The fire

व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धे न स्वयंवरे ।
न क्रतौ नो विवाहे च दर्शनं दुष्यते स्त्रियः ।
सैषा युद्धगता चैव कृच्छ्रे महति च स्थिता ।
दर्शनेऽस्या न दोषः स्यान् मत्समीपे विशेषतः ।
तद् आनय समीपं मे शीघ्रम् एनां विभीषण ।
सीता पश्यतु माम् एषा सुहृद्गणवृतं स्थितम् ॥

vyasaneṣu na kṛcchreṣu na yuddhe na svayaṃvare
na kratau no vivāhe ca darśanaṃ duṣyate striyaḥ
saiṣā yuddhagatā caiva kṛcchre mahati ca sthitā
darśane 'syā na doṣaḥ syān matsamīpe viśeṣataḥ
tad ānaya samīpaṃ me śīghram enāṃ vibhīṣaṇa
sītā paśyatu mām eṣā suhṛdgaṇavṛtaṃ sthitam

सा वस्त्रसंरुद्धमुखी लज्जया जनसंसदि ।
रुरोदासाद्य भर्तारम् आर्यपुत्रेति भाषिणी ॥

sā vastrasaṃruddhamukhī lajjayā janasaṃsadi
rurodāsādya bhartāram āryaputreti bhāṣiṇī

एषासि निर्जिता भद्रे शत्रुं जित्वा मया रणे ।
पौरुषाद् यद् अनुष्ठेयं तद् एतद् उपपादितम् ॥

eṣāsi nirjitā bhadre śatruṃ jitvā mayā raṇe
pauruṣād yad anuṣṭheyaṃ tad etad upapāditam

विदितश् चास्तु भद्रं ते योऽयं रणपरिश्रमः ।
स तीर्णः सुहृदां वीर्यान् न त्वदर्थं मया कृतः ॥

viditaś cāstu bhadraṃ te yo 'yaṃ raṇapariśramaḥ
sa tīrṇaḥ suhṛdāṃ vīryān na tvadarthaṃ mayā kṛtaḥ

रक्षता तु मया वृत्तम् अपवादं च सर्वशः ।
प्रख्यातस्यात्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता ।
प्राप्तचारित्रसंदेहा मम प्रतिमुखे स्थिता ।
दीपो नेत्रातुरस्येव प्रतिकूलासि मे दृढम् ॥

rakṣatā tu mayā vṛttam apavādaṃ ca sarvaśaḥ
prakhyātasyātmavaṃśasya nyaṅgaṃ ca parimārjatā
prāptacāritrasaṃdehā mama pratimukhe sthitā
dīpo netrāturasyeva pratikūlāsi me dṛḍham

तद् गच्छ ह्य् अभ्यनुज्ञाता यथेष्टं जनकात्मजे ।
एता दश दिशो भद्रे कार्यम् अस्ति न मे त्वया ॥

tad gaccha hy abhyanujñātā yatheṣṭaṃ janakātmaje
etā daśa diśo bhadre kāryam asti na me tvayā

कः पुमान् हि कुले जातः स्त्रियं परगृहोषिताम् ।
तेजस्वी पुनर् आदद्यात् सुहृल्लेखेन चेतसा ।
रावणाङ्कपरिभ्रष्टां दृष्टां दुष्टेन चक्षुषा ।
कथं त्वां पुनर् आदद्यां कुलं व्यपदिशन् महत् ॥

kaḥ pumān hi kule jātaḥ striyaṃ paragṛhoṣitām
tejasvī punar ādadyāt suhṛllekhena cetasā
rāvaṇāṅkaparibhraṣṭāṃ dṛṣṭāṃ duṣṭena cakṣuṣā
kathaṃ tvāṃ punar ādadyāṃ kulaṃ vyapadiśan mahat

इति प्रव्याहृतं भद्रे मयैतत् कृतबुद्धिना ।
लक्ष्मणे भरते वा त्वं कुरु बुद्धिं यथासुखम् ।
सुग्रीवे वानरेन्द्रे वा राक्षसेन्द्रे विभीषणे ।
निवेशय मनः सीते यथा वा सुखम् आत्मनः ॥

iti pravyāhṛtaṃ bhadre mayaitat kṛtabuddhinā
lakṣmaṇe bharate vā tvaṃ kuru buddhiṃ yathāsukham
sugrīve vānarendre vā rākṣasendre vibhīṣaṇe
niveśaya manaḥ sīte yathā vā sukham ātmanaḥ

