The forest of Tataka
॥ 1.24.1–6 ॥
CrEd 1.23.1–5
silent moment मौन क्षण
॥ 1.24.7 ॥
CrEd 1.23.5
रामRama
Sanskrit
अथ रामः सरिन्मध्ये पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ।
वारिणो भिद्यमानस्य किम् अयं तुमुलो ध्वनिः ॥
atha rāmaḥ sarinmadhye papraccha munipuṅgavam
vāriṇo bhidyamānasya kim ayaṃ tumulo dhvaniḥ
English
Then Rama, in the river’s midst,
asked the bull among sages:
“Of water riven apart,
what is this tumult of sound?”
हिन्दी
तब नदी के बीच राम ने मुनिश्रेष्ठ से पूछा: “टूटते हुए जल का यह कैसा भीषण कोलाहल है?”
॥ 1.24.9–11 ॥
CrEd 1.23.8–9
विश्वामित्रVishvamitra
Sanskrit
तस्मात् सुस्राव सरसः सायोध्याम् उपगूहते ।
सरःप्रवृत्ता सरयूः पुण्या ब्रह्मसरश्च्युता ।
तस्यायम् अतुलः शब्दो जाह्नवीम् अभिवर्तते ।
वारिसंक्षोभजो राम प्रणामं नियतः कुरु ॥
tasmāt susrāva sarasaḥ sāyodhyām upagūhate
saraḥpravṛttā sarayūḥ puṇyā brahmasaraścyutā
tasyāyam atulaḥ śabdo jāhnavīm abhivartate
vārisaṃkṣobhajo rāma praṇāmaṃ niyataḥ kuru
English
From that lake she streamed away,
she who embraces Ayodhya:
risen from the lake, the Sarayu,
holy, fallen from Brahma’s lake.
Hers is this matchless sound
that rolls on to the Jahnavi,
born of the clashing waters. Rama,
bow down, with a mind restrained.
हिन्दी
उसी सरोवर से वह नदी बह निकली जो अयोध्या को अपने आलिंगन में घेरे है: सरोवर से निकली, ब्रह्मसरोवर से उतरी पवित्र सरयू। जल के आलोड़न से उठा यह अनुपम शब्द उसी का है, जब वह जाह्नवी से जा मिलती है। राम, संयत मन से प्रणाम करो।
॥ 1.24.12 ॥
CrEd 1.23.10
silent moment मौन क्षण
॥ 1.24.12–14 ॥
CrEd 1.23.10–13
silent moment मौन क्षण
॥ 1.24.13–15 ॥
CrEd 1.23.12–14
रामRama
Sanskrit
अहो वनम् इदं दुर्गं झिल्लिकागणनादितम् ।
भैरवैः श्वापदैः कीर्णं शकुन्तैर् दारुणारुतैः ।
… किं न्व् इदं दारुणं वनम् ॥
aho vanam idaṃ durgaṃ jhillikāgaṇanāditam
bhairavaiḥ śvāpadaiḥ kīrṇaṃ śakuntair dāruṇārutaiḥ
… kiṃ nv idaṃ dāruṇaṃ vanam
English
Ah, this forest, hard to pass,
loud with the crickets’ swarms,
thronged with fearsome beasts of prey,
with birds of cruel cries!
…
What is this dreadful forest?
हिन्दी
अहा, यह वन कितना दुर्गम है, झींगुरों के झुंडों से गूँजता हुआ, भयानक हिंस्र पशुओं और कठोर स्वर वाले पक्षियों से भरा! … यह भयंकर वन आख़िर क्या है?
॥ 1.24.17 ॥
CrEd 1.23.16
विश्वामित्रVishvamitra
Sanskrit
एतौ जनपदौ स्फीतौ पूर्वम् आस्तां नरोत्तम ।
मलदाश् च करूषाश् च देवनिर्माणनिर्मितौ ॥
etau janapadau sphītau pūrvam āstāṃ narottama
maladāś ca karūṣāś ca devanirmāṇanirmitau
English
These two lands were rich of old,
O best of men:
the Maladas and the Karushas,
shaped by the gods’ own shaping.
