Hanuman on the hill; the jewels

एतौ वनम् इदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम् ।
छद्मना चीरवसनौ प्रचरन्ताव् इहागतौ ॥

etau vanam idaṃ durgaṃ vālipraṇihitau dhruvam
chadmanā cīravasanau pracarantāv ihāgatau

यस्माद् उद्विग्नचेतास् त्वं प्रद्रुतो हरिपुंगव ।
तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम् ।
यस्मात् तव भयं सौम्य पूर्वजात् पापकर्मणः ।
स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्य् अहं भयम् ॥

yasmād udvignacetās tvaṃ pradruto haripuṃgava
taṃ krūradarśanaṃ krūraṃ neha paśyāmi vālinam
yasmāt tava bhayaṃ saumya pūrvajāt pāpakarmaṇaḥ
sa neha vālī duṣṭātmā na te paśyāmy ahaṃ bhayam

अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तम् एव प्लवंगम ।
लघुचित्ततयात्मानं न स्थापयसि यो मतौ ।
बुद्धिविज्ञानसंपन्न इङ्गितैः सर्वम् आचर ।
न ह्य् अबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि ॥

aho śākhāmṛgatvaṃ te vyaktam eva plavaṃgama
laghucittatayātmānaṃ na sthāpayasi yo matau
buddhivijñānasaṃpanna iṅgitaiḥ sarvam ācara
na hy abuddhiṃ gato rājā sarvabhūtāni śāsti hi

तौ त्वया प्राकृतेनैव गत्वा ज्ञेयौ प्लवंगम ।
शङ्कितानां प्रकारैश् च रूपव्याभाषणेन च ।
… ।
ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुंगव ।
प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ ॥

tau tvayā prākṛtenaiva gatvā jñeyau plavaṃgama
śaṅkitānāṃ prakāraiś ca rūpavyābhāṣaṇena ca
…
mamaivābhimukhaṃ sthitvā pṛccha tvaṃ haripuṃgava
prayojanaṃ praveśasya vanasyāsya dhanurdharau

धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ।
प्रभया पर्वतेन्द्रोऽयं युवयोर् अवभासितः ।
राज्यार्हाव् अमरप्रख्यौ कथं देशम् इहागतौ ॥

dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau
prabhayā parvatendro 'yaṃ yuvayor avabhāsitaḥ
rājyārhāv amaraprakhyau kathaṃ deśam ihāgatau

एवं मां परिभाषन्तं कस्माद् वै नाभिभाषथः ॥

evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmād vai nābhibhāṣathaḥ

सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश् चिद् वानरयूथपः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद् भ्रमति दुःखितः ।
प्राप्तोऽहं प्रेषितस् तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान् नाम वानरः ॥

sugrīvo nāma dharmātmā kaś cid vānarayūthapaḥ
vīro vinikṛto bhrātrā jagad bhramati duḥkhitaḥ
prāpto 'haṃ preṣitas tena sugrīveṇa mahātmanā
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumān nāma vānaraḥ

युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यम् इच्छति ।
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ।
भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
ऋश्यमूकाद् इह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥

yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvaḥ sakhyam icchati
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam
bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā
ṛśyamūkād iha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam

एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।
प्रहृष्टवदनः श्रीमान् भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ।
सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तम् एव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकम् उपागतः ॥

etac chrutvā vacas tasya rāmo lakṣmaṇam abravīt
prahṛṣṭavadanaḥ śrīmān bhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam
sacivo 'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ
tam eva kāṅkṣamāṇasya mamāntikam upāgataḥ

तम् अभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
वाक्यज्ञं मधुरैर् वाक्यैः स्नेहयुक्तम् अरिंदमम् ॥

tam abhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim
vākyajñaṃ madhurair vākyaiḥ snehayuktam ariṃdamam

नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेदधारिणः ।
नासामवेदविदुषः शक्यम् एवं विभाषितुम् ।
नूनं व्याकरणं कृत्स्नम् अनेन बहुधा श्रुतम् ।
बहु व्याहरतानेन न किं चिद् अपशब्दितम् ॥

nānṛgvedavinītasya nāyajurvedadhāriṇaḥ
nāsāmavedaviduṣaḥ śakyam evaṃ vibhāṣitum
nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnam anena bahudhā śrutam
bahu vyāharatānena na kiṃ cid apaśabditam

राजा दशरथो नाम द्युतिमान् धर्मवत्सलः ।
तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः ॥

rājā daśaratho nāma dyutimān dharmavatsalaḥ
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ

राज्याद् भ्रष्टो वने वस्तुं मया सार्धम् इहागतः ।
भार्यया च महातेजाः सीतयानुगतो वशी ॥

rājyād bhraṣṭo vane vastuṃ mayā sārdham ihāgataḥ
bhāryayā ca mahātejāḥ sītayānugato vaśī

रक्षसापहृता भार्या रहिते कामरूपिणा ।
तच् च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता ॥

rakṣasāpahṛtā bhāryā rahite kāmarūpiṇā
tac ca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā

एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः ।
लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथम् इच्छति ॥

eṣa dattvā ca vittāni prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ
lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvaṃ nātham icchati

ईदृशा बुद्धिसंपन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनम् आगताः ॥

īdṛśā buddhisaṃpannā jitakrodhā jitendriyāḥ
draṣṭavyā vānarendreṇa diṣṭyā darśanam āgatāḥ

स हि राज्याच् च विभ्रष्टः कृतवैरश् च वालिना ।
हृतदारो वने त्रस्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम् ।
करिष्यति स साहाय्यं युवयोर् भास्करात्मजः ।
सुग्रीवः सह चास्माभिः सीतायाः परिमार्गणे ॥

sa hi rājyāc ca vibhraṣṭaḥ kṛtavairaś ca vālinā
hṛtadāro vane trasto bhrātrā vinikṛto bhṛśam
kariṣyati sa sāhāyyaṃ yuvayor bhāskarātmajaḥ
sugrīvaḥ saha cāsmābhiḥ sītāyāḥ parimārgaṇe

इत्य् एवम् उक्त्वा हनुमाञ् श्लक्ष्णं मधुरया गिरा ।
बभाषे सोऽभिगच्छामः सुग्रीवम् इति राघवम् ॥

ity evam uktvā hanumāñ ślakṣṇaṃ madhurayā girā
babhāṣe so 'bhigacchāmaḥ sugrīvam iti rāghavam

कपिः कथयते हृष्टो यथायं मारुतात्मजः ।
कृत्यवान् सोऽपि संप्राप्तः कृतकृत्योऽसि राघव ।
प्रसन्नमुखवर्णश् च व्यक्तं हृष्टश् च भाषते ।
नानृतं वक्ष्यते वीरो हनूमान् मारुतात्मजः ॥

kapiḥ kathayate hṛṣṭo yathāyaṃ mārutātmajaḥ
kṛtyavān so 'pi saṃprāptaḥ kṛtakṛtyo 'si rāghava
prasannamukhavarṇaś ca vyaktaṃ hṛṣṭaś ca bhāṣate
nānṛtaṃ vakṣyate vīro hanūmān mārutātmajaḥ

अयं रामो महाप्राज्ञः संप्राप्तो दृढविक्रमः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामोऽयं सत्यविक्रमः ।
इक्ष्वाकूणां कुले जातो रामो दशरथात्मजः ।
धर्मे निगदितश् चैव पितुर् निर्देशपालकः ॥

ayaṃ rāmo mahāprājñaḥ saṃprāpto dṛḍhavikramaḥ
lakṣmaṇena saha bhrātrā rāmo 'yaṃ satyavikramaḥ
ikṣvākūṇāṃ kule jāto rāmo daśarathātmajaḥ
dharme nigaditaś caiva pitur nirdeśapālakaḥ

तस्यास्य वसतोऽरण्ये नियतस्य महात्मनः ।
रक्षसापहृता भार्या स त्वां शरणम् आगतः ।
… ।
भवता सख्यकामौ तौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रतिगृह्यार्चयस्वेमौ पूजनीयतमाव् उभौ ॥

tasyāsya vasato 'raṇye niyatasya mahātmanaḥ
rakṣasāpahṛtā bhāryā sa tvāṃ śaraṇam āgataḥ
…
bhavatā sakhyakāmau tau bhrātarau rāmalakṣmaṇau
pratigṛhyārcayasvemau pūjanīyatamāv ubhau

भवान् धर्मविनीतश् च विक्रान्तः सर्ववत्सलः ।
आख्याता वायुपुत्रेण तत्त्वतो मे भवद्गुणाः ।
तन् ममैवैष सत्कारो लाभश् चैवोत्तमः प्रभो ।
यत् त्वम् इच्छसि सौहार्दं वानरेण मया सह ॥

bhavān dharmavinītaś ca vikrāntaḥ sarvavatsalaḥ
ākhyātā vāyuputreṇa tattvato me bhavadguṇāḥ
tan mamaivaiṣa satkāro lābhaś caivottamaḥ prabho
yat tvam icchasi sauhārdaṃ vānareṇa mayā saha

रोचते यदि वा सख्यं बाहुर् एष प्रसारितः ।
गृह्यतां पाणिना पाणिर् मर्यादा वध्यतां ध्रुवा ॥

rocate yadi vā sakhyaṃ bāhur eṣa prasāritaḥ
gṛhyatāṃ pāṇinā pāṇir maryādā vadhyatāṃ dhruvā

अयम् आख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः ।
हनुमान् यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनम् आगतः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश् च वने तव ।
रक्षसापहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा ।
त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता ।
अन्तरं प्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम् ॥

ayam ākhyāti me rāma sacivo mantrisattamaḥ
hanumān yannimittaṃ tvaṃ nirjanaṃ vanam āgataḥ
lakṣmaṇena saha bhrātrā vasataś ca vane tava
rakṣasāpahṛtā bhāryā maithilī janakātmajā
tvayā viyuktā rudatī lakṣmaṇena ca dhīmatā
antaraṃ prepsunā tena hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam

भार्यावियोगजं दुःखं नचिरात् त्वं विमोक्ष्यसे ।
अहं ताम् आनयिष्यामि नष्टां वेदश्रुतिं यथा ।
रसातले वा वर्तन्तीं वर्तन्तीं वा नभस्तले ।
अहम् आनीय दास्यामि तव भार्याम् अरिंदम ॥

bhāryāviyogajaṃ duḥkhaṃ nacirāt tvaṃ vimokṣyase
ahaṃ tām ānayiṣyāmi naṣṭāṃ vedaśrutiṃ yathā
rasātale vā vartantīṃ vartantīṃ vā nabhastale
aham ānīya dāsyāmi tava bhāryām ariṃdama

अनुमानात् तु जानामि मैथिली सा न संशयः ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा क्रूरकर्मणा ।
क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम् ।
स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर् यथा ॥

anumānāt tu jānāmi maithilī sā na saṃśayaḥ
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rakṣasā krūrakarmaṇā
krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca visvaram
sphurantī rāvaṇasyāṅke pannagendravadhūr yathā

आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतटे स्थितम् ।
उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्य् आभरणानि च ।
तान्य् अस्माभिर् गृहीतानि निहितानि च राघव ।
आनयिष्याम्य् अहं तानि प्रत्यभिज्ञातुम् अर्हसि ॥

ātmanā pañcamaṃ māṃ hi dṛṣṭvā śailataṭe sthitam
uttarīyaṃ tayā tyaktaṃ śubhāny ābharaṇāni ca
tāny asmābhir gṛhītāni nihitāni ca rāghava
ānayiṣyāmy ahaṃ tāni pratyabhijñātum arhasi

तम् अब्रवीत् ततो रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् ।
आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे ॥

tam abravīt tato rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam
ānayasva sakhe śīghraṃ kimarthaṃ pravilambase

उत्तरीयं गृहीत्वा तु शुभान्य् आभरणानि च ।
इदं पश्येति रामाय दर्शयाम् आस वानरः ॥

uttarīyaṃ gṛhītvā tu śubhāny ābharaṇāni ca
idaṃ paśyeti rāmāya darśayām āsa vānaraḥ

सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः ।
हा प्रियेति रुदन् धैर्यम् उत्सृज्य न्यपतत् क्षितौ ॥

sītāsnehapravṛttena sa tu bāṣpeṇa dūṣitaḥ
hā priyeti rudan dhairyam utsṛjya nyapatat kṣitau

पश्य लक्ष्मण वैदेह्या संत्यक्तं ह्रियमाणया ।
उत्तरीयम् इदं भूमौ शरीराद् भूषणानि च ।
शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूम्यां सीतया ह्रियमाणया ।
उत्सृष्टं भूषणम् इदं तथारूपं हि दृश्यते ॥

paśya lakṣmaṇa vaidehyā saṃtyaktaṃ hriyamāṇayā
uttarīyam idaṃ bhūmau śarīrād bhūṣaṇāni ca
śādvalinyāṃ dhruvaṃ bhūmyāṃ sītayā hriyamāṇayā
utsṛṣṭaṃ bhūṣaṇam idaṃ tathārūpaṃ hi dṛśyate

नाहं जानामि केयूरे नाहं जानामि कुण्डले ।
नूपुरे त्व् अभिजानामि नित्यं पादाभिवन्दनात् ॥

nāhaṃ jānāmi keyūre nāhaṃ jānāmi kuṇḍale
nūpure tv abhijānāmi nityaṃ pādābhivandanāt

ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया ।
रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणसमा प्रिया ।
क्व वा वसति तद् रक्षो महद् व्यसनदं मम ॥

brūhi sugrīva kaṃ deśaṃ hriyantī lakṣitā tvayā
rakṣasā raudrarūpeṇa mama prāṇasamā priyā
kva vā vasati tad rakṣo mahad vyasanadaṃ mama

यन्निमित्तम् अहं सर्वान् नाशयिष्यामि राक्षसान् ।
हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता भृशम् ।
आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारम् अपावृतम् ॥

yannimittam ahaṃ sarvān nāśayiṣyāmi rākṣasān
haratā maithilīṃ yena māṃ ca roṣayatā bhṛśam
ātmano jīvitāntāya mṛtyudvāram apāvṛtam

मम दयिततमा हृता वनाद् रजनिचरेण विमथ्य येन सा ।
कथय मम रिपुं तम् अद्य वै प्रवगपते यमसंनिधिं नयामि ॥

mama dayitatamā hṛtā vanād rajanicareṇa vimathya yena sā
kathaya mama ripuṃ tam adya vai pravagapate yamasaṃnidhiṃ nayāmi

एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः ।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ।
न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः ।
सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥

evam uktas tu sugrīvo rāmeṇārtena vānaraḥ
abravīt prāñjalir vākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ
na jāne nilayaṃ tasya sarvathā pāparakṣasaḥ
sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam