Sources · स्रोत

The bridge

सेतु
Valmiki · Yuddha Kanda
6.21.1–6.22.87 (CrEd 6.14.1–6.15.33)

तीन रातों तक राम तट पर कुश पर लेटकर सागर से राह माँगते हैं, और सागर नहीं आता। क्रोध में वे सागर को मथ देने के लिए धनुष उठाते हैं, और सागर प्रकट होता है: वह अपने स्वभाव के विरुद्ध नहीं जा सकता, पर सेतु को धारण करेगा, और विश्वकर्मा के पुत्र नल उसे बना सकते हैं। वानर सेतु बनाते हैं, और देवता राम को आशीर्वाद देते हैं।

For three nights Rama lies on kusha grass by the shore, asking the ocean for a way, and the ocean does not come. In anger he takes up his bow to churn the sea, and the Ocean rises: he cannot go against his nature, but he will bear a bridge, and Nala, son of Vishvakarma, can build it. The monkeys build it, and the gods bless Rama.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

Three nights

Valmiki 6.21.1–35, 6.22.1–7 (CrEd 6.14.1–21)

॥ 6.21.1–11 ॥

CrEd 6.14.1–2

silent moment मौन क्षण

॥ 6.21.12–13 ॥

CrEd 6.14.3

silent moment मौन क्षण

॥ 6.21.13–14 ॥

CrEd 6.14.4

रामRama

Sanskrit

पश्य तावद् अनार्यस्य पूज्यमानस्य लक्ष्मण ।
अवलेपं समुद्रस्य न दर्शयति यत् स्वयम् ॥

paśya tāvad anāryasya pūjyamānasya lakṣmaṇa
avalepaṃ samudrasya na darśayati yat svayam

English

Just see, Lakshmana,
the arrogance of this ignoble ocean:
honoured as he is,
he does not show himself.

हिन्दी

लक्ष्मण, ज़रा इस नीच समुद्र का घमंड तो देखो: पूजा पाकर भी यह स्वयं सामने नहीं आता।

॥ 6.21.14 ॥

CrEd 6.14.5

रामRama

Sanskrit

प्रशमश् च क्षमा चैव आर्जवं प्रियवादिता ।
असामर्थ्यं फलन्त्य् एते निर्गुणेषु सतां गुणाः ॥

praśamaś ca kṣamā caiva ārjavaṃ priyavāditā
asāmarthyaṃ phalanty ete nirguṇeṣu satāṃ guṇāḥ

English

Calm, and patience too,
straightness, kindness of speech:
among the virtueless they bear the fruit of weakness,
these virtues of the good.

हिन्दी

शांति, क्षमा, सरलता और मीठी बोली: सज्जनों के ये गुण गुणहीनों के आगे असमर्थता का ही फल देते हैं।

॥ 6.21.16 ॥

CrEd 6.14.7

रामRama

Sanskrit

न साम्ना शक्यते कीर्तिर् न साम्ना शक्यते यशः ।
प्राप्तुं लक्ष्मण लोकेऽस्मिञ् जयो वा रणमूर्धनि ॥

na sāmnā śakyate kīrtir na sāmnā śakyate yaśaḥ
prāptuṃ lakṣmaṇa loke 'smiñ jayo vā raṇamūrdhani

English

Not by conciliation is fame won,
not by conciliation glory,
in this world, Lakshmana,
nor victory at the head of battle.

हिन्दी

लक्ष्मण, इस संसार में केवल मीठे व्यवहार से न कीर्ति पाई जा सकती है, न यश, न रण के मोर्चे पर विजय।

॥ 6.21.20 ॥

CrEd 6.14.11

रामRama

Sanskrit

क्षमया हि समायुक्तं माम् अयं मकरालयः ।
असमर्थं विजानाति धिक् क्षमाम् ईदृशे जने ॥

kṣamayā hi samāyuktaṃ mām ayaṃ makarālayaḥ
asamarthaṃ vijānāti dhik kṣamām īdṛśe jane

English

For, since I am joined with patience,
this home of sea monsters
takes me for one without power.
Shame on patience toward such as this!

हिन्दी

मुझे क्षमा से भरा देखकर यह मकरों का घर (सागर) मुझे असमर्थ समझता है। ऐसे के प्रति क्षमा को धिक्कार है!

॥ 6.21.22–23 ॥

CrEd 6.14.12

रामRama

Sanskrit

चापम् आनय सौमित्रे शरांश् चाशीविषोपमान् ।
अद्याक्षोभ्यम् अपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् ॥

cāpam ānaya saumitre śarāṃś cāśīviṣopamān
adyākṣobhyam api kruddhaḥ kṣobhayiṣyāmi sāgaram

English

Bring my bow, Saumitri,
and arrows like venomous snakes;
today, in anger, I will stir the ocean,
though it cannot be stirred.

