Serpent arrows; Garuda

युध्यताम् एव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् ।
रविर् अस्तं गतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ।
अन्योन्यं बद्धवैराणां घोराणां जयम् इच्छताम् ।
संप्रवृत्तं निशायुद्धं तदा वानररक्षसाम् ॥

yudhyatām eva teṣāṃ tu tadā vānararakṣasām
ravir astaṃ gato rātriḥ pravṛttā prāṇahāriṇī
anyonyaṃ baddhavairāṇāṃ ghorāṇāṃ jayam icchatām
saṃpravṛttaṃ niśāyuddhaṃ tadā vānararakṣasām

राक्षसोऽसीति हरयो हरिश् चासीति राक्षसाः ।
अन्योन्यं समरे जघ्नुस् तस्मिंस् तमसि दारुणे ।
जहि दारय चैतीति कथं विद्रवसीति च ।
एवं सुतुमुलः शब्दस् तस्मिंस् तमसि शुश्रुवे ॥

rākṣaso 'sīti harayo hariś cāsīti rākṣasāḥ
anyonyaṃ samare jaghnus tasmiṃs tamasi dāruṇe
jahi dāraya caitīti kathaṃ vidravasīti ca
evaṃ sutumulaḥ śabdas tasmiṃs tamasi śuśruve

तेषां रामः शरैः षड्भिः षड् जघान निशाचरान् ।
निमेषान्तरमात्रेण शितैर् अग्निशिखोपमैः ।
ततः काञ्चनचित्राङ्गैः शरैर् अग्निशिखोपमैः ।
दिशश् चकार विमलाः प्रदिशश् च महाबलः ।
ये त्व् अन्ये राक्षसा वीरा रामस्याभिमुखे स्थिताः ।
तेऽपि नष्टाः समासाद्य पतंगा इव पावकम् ।
सुवर्णपुङ्खैर् विशिखैः संपतद्भिः सहस्रशः ।
बभूव रजनी चित्रा खद्योतैर् इव शारदी ॥

teṣāṃ rāmaḥ śaraiḥ ṣaḍbhiḥ ṣaḍ jaghāna niśācarān
nimeṣāntaramātreṇa śitair agniśikhopamaiḥ
tataḥ kāñcanacitrāṅgaiḥ śarair agniśikhopamaiḥ
diśaś cakāra vimalāḥ pradiśaś ca mahābalaḥ
ye tv anye rākṣasā vīrā rāmasyābhimukhe sthitāḥ
te 'pi naṣṭāḥ samāsādya pataṃgā iva pāvakam
suvarṇapuṅkhair viśikhaiḥ saṃpatadbhiḥ sahasraśaḥ
babhūva rajanī citrā khadyotair iva śāradī

अङ्गदस् तु रणे शत्रुं निहन्तुं समुपस्थितः ।
रावणेर् निजघानाशु सारथिं च हयान् अपि ।
इन्द्रजित् तु रथं त्यक्त्वा हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्गदेन महामायस् तत्रैवान्तरधीयत ॥

aṅgadas tu raṇe śatruṃ nihantuṃ samupasthitaḥ
rāvaṇer nijaghānāśu sārathiṃ ca hayān api
indrajit tu rathaṃ tyaktvā hatāśvo hatasārathiḥ
aṅgadena mahāmāyas tatraivāntaradhīyata