न हि त्वां रावणो दृष्ट्वा दिव्यरूपां मनोरमाम् ।
मर्षयते चिरं सीते स्वगृहे परिवर्तिनीम् ॥

na hi tvāṃ rāvaṇo dṛṣṭvā divyarūpāṃ manoramām
marṣayate ciraṃ sīte svagṛhe parivartinīm

किं माम् असदृशं वाक्यम् ईदृशं श्रोत्रदारुणम् ।
रूक्षं श्रावयसे वीर प्राकृतः प्राकृताम् इव ॥

kiṃ mām asadṛśaṃ vākyam īdṛśaṃ śrotradāruṇam
rūkṣaṃ śrāvayase vīra prākṛtaḥ prākṛtām iva

न तथास्मि महाबाहो यथा त्वम् अवगच्छसि ।
प्रत्ययं गच्छ मे स्वेन चारित्रेणैव ते शपे ॥

na tathāsmi mahābāho yathā tvam avagacchasi
pratyayaṃ gaccha me svena cāritreṇaiva te śape

पृथक् स्त्रीणां प्रचारेण जातिं त्वं परिशङ्कसे ।
परित्यजेमां शङ्कां तु यदि तेऽहं परीक्षिता ॥

pṛthak strīṇāṃ pracāreṇa jātiṃ tvaṃ pariśaṅkase
parityajemāṃ śaṅkāṃ tu yadi te 'haṃ parīkṣitā

यद्य् अहं गात्रसंस्पर्शं गतास्मि विवशा प्रभो ।
कामकारो न मे तत्र दैवं तत्रापराध्यति ।
मदधीनं तु यत् तन् मे हृदयं त्वयि वर्तते ॥

yady ahaṃ gātrasaṃsparśaṃ gatāsmi vivaśā prabho
kāmakāro na me tatra daivaṃ tatrāparādhyati
madadhīnaṃ tu yat tan me hṛdayaṃ tvayi vartate

प्रेषितस् ते यदा वीरो हनूमान् अवलोककः ।
लङ्कास्थाहं त्वया वीर किं तदा न विसर्जिता ।
प्रत्यक्षं वानरेन्द्रस्य त्वद्वाक्यसमनन्तरम् ।
त्वया संत्यक्तया वीर त्यक्तं स्याज् जीवितं मया ॥

preṣitas te yadā vīro hanūmān avalokakaḥ
laṅkāsthāhaṃ tvayā vīra kiṃ tadā na visarjitā
pratyakṣaṃ vānarendrasya tvadvākyasamanantaram
tvayā saṃtyaktayā vīra tyaktaṃ syāj jīvitaṃ mayā

त्वया तु नरशार्दूल क्रोधम् एवानुवर्तता ।
लघुनेव मनुष्येण स्त्रीत्वम् एव पुरस्कृतम् ॥

tvayā tu naraśārdūla krodham evānuvartatā
laghuneva manuṣyeṇa strītvam eva puraskṛtam

अपदेशेन जनकान् नोत्पत्तिर् वसुधातलात् ।
मम वृत्तं च वृत्तज्ञ बहु ते न पुरस्कृतम् ।
न प्रमाणीकृतः पाणिर् बाल्ये बालेन पीडितः ।
मम भक्तिश् च शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम् ॥

apadeśena janakān notpattir vasudhātalāt
mama vṛttaṃ ca vṛttajña bahu te na puraskṛtam
na pramāṇīkṛtaḥ pāṇir bālye bālena pīḍitaḥ
mama bhaktiś ca śīlaṃ ca sarvaṃ te pṛṣṭhataḥ kṛtam