हिन्दी

सौमित्रि, धनुष लाओ, और विषधर साँपों जैसे बाण भी। आज क्रोध में मैं इस अक्षोभ्य सागर को भी मथ डालूँगा।

॥ 6.21.23–24 ॥

CrEd 6.14.13

रामRama

Sanskrit

वेलासु कृतमर्यादं सहसोर्मिसमाकुलम् ।
निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर् वरुणालयम् ॥

velāsu kṛtamaryādaṃ sahasormisamākulam
nirmaryādaṃ kariṣyāmi sāyakair varuṇālayam

English

Held within bounds by its shores,
heaving with a thousand waves,
this home of Varuna I will drive
beyond its bounds with my arrows.

हिन्दी

हज़ारों लहरों से भरे इस वरुणालय ने अपने तटों पर जो मर्यादा बाँध रखी है, अपने बाणों से मैं इसे उस मर्यादा से बाहर कर दूँगा।

॥ 6.21.25 ॥

CrEd 6.14.14

silent moment मौन क्षण

॥ 6.21.26–32 ॥

CrEd 6.14.15–21

silent moment मौन क्षण

॥ 6.21.33–34 ॥

popular text only · not in the CrEd

लक्ष्मणLakshmana

Sanskrit

एतद् विनापि ह्य् उदधेस् तवार्य सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम् ।
भवद्विधाः क्रोधवशं न यान्ति दीर्घं भवान् पश्यतु साधुवृत्तम् ॥

etad vināpi hy udadhes tavārya sampatsyate vīratamasya kāryam
bhavadvidhāḥ krodhavaśaṃ na yānti dīrghaṃ bhavān paśyatu sādhuvṛttam

English

Even without the ocean’s ruin, noble one,
your task will be done, most heroic of all.
Such as you do not fall into anger’s power;
look to a good course, and a lasting one.

हिन्दी

आर्य, समुद्र को नष्ट किए बिना भी आप जैसे परम वीर का काम पूरा होगा। आप जैसे लोग क्रोध के वश में नहीं होते। आप कोई दूर तक चलने वाला, अच्छा उपाय देखिए।

॥ 6.22.1–7 ॥

silent moment मौन क्षण

Part 2 · भाग 2

Nala's bridge

Valmiki 6.22.17–87 (CrEd 6.15.1–33)

॥ 6.22.17 ॥

CrEd 6.15.1

silent moment मौन क्षण

॥ 6.22.17–24 ॥

CrEd 6.15.1–3

silent moment मौन क्षण

॥ 6.22.25 ॥

CrEd 6.15.4

सागरSagara

Sanskrit

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च राघव ।
स्वभावे सौम्य तिष्ठन्ति शाश्वतं मार्गम् आश्रिताः ॥

pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca rāghava
svabhāve saumya tiṣṭhanti śāśvataṃ mārgam āśritāḥ

English

Earth, wind and sky,
waters and light, Raghava,
abide in their own nature, gentle one,
holding to their eternal course.

हिन्दी

सौम्य राघव, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और तेज, सब अपने स्वभाव में टिके रहते हैं, अपने सनातन मार्ग पर।

॥ 6.22.26 ॥

CrEd 6.15.5

सागरSagara

Sanskrit

तत् स्वभावो ममाप्य् एष यद् अगाधोऽहम् अप्लवः ।
विकारस् तु भवेद् गाध एतत् ते प्रवदाम्य् अहम् ॥

tat svabhāvo mamāpy eṣa yad agādho 'ham aplavaḥ
vikāras tu bhaved gādha etat te pravadāmy aham

English

So this too is my nature,
that I am fathomless, not to be crossed;
to become shallow would go against it:
this I tell you plainly.

हिन्दी

इसलिए मेरा भी यही स्वभाव है कि मैं अथाह हूँ, मुझे तैरकर पार नहीं किया जा सकता। उथला हो जाना मेरा विकार होगा। यह मैं आपसे साफ़ कहता हूँ।

॥ 6.22.27 ॥

CrEd 6.15.6

सागरSagara

Sanskrit

न कामान् न च लोभाद् वा न भयात् पार्थिवात्मज ।
ग्राहनक्राकुलजलं स्तम्भयेयं कथं चन ॥

na kāmān na ca lobhād vā na bhayāt pārthivātmaja
grāhanakrākulajalaṃ stambhayeyaṃ kathaṃ cana

English

Not for desire, nor yet for greed,
nor for fear, son of a king,
could I ever hold still my waters,
teeming with crocodiles and sharks.

हिन्दी

राजकुमार, न कामना से, न लोभ से, न भय से, मैं मगरों और घड़ियालों से भरे अपने जल को किसी तरह थाम नहीं सकता।

॥ 6.22.28 ॥

CrEd 6.15.7

सागरSagara

Sanskrit

विधास्ये राम येनापि विषहिष्ये ह्य् अहं तथा ।
ग्राहा न प्रहरिष्यन्ति यावत् सेना तरिष्यति ॥

vidhāsye rāma yenāpi viṣahiṣye hy ahaṃ tathā
grāhā na prahariṣyanti yāvat senā tariṣyati

English

I will provide, Rama, a way
by which I can bear it so:
the crocodiles will not strike
while the army is crossing.