स तस्य गतिम् अन्विच्छन् राजपुत्रः प्रतापवान् ।
दिदेशातिबलो रामो दशवानरयूथपान् ।
द्वौ सुषेणस्य दायादौ नीलं च प्लवगर्षभम् ।
अङ्गदं वालिपुत्रं च शरभं च तरस्विनम् ।
विनतं जाम्बवन्तं च सानुप्रस्थं महाबलम् ।
ऋषभं चर्षभस्कन्धम् आदिदेश परंतपः ।
ते संप्रहृष्टा हरयो भीमान् उद्यम्य पादपान् ।
आकाशं विविशुः सर्वे मार्गामाणा दिशो दश ।
तेषां वेगवतां वेगम् इषुभिर् वेगवत्तरैः ।
अस्त्रवित् परमास्त्रेण वारयाम् आस रावणिः ।
तं भीमवेगा हरयो नाराचैः क्षतविक्षताः ।
अन्धकारे न ददृशुर् मेघैः सूर्यम् इवावृतम् ॥

sa tasya gatim anvicchan rājaputraḥ pratāpavān
dideśātibalo rāmo daśavānarayūthapān
dvau suṣeṇasya dāyādau nīlaṃ ca plavagarṣabham
aṅgadaṃ vāliputraṃ ca śarabhaṃ ca tarasvinam
vinataṃ jāmbavantaṃ ca sānuprasthaṃ mahābalam
ṛṣabhaṃ carṣabhaskandham ādideśa paraṃtapaḥ
te saṃprahṛṣṭā harayo bhīmān udyamya pādapān
ākāśaṃ viviśuḥ sarve mārgāmāṇā diśo daśa
teṣāṃ vegavatāṃ vegam iṣubhir vegavattaraiḥ
astravit paramāstreṇa vārayām āsa rāvaṇiḥ
taṃ bhīmavegā harayo nārācaiḥ kṣatavikṣatāḥ
andhakāre na dadṛśur meghaiḥ sūryam ivāvṛtam

निरन्तरशरीरौ तु भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
क्रुद्धेनेन्द्रजिता वीरौ पन्नगैः शरतां गतैः ।
बद्धौ तु शरबन्धेन ताव् उभौ रणमूर्धनि ।
निमेषान्तरमात्रेण न शेकतुर् उदीक्षितुम् ॥

nirantaraśarīrau tu bhrātarau rāmalakṣmaṇau
kruddhenendrajitā vīrau pannagaiḥ śaratāṃ gataiḥ
baddhau tu śarabandhena tāv ubhau raṇamūrdhani
nimeṣāntaramātreṇa na śekatur udīkṣitum

ततो विभिन्नसर्वाङ्गौ शरशल्याचिताव् उभौ ।
ध्वजाव् इव महेन्द्रस्य रज्जुमुक्तौ प्रकम्पितौ ।
तौ संप्रचलितौ वीरौ मर्मभेदेन कर्शितौ ।
निपेततुर् महेष्वासौ जगत्यां जगतीपती ।
पपात प्रथमं रामो विद्धो मर्मसु मार्गणैः ।
क्रोधाद् इन्द्रजिता येन पुरा शक्रो विनिर्जितः ।
स वीरशयने शिश्ये विज्यम् आदाय कार्मुकम् ।
भिन्नमुष्टिपरीणाहं त्रिणतं रुक्मभूषितम् ॥

tato vibhinnasarvāṅgau śaraśalyācitāv ubhau
dhvajāv iva mahendrasya rajjumuktau prakampitau
tau saṃpracalitau vīrau marmabhedena karśitau
nipetatur maheṣvāsau jagatyāṃ jagatīpatī
papāta prathamaṃ rāmo viddho marmasu mārgaṇaiḥ
krodhād indrajitā yena purā śakro vinirjitaḥ
sa vīraśayane śiśye vijyam ādāya kārmukam
bhinnamuṣṭiparīṇāhaṃ triṇataṃ rukmabhūṣitam