हिन्दी
हे नरश्रेष्ठ, पहले ये दो जनपद समृद्ध थे: मलद और करूष, जो देवताओं के रचे हुए थे।
॥ 1.24.25–27 ॥
CrEd 1.23.24–26
विश्वामित्रVishvamitra
Sanskrit
कस्य चित् त्व् अथ कालस्य यक्षी वै कामरूपिणी … ।
ताटका नाम भद्रं ते भार्या सुन्दस्य धीमतः ।
मारीचो राक्षसः पुत्रो यस्याः शक्रपराक्रमः ।
इमौ जनपदौ नित्यं विनाशयति राघव ॥
kasya cit tv atha kālasya yakṣī vai kāmarūpiṇī …
tāṭakā nāma bhadraṃ te bhāryā sundasya dhīmataḥ
mārīco rākṣasaḥ putro yasyāḥ śakraparākramaḥ
imau janapadau nityaṃ vināśayati rāghava
English
Then, when some time had passed,
a yakshi, taking forms at will …
Tataka by name, bless you,
the wife of Sunda the wise,
whose son, the rakshasa Maricha,
has the valour of Indra:
these two lands, for ever,
she lays to ruin, Raghava.
हिन्दी
फिर कुछ समय बाद एक यक्षिणी, जो इच्छानुसार रूप धर सकती थी … ताटका नाम की, तुम्हारा कल्याण हो, बुद्धिमान सुन्द की पत्नी, जिसका पुत्र इन्द्र के समान पराक्रमी राक्षस मारीच है। राघव, वह इन दोनों जनपदों को निरंतर उजाड़ती रहती है।
॥ 1.24.29–30 ॥
CrEd 1.23.28
विश्वामित्रVishvamitra
Sanskrit
स्वबाहुबलम् आश्रित्य जहीमां दुष्टचारिणीम् ।
मन्नियोगाद् इमं देशं कुरु निष्कण्टकं पुनः ॥
svabāhubalam āśritya jahīmāṃ duṣṭacāriṇīm
manniyogād imaṃ deśaṃ kuru niṣkaṇṭakaṃ punaḥ
English
Trusting the strength of your own arms,
slay this woman of evil ways;
at my command make this land
free of its thorns once more.
हिन्दी
अपनी भुजाओं के बल का सहारा लेकर इस दुराचारिणी को मारो। मेरी आज्ञा से इस देश को फिर से निष्कंटक कर दो।
॥ 1.25.2 ॥
CrEd 1.24.2
रामRama
Sanskrit
अल्पवीर्या यदा यक्षाः श्रूयन्ते मुनिपुंगव ।
कथं नागसहस्रस्य धारयत्य् अबला बलम् ॥
alpavīryā yadā yakṣāḥ śrūyante munipuṃgava
kathaṃ nāgasahasrasya dhārayaty abalā balam
English
When yakshas, bull among sages,
are said to be of little strength,
how does a woman, the strengthless one,
bear the strength of a thousand elephants?
हिन्दी
मुनिश्रेष्ठ, जब यक्ष अल्प पराक्रम वाले सुने जाते हैं, तो एक अबला हज़ार हाथियों का बल कैसे धारण करती है?
॥ 1.25.11–13 ॥
CrEd 1.24.9–11
विश्वामित्रVishvamitra
Sanskrit
सुन्दे तु निहते राम अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ।
ताटका सह पुत्रेण प्रधर्षयितुम् इच्छति ।
राक्षसत्वं भजस्वेति मारीचं व्याजहार सः ।
अगस्त्यः परमक्रुद्धस् ताटकाम् अपि शप्तवान् ।
पुरुषादी महायक्षी विरूपा विकृतानना ॥
sunde tu nihate rāma agastyam ṛṣisattamam
tāṭakā saha putreṇa pradharṣayitum icchati
rākṣasatvaṃ bhajasveti mārīcaṃ vyājahāra saḥ
agastyaḥ paramakruddhas tāṭakām api śaptavān
puruṣādī mahāyakṣī virūpā vikṛtānanā
English
When Sunda was slain, Rama,
Agastya, best of seers,
Tataka, with her son,
set out to overpower.