चितां मे कुरु सौमित्रे व्यसनस्यास्य भेषजम् ।
मिथ्यापवादोपहता नाहं जीवितुम् उत्सहे ।
अप्रीतस्य गुणैर् भर्तुस् त्यक्तया जनसंसदि ।
या क्षमा मे गतिर् गन्तुं प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम् ॥

citāṃ me kuru saumitre vyasanasyāsya bheṣajam
mithyāpavādopahatā nāhaṃ jīvitum utsahe
aprītasya guṇair bhartus tyaktayā janasaṃsadi
yā kṣamā me gatir gantuṃ pravekṣye havyavāhanam

यथा मे हृदयं नित्यं नापसर्पति राघवात् ।
तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः ॥

yathā me hṛdayaṃ nityaṃ nāpasarpati rāghavāt
tathā lokasya sākṣī māṃ sarvataḥ pātu pāvakaḥ

कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानवतां वरः ।
उपेक्षसे कथं सीतां पतन्तीं हव्यवाहने ।
कथं देवगणश्रेष्ठम् आत्मानं नावबुध्यसे ॥

kartā sarvasya lokasya śreṣṭho jñānavatāṃ varaḥ
upekṣase kathaṃ sītāṃ patantīṃ havyavāhane
kathaṃ devagaṇaśreṣṭham ātmānaṃ nāvabudhyase

अन्ते चादौ च लोकानां दृश्यसे त्वं परंतप ।
उपेक्षसे च वैदेहीं मानुषः प्राकृतो यथा ॥

ante cādau ca lokānāṃ dṛśyase tvaṃ paraṃtapa
upekṣase ca vaidehīṃ mānuṣaḥ prākṛto yathā

आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।
योऽहं यस्य यतश् चाहं भगवांस् तद् ब्रवीतु मे ॥

ātmānaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam
yo 'haṃ yasya yataś cāhaṃ bhagavāṃs tad bravītu me

इति ब्रुवाणं काकुत्स्थं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।
अब्रवीच् छृणु मे राम सत्यं सत्यपराक्रम ।
भवान् नारायणो देवः श्रीमांश् चक्रायुधो विभुः ।
एकशृङ्गो वराहस् त्वं भूतभव्यसपत्नजित् ॥

iti bruvāṇaṃ kākutsthaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ
abravīc chṛṇu me rāma satyaṃ satyaparākrama
bhavān nārāyaṇo devaḥ śrīmāṃś cakrāyudho vibhuḥ
ekaśṛṅgo varāhas tvaṃ bhūtabhavyasapatnajit

सीता लक्ष्मीर् भवान् विष्णुर् देवः कृष्णः प्रजापतिः ।
वधार्थं रावणस्येह प्रविष्टो मानुषीं तनुम् ॥

sītā lakṣmīr bhavān viṣṇur devaḥ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ
vadhārthaṃ rāvaṇasyeha praviṣṭo mānuṣīṃ tanum

एषा ते राम वैदेही पापम् अस्या न विद्यते ।
नैव वाचा न मनसा नानुध्यानान् न चक्षुषा ।
सुवृत्ता वृत्तशौण्डीरा न त्वाम् अतिचचार ह ॥

eṣā te rāma vaidehī pāpam asyā na vidyate
naiva vācā na manasā nānudhyānān na cakṣuṣā
suvṛttā vṛttaśauṇḍīrā na tvām aticacāra ha

प्रलोभ्यमाना विविधं भर्त्स्यमाना च मैथिली ।
नाचिन्तयत तद् रक्षस् त्वद्गतेनान्तरात्मना ।
विशुद्धभावां निष्पापां प्रतिगृह्णीष्व राघव ।
न किं चिद् अभिधातव्यम् अहम् आज्ञापयामि ते ॥

pralobhyamānā vividhaṃ bhartsyamānā ca maithilī
nācintayata tad rakṣas tvadgatenāntarātmanā
viśuddhabhāvāṃ niṣpāpāṃ pratigṛhṇīṣva rāghava
na kiṃ cid abhidhātavyam aham ājñāpayāmi te

अवश्यं त्रिषु लोकेषु सीता पावनम् अर्हति ।
दीर्घकालोषिता चेयं रावणान्तःपुरे शुभा ।
बालिशः खलु कामात्मा रामो दशरथात्मजः ।
इति वक्ष्यन्ति मां सन्तो जानकीम् अविशोध्य हि ॥

avaśyaṃ triṣu lokeṣu sītā pāvanam arhati
dīrghakāloṣitā ceyaṃ rāvaṇāntaḥpure śubhā
bāliśaḥ khalu kāmātmā rāmo daśarathātmajaḥ
iti vakṣyanti māṃ santo jānakīm aviśodhya hi

अनन्यहृदयां भक्तां मच्चित्तपरिरक्षणीम् ।
अहम् अप्य् अवगच्छामि मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
प्रत्ययार्थं तु लोकानां त्रयाणां सत्यसंश्रयः ।
उपेक्षे चापि वैदेहीं प्रविशन्तीं हुताशनम् ॥

ananyahṛdayāṃ bhaktāṃ maccittaparirakṣaṇīm
aham apy avagacchāmi maithilīṃ janakātmajām
pratyayārthaṃ tu lokānāṃ trayāṇāṃ satyasaṃśrayaḥ
upekṣe cāpi vaidehīṃ praviśantīṃ hutāśanam

अनन्या हि मया सीता भास्करेण प्रभा यथा ।
विशुद्धा त्रिषु लोकेषु मैथिली जनकात्मजा ।
न हि हातुम् इयं शक्या कीर्तिर् आत्मवता यथा ॥

ananyā hi mayā sītā bhāskareṇa prabhā yathā
viśuddhā triṣu lokeṣu maithilī janakātmajā
na hi hātum iyaṃ śakyā kīrtir ātmavatā yathā

एष राजा विमानस्थः पिता दशरथस् तव ।
काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस् तव महायशाः ।
इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस् त्वया पुत्रेण तारितः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वम् एनम् अभिवादय ॥

eṣa rājā vimānasthaḥ pitā daśarathas tava
kākutstha mānuṣe loke gurus tava mahāyaśāḥ
indralokaṃ gataḥ śrīmāṃs tvayā putreṇa tāritaḥ
lakṣmaṇena saha bhrātrā tvam enam abhivādaya

कैकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर ।
तव प्रव्राजनार्थानि स्थितानि हृदये मम ।
त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् ।
अद्य दुःखाद् विमुक्तोऽस्मि नीहाराद् इव भास्करः ॥

kaikeyyā yāni coktāni vākyāni vadatāṃ vara
tava pravrājanārthāni sthitāni hṛdaye mama
tvāṃ tu dṛṣṭvā kuśalinaṃ pariṣvajya salakṣmaṇam
adya duḥkhād vimukto 'smi nīhārād iva bhāskaraḥ

सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम् ।
वनान् निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यते शत्रुसूदन ।
सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् ।
जलार्द्रम् अभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ति वसुधाधिपम् ॥

siddhārthā khalu kausalyā yā tvāṃ rāma gṛhaṃ gatam
vanān nivṛttaṃ saṃhṛṣṭā drakṣyate śatrusūdana
siddhārthāḥ khalu te rāma narā ye tvāṃ purīṃ gatam
jalārdram abhiṣiktaṃ ca drakṣyanti vasudhādhipam

कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकेय्या भरतस्य च ।
सपुत्रां त्वां त्यजामीति यद् उक्ता कैकयी त्वया ।
स शापः कैकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत् प्रभो ॥

kuru prasādaṃ dharmajña kaikeyyā bharatasya ca
saputrāṃ tvāṃ tyajāmīti yad uktā kaikayī tvayā
sa śāpaḥ kaikayīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśet prabho

कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस् त्यागम् इमं प्रति ।
रामेण त्वद्विशुद्ध्यर्थं कृतम् एतद् धितैषिणा ॥

kartavyo na tu vaidehi manyus tyāgam imaṃ prati
rāmeṇa tvadviśuddhyarthaṃ kṛtam etad dhitaiṣiṇā

सुदुष्करम् इदं पुत्रि तव चारित्रलक्षणम् ।
कृतं यत् तेऽन्यनारीणां यशो ह्य् अभिभविष्यति ॥

suduṣkaram idaṃ putri tava cāritralakṣaṇam
kṛtaṃ yat te 'nyanārīṇāṃ yaśo hy abhibhaviṣyati