अन्तरिक्षं निरीक्षन्तो दिशः सर्वाश् च वानराः ।
न चैनं मायया छन्नं ददृशू रावणिं रणे ।
तं तु मायाप्रतिच्छिन्नं माययैव विभीषणः ।
वीक्षमाणो ददर्शाथ भ्रातुः पुत्रम् अवस्थितम् ।
तम् अप्रतिम कर्माणम् अप्रतिद्वन्द्वम् आहवे ।
ददर्शान्तर्हितं वीरं वरदानाद् विभीषणः ॥

antarikṣaṃ nirīkṣanto diśaḥ sarvāś ca vānarāḥ
na cainaṃ māyayā channaṃ dadṛśū rāvaṇiṃ raṇe
taṃ tu māyāpraticchinnaṃ māyayaiva vibhīṣaṇaḥ
vīkṣamāṇo dadarśātha bhrātuḥ putram avasthitam
tam apratima karmāṇam apratidvandvam āhave
dadarśāntarhitaṃ vīraṃ varadānād vibhīṣaṇaḥ

एवम् उक्तास् तु ते सर्वे राक्षसाः कूटयोधिनः ।
परं विस्मयम् आजग्मुः कर्मणा तेन तोषिताः ।
विनेदुश् च महानादान् सर्वे ते जलदोपमाः ।
हतो राम इति ज्ञात्वा रावणिं समपूजयन् ।
निष्पन्दौ तु तदा दृष्ट्वा ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ ।
वसुधायां निरुच्छ्वासौ हताव् इत्य् अन्वमन्यत ।
हर्षेण तु समाविष्ट इन्द्रजित् समितिंजयः ।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां हर्षयन् सर्वनैरृतान् ॥

evam uktās tu te sarve rākṣasāḥ kūṭayodhinaḥ
paraṃ vismayam ājagmuḥ karmaṇā tena toṣitāḥ
vineduś ca mahānādān sarve te jaladopamāḥ
hato rāma iti jñātvā rāvaṇiṃ samapūjayan
niṣpandau tu tadā dṛṣṭvā tāv ubhau rāmalakṣmaṇau
vasudhāyāṃ nirucchvāsau hatāv ity anvamanyata
harṣeṇa tu samāviṣṭa indrajit samitiṃjayaḥ
praviveśa purīṃ laṅkāṃ harṣayan sarvanairṛtān

एवम् उक्त्वा ततस् तस्य जलक्लिन्नेन पाणिना ।
सुग्रीवस्य शुभे नेत्रे प्रममार्ज विभीषणः ॥

evam uktvā tatas tasya jalaklinnena pāṇinā
sugrīvasya śubhe netre pramamārja vibhīṣaṇaḥ

इन्द्रजित् तु महामायः सर्वसैन्यसमावृतः ।
विवेश नगरीं लङ्कां पितरं चाभ्युपागमत् ।
तत्र रावणम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
आचचक्षे प्रियं पित्रे निहतौ रामलक्ष्मणौ ।
उत्पपात ततो हृष्टः पुत्रं च परिषस्वजे ।
रावणो रक्षसां मध्ये श्रुत्वा शत्रू निपातितौ ॥

indrajit tu mahāmāyaḥ sarvasainyasamāvṛtaḥ
viveśa nagarīṃ laṅkāṃ pitaraṃ cābhyupāgamat
tatra rāvaṇam āsīnam abhivādya kṛtāñjaliḥ
ācacakṣe priyaṃ pitre nihatau rāmalakṣmaṇau
utpapāta tato hṛṣṭaḥ putraṃ ca pariṣasvaje
rāvaṇo rakṣasāṃ madhye śrutvā śatrū nipātitau

प्रतिप्रविष्टे लङ्कां तु कृतार्थे रावणात्मजे ।
राघवं परिवार्यार्ता ररक्षुर् वानरर्षभाः ।
हनूमान् अङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः ।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ।
जाम्बवान् ऋषभः सुन्दो रम्भः शतबलिः पृथुः ।
व्यूढानीकाश् च यत्ताश् च द्रुमान् आदाय सर्वतः ।
वीक्षमाणा दिशः सर्वास् तिर्यग् ऊर्ध्वं च वानराः ।
तृणेष्व् अपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे ॥