हिन्दी

राम, मैं ऐसा उपाय करूँगा जिससे (आप पार जा सकें), और मैं उसे सह लूँगा। जब तक सेना पार होगी, मगर उस पर वार नहीं करेंगे।

॥ 6.22.44–45 ॥

CrEd 6.15.8–9

सागरSagara

Sanskrit

अयं सौम्य नलो नाम तनुजो विश्वकर्मणः ।
पित्रा दत्तवरः श्रीमान् प्रतिमो विश्वकर्मणः ।
एष सेतुं महोत्साहः करोतु मयि वानरः ।
तम् अहं धारयिष्यामि तथा ह्य् एष यथा पिता ॥

ayaṃ saumya nalo nāma tanujo viśvakarmaṇaḥ
pitrā dattavaraḥ śrīmān pratimo viśvakarmaṇaḥ
eṣa setuṃ mahotsāhaḥ karotu mayi vānaraḥ
tam ahaṃ dhārayiṣyāmi tathā hy eṣa yathā pitā

English

This one, gentle one, named Nala,
is the son of Vishvakarma;
granted a boon by his father, splendid,
the very image of Vishvakarma.
Let this monkey, full of zeal,
build a bridge across me;
I will bear it up,
for he is just as his father was.

हिन्दी

सौम्य, यह नल नाम का वानर विश्वकर्मा का पुत्र है; पिता से इसे वर मिला है, यह तेजस्वी है और विश्वकर्मा के समान है। यह बड़े उत्साह वाला वानर मुझ पर सेतु बनाए; मैं उसे धारण करूँगा। यह ठीक अपने पिता जैसा है।

॥ 6.22.46 ॥

CrEd 6.15.10

silent moment मौन क्षण

॥ 6.22.47 ॥

CrEd 6.15.11

नलNala

Sanskrit

अहं सेतुं करिष्यामि विस्तीर्णे वरुणालये ।
पितुः सामर्थ्यम् आस्थाय तत्त्वम् आह महोदधिः ॥

ahaṃ setuṃ kariṣyāmi vistīrṇe varuṇālaye
pituḥ sāmarthyam āsthāya tattvam āha mahodadhiḥ

English

I will build a bridge
across the wide home of Varuna,
relying on my father’s power;
the great ocean has spoken the truth.

हिन्दी

पिता के सामर्थ्य के सहारे मैं इस फैले हुए वरुणालय पर सेतु बनाऊँगा। महासागर ने सच कहा है।

॥ 6.22.49–50 ॥

CrEd 6.15.12–13a

नलNala

Sanskrit

मम मातुर् वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा ।
औरसस् तस्य पुत्रोऽहं सदृशो विश्वकर्मणा ।
न चाप्य् अहम् अनुक्तो वै प्रब्रूयाम् आत्मनो गुणान् ॥

mama mātur varo datto mandare viśvakarmaṇā
aurasas tasya putro 'haṃ sadṛśo viśvakarmaṇā
na cāpy aham anukto vai prabrūyām ātmano guṇān

English

A boon was given to my mother
on Mandara by Vishvakarma;
I am his own son,
the equal of Vishvakarma.
And unless I am asked,
I would not speak of my own gifts.

हिन्दी

मन्दर पर्वत पर विश्वकर्मा ने मेरी माता को वर दिया था। मैं उनका अपना पुत्र हूँ, विश्वकर्मा के समान। और बिना पूछे मैं अपने गुण नहीं बताता।

॥ 6.22.51 ॥

CrEd 6.15.13b

नलNala

Sanskrit

कामम् अद्यैव बध्नन्तु सेतुं वानरपुंगवाः ॥

kāmam adyaiva badhnantu setuṃ vānarapuṃgavāḥ

English

Let the bulls among monkeys
build the bridge this very day.

हिन्दी

श्रेष्ठ वानर चाहें तो आज ही सेतु बाँधना शुरू कर दें।

॥ 6.22.52–67 ॥

CrEd 6.15.14–21

silent moment मौन क्षण

॥ 6.22.68–78 ॥

CrEd 6.15.20–26

silent moment मौन क्षण

॥ 6.22.82 ॥

CrEd 6.15.28

silent moment मौन क्षण

॥ 6.22.86–87 ॥

CrEd 6.15.32–33

देवताGods

Sanskrit

जयस्व शत्रून् नरदेव मेदिनीं ससागरां पालय शाश्वतीः समाः ॥

jayasva śatrūn naradeva medinīṃ sasāgarāṃ pālaya śāśvatīḥ samāḥ

English

Conquer your foes, god among men;
rule the earth with its oceans
for years without end.

हिन्दी

नरदेव, शत्रुओं को जीतिए! सागरों समेत इस पृथ्वी का अनंत वर्षों तक पालन कीजिए!

॥ 6.22.82–85 ॥

CrEd 6.15.28–31

silent moment मौन क्षण

In other Hindu scriptures

The squirrels who helped build the bridge

Tondaradippodi Alvar, Tirumalai 27 · not in Valmiki

Valmiki: the monkeys bring trees and rocks; Nala builds the bridge (CrEd 6.15.14–22)