थेषु पञ्चसु ।
ग्रहेषु कर्कटे लग्ने वाक्पताव् इन्दुना सह ॥

tato yajñe samāpte tu ṛtūnāṃ ṣaṭ samatyayuḥ
tataś ca dvādaśe māse caitre nāvamike tithau
nakṣatre 'ditidaivatye svoccasaṃstheṣu pañcasu
graheṣu karkaṭe lagne vākpatāv indunā saha

English

When the sacrifice was ended,
six seasons passed away;
then in the twelfth month, in Chaitra,
on the ninth day of the moon,
under the star whose god is Aditi,
with five planets high in exaltation,
with Cancer in the ascendant,
and Jupiter beside the moon.

हिन्दी

यज्ञ समाप्त होने के बाद छह ऋतुएँ बीत गईं। फिर बारहवें महीने, चैत्र में, नवमी तिथि को, अदिति जिसके देवता हैं उस नक्षत्र (पुनर्वसु) में, जब पाँच ग्रह अपनी उच्च राशियों में स्थित थे, कर्क लग्न था, और बृहस्पति चंद्रमा के साथ थे।

॥ 1.18.10–11 ॥

CrEd 1.17.6

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

कौसल्याजनयद् रामं दिव्यलक्षणसंयुतम् ।
विष्णोर् अर्धं महाभागं पुत्रम् इक्ष्वाकुनन्दनम् ॥

kausalyājanayad rāmaṃ divyalakṣaṇasaṃyutam
viṣṇor ardhaṃ mahābhāgaṃ putram ikṣvākunandanam

English

Kausalya gave birth to Rama,
marked with divine signs,
half of Vishnu, greatly blessed,
a son, the Ikshvakus’ joy.

हिन्दी

कौसल्या ने दिव्य लक्षणों से युक्त, महाभाग, विष्णु के अर्ध-अंश, इक्ष्वाकुओं को आनंद देने वाले पुत्र राम को जन्म दिया।

॥ 1.18.12 ॥

CrEd 1.17.7

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा ।
यथा वरेण देवानाम् अदितिर् वज्रपाणिना ॥

kausalyā śuśubhe tena putreṇāmitatejasā
yathā vareṇa devānām aditir vajrapāṇinā

English

Kausalya shone with that son,
of splendour beyond measure,
as Aditi with the best of gods,
the bearer of the vajra.

हिन्दी

अपार तेज वाले उस पुत्र से कौसल्या वैसे ही शोभित हुईं, जैसे देवताओं में श्रेष्ठ वज्रपाणि (इन्द्र) से अदिति।

॥ 1.18.13–14 ॥

CrEd 1.17.8–9

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

भरतो नाम कैकेय्यां जज्ञे सत्यपराक्रमः ।
साक्षाद् विष्णोश् चतुर्भागः सर्वैः समुदितो गुणैः ।
अथ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजनयत् सुतौ ।
वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोर् अर्धसमन्वितौ ॥

bharato nāma kaikeyyāṃ jajñe satyaparākramaḥ
sākṣād viṣṇoś caturbhāgaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ
atha lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājanayat sutau
vīrau sarvāstrakuśalau viṣṇor ardhasamanvitau

English

To Kaikeyi was born Bharata,
true in valour,
a fourth of Vishnu made manifest,
graced with every virtue.
And Sumitra bore two sons,
Lakshmana and Shatrughna,
heroes skilled in every weapon,
endowed with Vishnu’s half.

हिन्दी

कैकेयी से भरत नाम के पुत्र का जन्म हुआ, जो सत्य-पराक्रमी थे, साक्षात् विष्णु के चौथे अंश, और सभी गुणों से संपन्न। फिर सुमित्रा ने लक्ष्मण और शत्रुघ्न, दो पुत्रों को जन्म दिया, जो वीर थे, सभी अस्त्रों में कुशल, और विष्णु के आधे अंश से युक्त।