pratipraviṣṭe laṅkāṃ tu kṛtārthe rāvaṇātmaje
rāghavaṃ parivāryārtā rarakṣur vānararṣabhāḥ
hanūmān aṅgado nīlaḥ suṣeṇaḥ kumudo nalaḥ
gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ
jāmbavān ṛṣabhaḥ sundo rambhaḥ śatabaliḥ pṛthuḥ
vyūḍhānīkāś ca yattāś ca drumān ādāya sarvataḥ
vīkṣamāṇā diśaḥ sarvās tiryag ūrdhvaṃ ca vānarāḥ
tṛṇeṣv api ca ceṣṭatsu rākṣasā iti menire

घोरेण शरबन्धेन बद्धौ दशरथात्मजौ ।
निश्वसन्तौ यथा नागौ शयानौ रुधिरोक्षितौ ।
सर्वे ते वानरश्रेष्ठाः ससुग्रीवा महाबलाः ।
परिवार्य महात्मानौ तस्थुः शोकपरिप्लुताः ।
एतस्मिन्न् अन्तेरे रामः प्रत्यबुध्यत वीर्यवान् ।
स्थिरत्वात् सत्त्वयोगाच् च शरैः संदानितोऽपि सन् ॥

ghoreṇa śarabandhena baddhau daśarathātmajau
niśvasantau yathā nāgau śayānau rudhirokṣitau
sarve te vānaraśreṣṭhāḥ sasugrīvā mahābalāḥ
parivārya mahātmānau tasthuḥ śokapariplutāḥ
etasminn antere rāmaḥ pratyabudhyata vīryavān
sthiratvāt sattvayogāc ca śaraiḥ saṃdānito 'pi san

शुश्रुवुस् तस्य ते सर्वे वानराः परिदेवितम् ।
वर्तयां चक्रुर् अश्रूणि नेत्रैः कृष्णेतरेक्षणाः ॥

śuśruvus tasya te sarve vānarāḥ paridevitam
vartayāṃ cakrur aśrūṇi netraiḥ kṛṣṇetarekṣaṇāḥ

ततः सर्वाण्य् अनीकानि स्थापयित्वा विभीषणः ।
आजगाम गदापाणिस् त्वरितो यत्र राघवः ।
तं दृष्ट्वा त्वरितं यान्तं नीलाञ्जनचयोपमम् ।
वानरा दुद्रुवुः सर्वे मन्यमानास् तु रावणिम् ॥

tataḥ sarvāṇy anīkāni sthāpayitvā vibhīṣaṇaḥ
ājagāma gadāpāṇis tvarito yatra rāghavaḥ
taṃ dṛṣṭvā tvaritaṃ yāntaṃ nīlāñjanacayopamam
vānarā dudruvuḥ sarve manyamānās tu rāvaṇim

विभीषणस् तु रामस्य दृष्ट्वा गात्रं शरैश् चितम् ।
लक्ष्मणस्य च धर्मात्मा बभूव व्यथितेन्द्रियः ।
जलक्लिन्नेन हस्तेन तयोर् नेत्रे प्रमृज्य च ।
शोकसंपीडितमना रुरोद विललाप च ॥

vibhīṣaṇas tu rāmasya dṛṣṭvā gātraṃ śaraiś citam
lakṣmaṇasya ca dharmātmā babhūva vyathitendriyaḥ
jalaklinnena hastena tayor netre pramṛjya ca
śokasaṃpīḍitamanā ruroda vilalāpa ca

एतस्मिन्न् अन्तरे वायुर् मेघांश् चापि सविद्युतः ।
पर्यस्यन् सागरे तोयं कम्पयन्न् इव पर्वतान् ।
महता पक्षवातेन सर्वे द्वीपमहाद्रुमाः ।
निपेतुर् भग्नविटपाः समूला लवणाम्भसि ॥

etasminn antare vāyur meghāṃś cāpi savidyutaḥ
paryasyan sāgare toyaṃ kampayann iva parvatān
mahatā pakṣavātena sarve dvīpamahādrumāḥ
nipetur bhagnaviṭapāḥ samūlā lavaṇāmbhasi