“Take on a rakshasa’s nature,”
he declared to Maricha;
Agastya, in towering rage,
cursed Tataka as well:
“Eater of men, great yakshi,
misshapen, twisted of face…”
हिन्दी
राम, सुन्द के मारे जाने पर ताटका अपने पुत्र के साथ ऋषिश्रेष्ठ अगस्त्य पर टूट पड़ना चाहती थी। “राक्षस बन जाओ,” उन्होंने मारीच से कहा; और अत्यंत क्रुद्ध अगस्त्य ने ताटका को भी शाप दिया: “नरभक्षिणी, महायक्षिणी, कुरूप, विकृत मुख वाली…”
॥ 1.25.17 ॥
CrEd 1.24.15
विश्वामित्रVishvamitra
Sanskrit
न हि ते स्त्रीवधकृते घृणा कार्या नरोत्तम ।
चातुर्वर्ण्यहितार्थाय कर्तव्यं राजसूनुना ॥
na hi te strīvadhakṛte ghṛṇā kāryā narottama
cāturvarṇyahitārthāya kartavyaṃ rājasūnunā
English
No pity must you feel, best of men,
for the slaying of a woman;
for the good of all four orders
a king’s son must do this deed.
हिन्दी
हे नरश्रेष्ठ, स्त्री-वध को लेकर तुम्हें दया नहीं करनी चाहिए। चारों वर्णों के हित के लिए राजपुत्र को यह करना ही चाहिए।
॥ 1.26.1 ॥
CrEd 1.25.1
silent moment मौन क्षण
॥ 1.26.2–4 ॥
CrEd 1.25.2–4
रामRama
Sanskrit
पितुर् वचननिर्देशात् पितुर् वचनगौरवात् ।
वचनं कौशिकस्येति कर्तव्यम् अविशङ्कया … ।
सोऽहं पितुर् वचः श्रुत्वा शासनाद् ब्रह्मवादिनः ।
करिष्यामि न संदेहस् ताटकावधम् उत्तमम् ॥
pitur vacananirdeśāt pitur vacanagauravāt
vacanaṃ kauśikasyeti kartavyam aviśaṅkayā …
so 'haṃ pitur vacaḥ śrutvā śāsanād brahmavādinaḥ
kariṣyāmi na saṃdehas tāṭakāvadham uttamam
English
At my father’s direction,
in reverence for my father’s word,
Kaushika’s word is to be done,
and done without misgiving.
…
So I, who heard my father’s word,
at the bidding of one who speaks the Veda,
will do it, of that there is no doubt:
the high deed, the slaying of Tataka.
हिन्दी
पिता के निर्देश से और पिता के वचन के प्रति आदर के कारण, कौशिक का वचन बिना किसी शंका के पालन करने योग्य है। … इसलिए पिता का वचन सुनकर और ब्रह्मवादी की आज्ञा से मैं ताटका-वध का यह उत्तम कार्य करूँगा, इसमें कोई संदेह नहीं।
॥ 1.26.6–7 ॥
CrEd 1.25.6–7
silent moment मौन क्षण
॥ 1.26.7–8 ॥
CrEd 1.25.7–8
silent moment मौन क्षण
॥ 1.26.10 ॥
CrEd 1.25.10
रामRama
Sanskrit
पश्य लक्ष्मण यक्षिण्या भैरवं दारुणं वपुः ।
भिद्येरन् दर्शनाद् अस्या भीरूणां हृदयानि च ॥
paśya lakṣmaṇa yakṣiṇyā bhairavaṃ dāruṇaṃ vapuḥ
bhidyeran darśanād asyā bhīrūṇāṃ hṛdayāni ca
English
Look, Lakshmana, at the yakshi’s
body, terrible and dread;
at the mere sight of her
the hearts of the timid would break.
हिन्दी
देखो लक्ष्मण, इस यक्षिणी का भयानक, दारुण शरीर। इसे देखते ही डरपोकों के हृदय फट जाएँ।
॥ 1.26.11–12 ॥
CrEd 1.25.11–12
रामRama
Sanskrit
एनां पश्य दुराधर्षां मायाबलसमन्विताम् ।
विनिवृत्तां करोम्य् अद्य हृतकर्णाग्रनासिकाम् ।
न ह्य् एनाम् उत्सहे हन्तुं स्त्रीस्वभावेन रक्षिताम् ।
वीर्यं चास्या गतिं चापि हनिष्यामीति मे मतिः ॥
enāṃ paśya durādharṣāṃ māyābalasamanvitām
vinivṛttāṃ karomy adya hṛtakarṇāgranāsikām
na hy enām utsahe hantuṃ strīsvabhāvena rakṣitām
vīryaṃ cāsyā gatiṃ cāpi haniṣyāmīti me matiḥ
English
See her, hard to overcome,
armed with the power of illusion:
today I will turn her back,
her ears and nose-tip shorn away.
I have no heart to kill her,
guarded by her woman’s nature;
her valour and her motion
I will destroy: such is my mind.