॥ 1.18.21–22 ॥

CrEd 1.17.11–12

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

अतीत्यैकादशाहं तु नाम कर्म तथाकरोत् ।
ज्येष्ठं रामं महात्मानं भरतं कैकयीसुतम् ।
सौमित्रिं लक्ष्मणम् इति शत्रुघ्नम् अपरं तथा ।
वसिष्ठः परमप्रीतो नामानि कृतवांस् तदा ।
तेषां जन्मक्रियादीनि सर्वकर्माण्य् अकारयत् ॥

atītyaikādaśāhaṃ tu nāma karma tathākarot
jyeṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kaikayīsutam
saumitriṃ lakṣmaṇam iti śatrughnam aparaṃ tathā
vasiṣṭhaḥ paramaprīto nāmāni kṛtavāṃs tadā
teṣāṃ janmakriyādīni sarvakarmāṇy akārayat

English

When the eleventh day had passed,
he performed the naming rite:
the eldest, great of soul, Rama;
Bharata, Kaikeyi’s son;
Sumitra’s son, Lakshmana,
and the other, Shatrughna:
so Vasishtha, in highest joy,
bestowed their names that day,
and for them had every rite performed,
the rites of birth and all the rest.

हिन्दी

ग्यारह दिन बीतने पर उन्होंने नामकरण संस्कार किया। ज्येष्ठ महात्मा को राम, कैकेयी के पुत्र को भरत, सुमित्रा के एक पुत्र को लक्ष्मण और दूसरे को शत्रुघ्न: परम प्रसन्न वसिष्ठ ने तब ये नाम रखे। उन्होंने उनके जातकर्म आदि सभी संस्कार करवाए।

॥ 1.18.29–31 ॥

CrEd 1.17.17

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

लक्ष्मणो लक्ष्मिसंपन्नो बहिःप्राण इवापरः ।
न च तेन विना निद्रां लभते पुरुषोत्तमः ।
मृष्टम् अन्नम् उपानीतम् अश्नाति न हि तं विना ॥

lakṣmaṇo lakṣmisaṃpanno bahiḥprāṇa ivāparaḥ
na ca tena vinā nidrāṃ labhate puruṣottamaḥ
mṛṣṭam annam upānītam aśnāti na hi taṃ vinā

English

Lakshmana, rich in fortune,
was like another life outside him;
and without him the best of men
would never find his sleep;
the fine food brought before him
he would not eat without him.

हिन्दी

शोभा-संपन्न लक्ष्मण मानो (राम के) शरीर के बाहर चलते दूसरे प्राण थे। उनके बिना पुरुषोत्तम राम को नींद नहीं आती थी; उनके बिना वे लाया गया स्वादिष्ट भोजन भी नहीं खाते थे।

॥ 1.18.32 ॥

CrEd 1.17.19

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

भरतस्यापि शत्रुघ्नो लक्ष्मणावरजो हि सः ।
प्राणैः प्रियतरो नित्यं तस्य चासीत् तथा प्रियः ॥

bharatasyāpi śatrughno lakṣmaṇāvarajo hi saḥ
prāṇaiḥ priyataro nityaṃ tasya cāsīt tathā priyaḥ

English

And to Bharata, Shatrughna,
Lakshmana’s younger brother,
was ever dearer than life,
and Bharata as dear to him.

हिन्दी

और लक्ष्मण के छोटे भाई शत्रुघ्न भरत को सदा प्राणों से भी अधिक प्रिय थे, और भरत भी उन्हें वैसे ही प्रिय थे।

॥ 1.18.33 ॥

CrEd 1.17.20

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

स चतुर्भिर् महाभागैः पुत्रैर् दशरथः प्रियैः ।
बभूव परमप्रीतो देवैर् इव पितामहः ॥

sa caturbhir mahābhāgaiḥ putrair daśarathaḥ priyaiḥ
babhūva paramaprīto devair iva pitāmahaḥ

English

With his four sons, greatly blessed,
so dear to him, Dasharatha
was filled with highest joy,
as the Grandsire among the gods.

हिन्दी

अपने चार प्रिय, महाभाग पुत्रों के साथ दशरथ परम प्रसन्न थे, जैसे देवताओं के साथ पितामह (ब्रह्मा)।