ततो मुहूर्तद् गरुडं वैनतेयं महाबलम् ।
वानरा ददृशुः सर्वे ज्वलन्तम् इव पावकम् ॥

tato muhūrtad garuḍaṃ vainateyaṃ mahābalam
vānarā dadṛśuḥ sarve jvalantam iva pāvakam

ततः सुपर्णः काकुत्स्थौ दृष्ट्वा प्रत्यभिनन्द्य च ।
विममर्श च पाणिभ्यां मुखे चन्द्रसमप्रभे ।
वैनतेयेन संस्पृष्टास् तयोः संरुरुहुर् व्रणाः ।
सुवर्णे च तनू स्निग्धे तयोर् आशु बभूवतुः ।
तेजो वीर्यं बलं चौज उत्साहश् च महागुणाः ।
प्रदर्शनं च बुद्धिश् च स्मृतिश् च द्विगुणं तयोः ॥

tataḥ suparṇaḥ kākutsthau dṛṣṭvā pratyabhinandya ca
vimamarśa ca pāṇibhyāṃ mukhe candrasamaprabhe
vainateyena saṃspṛṣṭās tayoḥ saṃruruhur vraṇāḥ
suvarṇe ca tanū snigdhe tayor āśu babhūvatuḥ
tejo vīryaṃ balaṃ cauja utsāhaś ca mahāguṇāḥ
pradarśanaṃ ca buddhiś ca smṛtiś ca dviguṇaṃ tayoḥ

इत्य् एवम् उक्त्वा वचनं सुपर्णः शीघ्रविक्रमः ।
रामं च विरुजं कृत्वा मध्ये तेषां वनौकसाम् ।
प्रदक्षिणं ततः कृत्वा परिष्वज्य च वीर्यवान् ।
जगामाकाशम् आविश्य सुपर्णः पवनो यथा ॥

ity evam uktvā vacanaṃ suparṇaḥ śīghravikramaḥ
rāmaṃ ca virujaṃ kṛtvā madhye teṣāṃ vanaukasām
pradakṣiṇaṃ tataḥ kṛtvā pariṣvajya ca vīryavān
jagāmākāśam āviśya suparṇaḥ pavano yathā

विरुजौ राघवौ दृष्ट्वा ततो वानरयूथपाः ।
सिंहनादांस् तदा नेदुर् लाङ्गूलं दुधुवुश् च ते ।
ततो भेरीः समाजघ्नुर् मृदङ्गांश् च व्यनादयन् ।
दध्मुः शङ्खान् संप्रहृष्टाः क्ष्वेलन्त्य् अपि यथापुरम् ।
आस्फोट्यास्फोट्य विक्रान्ता वानरा नगयोधिनः ।
द्रुमान् उत्पाट्य विविधांस् तस्थुः शतसहस्रशः ।
विसृजन्तो महानादांस् त्रासयन्तो निशाचरान् ।
लङ्काद्वाराण्य् उपाजग्मुर् योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥

virujau rāghavau dṛṣṭvā tato vānarayūthapāḥ
siṃhanādāṃs tadā nedur lāṅgūlaṃ dudhuvuś ca te
tato bherīḥ samājaghnur mṛdaṅgāṃś ca vyanādayan
dadhmuḥ śaṅkhān saṃprahṛṣṭāḥ kṣvelanty api yathāpuram
āsphoṭyāsphoṭya vikrāntā vānarā nagayodhinaḥ
drumān utpāṭya vividhāṃs tasthuḥ śatasahasraśaḥ
visṛjanto mahānādāṃs trāsayanto niśācarān
laṅkādvārāṇy upājagmur yoddhukāmāḥ plavaṃgamāḥ