हिन्दी
देखो इसे, जिसे दबाना कठिन है, जो माया के बल से युक्त है: आज मैं इसके कान और नाक का अगला भाग काटकर इसे लौटा दूँगा। स्त्री-स्वभाव से रक्षित इसे मारने का मेरा मन नहीं होता; मेरा विचार है कि मैं इसका पराक्रम और इसकी गति नष्ट कर दूँ।
॥ 1.26.13 ॥
CrEd 1.25.13
silent moment मौन क्षण
॥ 1.26.15–18 ॥
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
उद्धुन्वाना रजो घोरं ताटका राघवाव् उभौ ।
रजोमेघेन महता मुहूर्तं सा व्यमोहयत् ।
ततो मायां समास्थाय शिलावर्षेण राघवौ ।
अवाकिरत् सुमहता ततश् चुक्रोध राघवः ।
शिलावर्षं महत् तस्याः शरवर्षेण राघवः ।
प्रतिवार्योपधावन्त्याः करौ चिच्छेद पत्रिभिः ।
ततश् छिन्नभुजां श्रान्ताम् अभ्याशे परिगर्जतीम् ।
सौमित्रिर् अकरोत् क्रोधाद् धृतकर्णाग्रनासिकाम् ॥
uddhunvānā rajo ghoraṃ tāṭakā rāghavāv ubhau
rajomeghena mahatā muhūrtaṃ sā vyamohayat
tato māyāṃ samāsthāya śilāvarṣeṇa rāghavau
avākirat sumahatā tataś cukrodha rāghavaḥ
śilāvarṣaṃ mahat tasyāḥ śaravarṣeṇa rāghavaḥ
prativāryopadhāvantyāḥ karau ciccheda patribhiḥ
tataś chinnabhujāṃ śrāntām abhyāśe parigarjatīm
saumitrir akarot krodhād dhṛtakarṇāgranāsikām
English
Whirling up a dreadful dust,
the Raghavas both, Tataka
with a mighty cloud of dust
for a moment bewildered.
Then, resorting to illusion,
with a rain of stones the Raghavas
she buried, a mighty rain;
and at that Raghava grew angry.
Her great rain of stones
with a rain of arrows Raghava
warded off, and as she rushed on
he cut away her arms with feathered shafts.
Then, her arms severed, spent,
roaring close at hand,
Saumitri, in his anger, left her
shorn of ears and nose-tip.
हिन्दी
भयंकर धूल उड़ाती हुई ताटका ने धूल के विशाल बादल से दोनों राघवों को क्षण भर के लिए भ्रम में डाल दिया। फिर माया का सहारा लेकर उसने दोनों राघवों पर पत्थरों की भारी वर्षा की; तब राघव क्रुद्ध हुए। उसकी पत्थरों की भारी वर्षा को बाणों की वर्षा से रोककर राघव ने अपनी ओर दौड़ती उस यक्षिणी की दोनों भुजाएँ बाणों से काट डालीं। फिर जब वह कटी भुजाओं के साथ, थकी हुई, पास ही गरज रही थी, तब सौमित्रि ने क्रोध में उसके कान और नाक का अगला भाग काट डाले।
॥ 1.26.25–26a ॥
CrEd 1.25.14
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ताम् आपतन्तीं वेगेन विक्रान्ताम् अशनीम् इव ।
शरेणोरसि विव्याध सा पपात ममार च ॥
tām āpatantīṃ vegena vikrāntām aśanīm iva
śareṇorasi vivyādha sā papāta mamāra ca
English
As she came on, swift,
striding like the thunderbolt,
he pierced her breast with an arrow;
she fell, and she died.
हिन्दी
वज्र की तरह झपटती, वेग से उन पर टूटती उस यक्षिणी की छाती को उन्होंने बाण से बींध दिया; वह गिरी, और मर गई।
॥ 1.26.26b–30 ॥
CrEd 1.25.15–19
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तां हतां भीमसंकाशां दृष्ट्वा सुरपतिस् तदा ।
साधु साध्व् इति काकुत्स्थं सुराश् च समपूजयन् ।
उवाच परमप्रीतः सहस्राक्षः पुरंदरः ।
सुराश् च सर्वे संहृष्टा विश्वामित्रम् अथाब्रुवन् ।
मुने कौशिक भद्रं ते सेन्द्राः सर्वे मरुद्गणाः ।
तोषिताः कर्मणानेन स्नेहं दर्शय राघवे ।
प्रजापतेः कृशाश्वस्य पुत्रान् सत्यपराक्रमान् ।
तपोबलभृतान् ब्रह्मन् राघवाय निवेदय ॥
tāṃ hatāṃ bhīmasaṃkāśāṃ dṛṣṭvā surapatis tadā
sādhu sādhv iti kākutsthaṃ surāś ca samapūjayan
uvāca paramaprītaḥ sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ
surāś ca sarve saṃhṛṣṭā viśvāmitram athābruvan
mune kauśika bhadraṃ te sendrāḥ sarve marudgaṇāḥ
toṣitāḥ karmaṇānena snehaṃ darśaya rāghave
prajāpateḥ kṛśāśvasya putrān satyaparākramān
tapobalabhṛtān brahman rāghavāya nivedaya
English
Seeing her slain, dread to behold,
the lord of the gods then,
“Well done, well done!”, and the gods with him,
honoured Kakutstha.
Then, deeply pleased, he spoke,
the thousand-eyed, the breaker of cities,
and all the gods, rejoicing,
said to Vishvamitra:
“Sage Kaushika, bless you:
all the Marut hosts, with Indra,
are gladdened by this deed;
show your love to Raghava.
The sons of Prajapati Krishashva,
of valour true,
bearing the strength of austerity, brahmin,
make over to Raghava.”
हिन्दी
उस भयानक रूप वाली को मरी देखकर तब देवराज और देवताओं ने “साधु, साधु!” कहकर काकुत्स्थ का सम्मान किया। तब अत्यंत प्रसन्न सहस्राक्ष पुरंदर बोले, और सब देवता हर्षित होकर विश्वामित्र से बोले: “मुनि कौशिक, आपका कल्याण हो; इन्द्र सहित सभी मरुद्गण इस कर्म से संतुष्ट हैं। राघव पर अपना स्नेह दिखाइए। हे ब्रह्मन्, प्रजापति कृशाश्व के पुत्रों को, जो सच्चे पराक्रम वाले और तपोबल से भरे हैं, राघव को सौंप दीजिए।”
॥ 1.26.31–32 ॥
CrEd 1.25.20–21
silent moment मौन क्षण
॥ 1.26.33 ॥
CrEd 1.25.22
विश्वामित्रVishvamitra
Sanskrit
इहाद्य रजनीं राम वसेम शुभदर्शन ।
श्वः प्रभाते गमिष्यामस् तद् आश्रमपदं मम ॥
ihādya rajanīṃ rāma vasema śubhadarśana
śvaḥ prabhāte gamiṣyāmas tad āśramapadaṃ mama
English
Here let us dwell tonight, Rama,
you who are fair to see;
tomorrow, at the break of day,
we go on to that hermitage of mine.
हिन्दी
शुभदर्शन राम, आज की रात हम यहीं रहें; कल सुबह होते ही हम मेरे उस आश्रम को चलेंगे।
॥ 1.27.1 ॥
CrEd 1.26.1
silent moment मौन क्षण
॥ 1.27.1–27 ॥
CrEd 1.26.1–24
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
अथ तां रजनीम् उष्य विश्वामित्रो महायशाः ।
प्रहस्य राघवं वाक्यम् उवाच मधुराक्षरम् ।
परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
प्रीत्या परमया युक्तो ददाम्य् अस्त्राणि सर्वशः ।
… ।
जपतस् तु मुनेस् तस्य विश्वामित्रस्य धीमतः ।
उपतस्थुर् महार्हाणि सर्वाण्य् अस्त्राणि राघवम् ।
ऊचुश् च मुदिता रामं सर्वे प्राञ्जलयस् तदा ।
इमे स्म परमोदार किंकरास् तव राघव ॥
atha tāṃ rajanīm uṣya viśvāmitro mahāyaśāḥ
prahasya rāghavaṃ vākyam uvāca madhurākṣaram
parituṣṭo 'smi bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ
prītyā paramayā yukto dadāmy astrāṇi sarvaśaḥ
…
japatas tu munes tasya viśvāmitrasya dhīmataḥ
upatasthur mahārhāṇi sarvāṇy astrāṇi rāghavam
ūcuś ca muditā rāmaṃ sarve prāñjalayas tadā
ime sma paramodāra kiṃkarās tava rāghava
English
Then, that night spent, Vishvamitra,
mighty in fame, smiled,
and spoke to Raghava
words of sweet syllables:
“I am well pleased, bless you,
O prince of great fame;
with the highest love
I give you all the weapons.”
…
As the sage chanted,
Vishvamitra the wise,
the precious weapons, all of them,
came and stood by Raghava.
And joyful, they spoke to Rama,
all with palms joined then:
“Here we are, most noble,
your servants, Raghava.”
हिन्दी
उस रात को बिताकर महायशस्वी विश्वामित्र ने मुस्कराकर मधुर अक्षरों में राघव से कहा: “महायशस्वी राजकुमार, तुम्हारा कल्याण हो, मैं तुमसे बहुत संतुष्ट हूँ। परम प्रीति से भरकर मैं तुम्हें सारे अस्त्र देता हूँ।” … बुद्धिमान मुनि विश्वामित्र के जप करते ही सारे बहुमूल्य अस्त्र राघव के सामने आ उपस्थित हुए। और सब प्रसन्न होकर, हाथ जोड़कर राम से बोले: “हे परम उदार राघव, ये हम हैं, आपके सेवक।”
The guarded fire
॥ 1.28.17 ॥
CrEd 1.27.15–16
silent moment मौन क्षण
॥ 1.28.17 ॥
CrEd 1.27.15
रामRama
Sanskrit
किं न्व् एतन् मेघसंकाशं पर्वतस्याविदूरतः ।
वृक्षषण्डम् इतो भाति परं कौतूहलं हि मे ॥
kiṃ nv etan meghasaṃkāśaṃ parvatasyāvidūrataḥ
vṛkṣaṣaṇḍam ito bhāti paraṃ kautūhalaṃ hi me
English
What is that, like a cloud,
not far from the mountain,
a stand of trees shining from here?
Great is my wonder.
हिन्दी
पर्वत के पास, यहाँ से मेघ के समान दिखता वह वृक्षों का झुरमुट क्या है? मुझे बड़ा कौतूहल हो रहा है।
॥ 1.29.3–4 ॥
CrEd 1.28.2
विश्वामित्रVishvamitra
Sanskrit
एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मनः ।
सिद्धाश्रम इति ख्यातः सिद्धो ह्य् अत्र महातपाः ॥
eṣa pūrvāśramo rāma vāmanasya mahātmanaḥ
siddhāśrama iti khyātaḥ siddho hy atra mahātapāḥ
English
This was once the hermitage, Rama,
of Vamana, the great-souled;
Siddhashrama it is called,
for here the great ascetic won his goal.
हिन्दी
राम, यह पहले महात्मा वामन का आश्रम था। यह सिद्धाश्रम के नाम से प्रसिद्ध है, क्योंकि यहाँ उन महातपस्वी को सिद्धि मिली थी।
॥ 1.29.26–27 ॥
CrEd 1.28.15–16
silent moment मौन क्षण
॥ 1.29.29 ॥
CrEd 1.28.18
रामRama
Sanskrit
अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुंगव ।
सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धः स्यात् सत्यम् अस्तु वचस् तव ॥
adyaiva dīkṣāṃ praviśa bhadraṃ te munipuṃgava
siddhāśramo 'yaṃ siddhaḥ syāt satyam astu vacas tava
English
This very day enter your consecration,
bless you, bull among sages;
let this Siddhashrama be accomplished,
let your word come true.
हिन्दी
मुनिश्रेष्ठ, आपका कल्याण हो, आज ही दीक्षा में प्रवेश कीजिए। यह सिद्धाश्रम सचमुच सिद्ध हो; आपका वचन सत्य हो।
॥ 1.29.30–31 ॥
CrEd 1.28.19–20
silent moment मौन क्षण
॥ 1.30.2 ॥
CrEd 1.29.2
लक्ष्मणLakshmana
Sanskrit
भगवञ् श्रोतुम् इच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ ।
संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन् नातिवर्तेत तत्क्षणम् ॥
bhagavañ śrotum icchāvo yasmin kāle niśācarau
saṃrakṣaṇīyau tau brahman nātivarteta tatkṣaṇam
English
Lord, we wish to hear at what hour
the two night-rangers
must be held off, brahmin,
that the moment may not slip past.
हिन्दी
भगवन्, हम सुनना चाहते हैं कि किस समय हमें उन दो निशाचरों से रक्षा करनी है, हे ब्रह्मन्, ताकि वह क्षण हाथ से निकल न जाए।
॥ 1.30.3–4 ॥
CrEd 1.29.3–4
SiddhaSages
Sanskrit
अद्य प्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम् ।
दीक्षां गतो ह्य् एष मुनिर् मौनित्वं च गमिष्यति ॥
adya prabhṛti ṣaḍrātraṃ rakṣataṃ rāghavau yuvām
dīkṣāṃ gato hy eṣa munir maunitvaṃ ca gamiṣyati
English
From this day, for six nights,
keep guard, you two Raghavas;
for the sage has entered his consecration,
and he will keep silence.
हिन्दी
आज से छह रातों तक तुम दोनों राघव रक्षा करो। क्योंकि ये मुनि दीक्षा ले चुके हैं, और मौन धारण करेंगे।
॥ 1.30.5–6 ॥
CrEd 1.29.5–6
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तौ तु तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनम् अरक्षताम् ।
उपासां चक्रतुर् वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ ।
ररक्षतुर् मुनिवरं विश्वामित्रम् अरिंदमौ ॥
tau tu tad vacanaṃ śrutvā rājaputrau yaśasvinau
anidrau ṣaḍahorātraṃ tapovanam arakṣatām
upāsāṃ cakratur vīrau yattau paramadhanvinau
rarakṣatur munivaraṃ viśvāmitram ariṃdamau
English
Hearing those words, the two princes,
glorious, sleepless,
six days and nights together
guarded the forest of penance.
The heroes kept their vigil,
watchful, supreme in the bow;
the tamers of foes guarded
Vishvamitra, best of sages.
हिन्दी
वह वचन सुनकर दोनों यशस्वी राजकुमार छह दिन-रात बिना सोए तपोवन की रक्षा करते रहे। वे दोनों वीर, सजग और श्रेष्ठ धनुर्धर, पहरे पर डटे रहे; शत्रुओं का दमन करने वाले उन दोनों ने मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्र की रक्षा की।
॥ 1.30.7 ॥
CrEd 1.29.7
रामRama
Sanskrit
अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि समागते ।
सौमित्रम् अब्रवीद् रामो यत्तो भव समाहितः ॥
atha kāle gate tasmin ṣaṣṭhe 'hani samāgate
saumitram abravīd rāmo yatto bhava samāhitaḥ
English
Then, when that time had passed
and the sixth day was come,
Rama said to Saumitri:
“Be ready; hold your mind steady.”
हिन्दी
फिर जब वह समय बीत गया और छठा दिन आ पहुँचा, तब राम ने सौमित्रि से कहा: “सजग रहो, एकाग्र रहो।”
॥ 1.30.8–10 ॥
CrEd 1.29.8–9
silent moment मौन क्षण
॥ 1.30.11–12 ॥
CrEd 1.29.10–11
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गतः ।
तथा मायां विकुर्वाणौ राक्षसाव् अभ्यधावताम् ।
मारीचश् च सुबाहुश् च तयोर् अनुचरास् तथा ।
आगम्य भीमसंकाशा रुधिरौघान् अवासृजन् ॥
āvārya gaganaṃ megho yathā prāvṛṣi nirgataḥ
tathā māyāṃ vikurvāṇau rākṣasāv abhyadhāvatām
mārīcaś ca subāhuś ca tayor anucarās tathā
āgamya bhīmasaṃkāśā rudhiraughān avāsṛjan
English
As a cloud, covering the sky,
comes forth in the season of rains,
so, working their illusion,
the two rakshasas rushed on:
Maricha and Subahu,
and their followers as well,
came, dreadful to behold,
and loosed down floods of blood.
हिन्दी
जैसे वर्षा ऋतु में निकला मेघ आकाश को ढक लेता है, वैसे ही माया रचते हुए दोनों राक्षस टूट पड़े: मारीच और सुबाहु, और उनके अनुचर भी, भयानक रूप वाले, आकर रक्त की धाराएँ बरसाने लगे।
॥ 1.30.13–15 ॥
CrEd 1.29.12–13
रामRama
Sanskrit
पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान् ।
मानवास्त्रसमाधूतान् अनिलेन यथा घनान् ॥
paśya lakṣmaṇa durvṛttān rākṣasān piśitāśanān
mānavāstrasamādhūtān anilena yathā ghanān
English
Look, Lakshmana, at these rakshasas,
evil in conduct, eaters of flesh,
shaken apart by the Manava weapon
as clouds are by the wind.
हिन्दी
देखो लक्ष्मण, इन दुराचारी, मांसभक्षी राक्षसों को, जो मानव अस्त्र से ऐसे उड़ा दिए जाएँगे जैसे वायु से बादल।
॥ 1.30.17–18 ॥
CrEd 1.29.14–15
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
मानवं परमोदारम् अस्त्रं परमभास्वरम् ।
चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघवः ।
स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहितः ।
संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तः सागरसंप्लवे ॥
mānavaṃ paramodāram astraṃ paramabhāsvaram
cikṣepa paramakruddho mārīcorasi rāghavaḥ
sa tena paramāstreṇa mānavena samāhitaḥ
saṃpūrṇaṃ yojanaśataṃ kṣiptaḥ sāgarasaṃplave
English
The Manava, noblest weapon,
blazing beyond all others,
Raghava, in towering wrath,
hurled at Maricha’s chest.
Struck by that supreme weapon,
by the Manava,
a full hundred yojanas
he was flung, into the ocean’s flood.
हिन्दी
अत्यंत क्रुद्ध राघव ने परम उदार, परम तेजस्वी मानव अस्त्र मारीच की छाती पर चलाया। उस परम अस्त्र, मानव से आहत होकर वह पूरे सौ योजन दूर समुद्र की लहरों में जा गिरा।
॥ 1.30.19–20 ॥
CrEd 1.29.16–17
रामRama
Sanskrit
पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम् ।
मोहयित्वा नयत्य् एनं न च प्राणैर् वियुज्यते ॥
paśya lakṣmaṇa śīteṣuṃ mānavaṃ dharmasaṃhitam
mohayitvā nayaty enaṃ na ca prāṇair viyujyate
English
Look, Lakshmana: the cold arrow,
the Manava, bound to dharma,
bears him away senseless,
yet he is not parted from his life.
हिन्दी
देखो लक्ष्मण, धर्म से युक्त यह शीतेषु, मानव अस्त्र, उसे मूर्च्छित करके ले जा रहा है, पर उसके प्राण नहीं ले रहा।
॥ 1.30.22–23 ॥
CrEd 1.29.19–20
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
विगृह्य सुमहच् चास्त्रम् आग्नेयं रघुनन्दनः ।
सुबाहूरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद् भुवि ।
शेषान् वायव्यम् आदाय निजघान महायशाः ।
राघवः परमोदारो मुनीनां मुदम् आवहन् ॥
vigṛhya sumahac cāstram āgneyaṃ raghunandanaḥ
subāhūrasi cikṣepa sa viddhaḥ prāpatad bhuvi
śeṣān vāyavyam ādāya nijaghāna mahāyaśāḥ
rāghavaḥ paramodāro munīnāṃ mudam āvahan
English
Seizing the mighty fire weapon,
the joy of the Raghus
hurled it at Subahu’s chest;
pierced, he fell to the earth.
The rest, with the wind weapon,
he slew, the greatly famed,
Raghava, noblest of heart,
bringing joy to the sages.
हिन्दी
रघुनन्दन ने अत्यंत महान आग्नेय अस्त्र उठाकर सुबाहु की छाती पर चलाया; बिंधकर वह धरती पर गिर पड़ा। फिर महायशस्वी, परम उदार राघव ने वायव्य अस्त्र लेकर बाकी राक्षसों को मार डाला, और मुनियों को आनंद दिया।
॥ 1.30.24 ॥
CrEd 1.29.21
silent moment मौन क्षण
॥ 1.30.25 ॥
CrEd 1.29.22
silent moment मौन क्षण
॥ 1.30.26 ॥
CrEd 1.29.23
विश्वामित्रVishvamitra
Sanskrit
कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस् त्वया ।
सिद्धाश्रमम् इदं सत्यं कृतं राम महायशः ॥
kṛtārtho 'smi mahābāho kṛtaṃ guruvacas tvayā
siddhāśramam idaṃ satyaṃ kṛtaṃ rāma mahāyaśaḥ
English
My purpose is won, mighty-armed;
you have done your elder’s word.
This Siddhashrama you have made true,
Rama of great fame.
हिन्दी
महाबाहु, मेरा प्रयोजन पूरा हुआ; तुमने गुरु का वचन पूरा किया। महायशस्वी राम, तुमने इस सिद्धाश्रम को सचमुच सिद्ध कर दिया।
॥ 1.30.26 ॥
CrEd 1.29.23
silent moment मौन क्षण