The darkness on the road
॥ 1.74.7–9 ॥
CrEd 1.73.7–9
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
राजाप्य् अयोध्याधिपतिः सह पुत्रैर् महात्मभिः ।
ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः ।
गच्छन्तं तु नरव्याघ्रं सर्षिसंघं सराघवम् ।
घोराः स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस् ततः ।
भौमाश् चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम् ॥
rājāpy ayodhyādhipatiḥ saha putrair mahātmabhiḥ
ṛṣīn sarvān puraskṛtya jagāma sabalānugaḥ
gacchantaṃ tu naravyāghraṃ sarṣisaṃghaṃ sarāghavam
ghorāḥ sma pakṣiṇo vāco vyāharanti tatas tataḥ
bhaumāś caiva mṛgāḥ sarve gacchanti sma pradakṣiṇam
English
And the king, the lord of Ayodhya,
with his great-souled sons,
setting all the sages before him,
went on with his army and train.
As that tiger among men went on,
with the sages, with Raghava,
fierce cries the birds sent up,
here and there on every side,
and all the deer of the earth
went round him sunwise.
हिन्दी
अयोध्या के स्वामी राजा भी अपने महात्मा पुत्रों के साथ, सब ऋषियों को आगे करके, सेना और अनुचरों सहित चल पड़े। ऋषियों के समूह और राघव के साथ जाते हुए उन नरश्रेष्ठ के चारों ओर पक्षी भयानक बोलियाँ बोलने लगे, और धरती के सब मृग उन्हें दाहिनी ओर रखकर उनकी परिक्रमा करने लगे।
॥ 1.74.10 ॥
CrEd 1.73.10
silent moment मौन क्षण
॥ 1.74.10–11 ॥
CrEd 1.73.10
दशरथDasharatha
Sanskrit
असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश् चापि प्रदक्षिणाः किम् इदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति ॥
asaumyāḥ pakṣiṇo ghorā mṛgāś cāpi pradakṣiṇāḥ kim idaṃ hṛdayotkampi mano mama viṣīdati
English
The birds are ill-omened, fierce,
yet the deer go round us sunwise.
What is this, that shakes the heart?
My mind sinks within me.
हिन्दी
पक्षी अशुभ और भयानक हैं, और फिर भी मृग हमारी दाहिनी ओर से परिक्रमा कर रहे हैं। यह क्या है? इससे मेरा हृदय काँप रहा है, मेरा मन बैठा जा रहा है।
॥ 1.74.12–13 ॥
CrEd 1.73.11–12
वसिष्ठVasishtha
Sanskrit
श्रूयताम् अस्य यत् फलम् उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच् च्युतम् मृगाः प्रशमयन्त्य् एते संतापस् त्यज्यताम् अयम् ॥
śrūyatām asya yat phalam upasthitaṃ bhayaṃ ghoraṃ divyaṃ pakṣimukhāc cyutam mṛgāḥ praśamayanty ete saṃtāpas tyajyatām ayam
English
Hear what its fruit shall be.
A dreadful fear is at hand,
from heaven, fallen from the birds’ mouths;
these deer are calming it;
let this burning grief be put away.
हिन्दी
सुनिए, इसका क्या फल है। एक भयानक, दैवी भय आ पहुँचा है, जो पक्षियों के मुँह से निकला है। ये मृग उसे शांत कर रहे हैं। यह संताप छोड़ दीजिए।
॥ 1.74.13–14 ॥
CrEd 1.73.13
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर् बभूव ह ।
कम्पयन् मेदिनीं सर्वां पातयंश् च द्रुमाञ् शुभान् ॥
teṣāṃ saṃvadatāṃ tatra vāyuḥ prādur babhūva ha
kampayan medinīṃ sarvāṃ pātayaṃś ca drumāñ śubhān
English
While they spoke together there,
a wind arose,
shaking the whole earth,
throwing down the lovely trees.
हिन्दी
जब वे वहाँ आपस में बात कर ही रहे थे, एक आँधी उठी, जो सारी धरती को कँपाती और सुंदर पेड़ों को गिराती चली।
॥ 1.74.14–16 ॥
CrEd 1.73.14–15
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तमसा संवृतः सूर्यः सर्वा न प्रबभुर् दिशः ।
भस्मना चावृतं सर्वं संमूढम् इव तद् बलम् ।
वसिष्ठ ऋषयश् चान्ये राजा च ससुतस् तदा ।
ससंज्ञा इव तत्रासन् सर्वम् अन्यद् विचेतनम् ॥
tamasā saṃvṛtaḥ sūryaḥ sarvā na prababhur diśaḥ
bhasmanā cāvṛtaṃ sarvaṃ saṃmūḍham iva tad balam
vasiṣṭha ṛṣayaś cānye rājā ca sasutas tadā
sasaṃjñā iva tatrāsan sarvam anyad vicetanam
English
Darkness covered the sun;
no quarter of the sky shone;
ash covered everything,
and the army stood as if stunned.
Vasishtha and the other sages,
the king and his sons, just then,
were there as if still waking;
all else lay senseless.
हिन्दी
सूर्य अंधकार से ढक गया, और कोई भी दिशा नहीं चमकी। सब कुछ राख से ढक गया, और वह सेना मानो सुध-बुध खो बैठी। तब वसिष्ठ, अन्य ऋषि और पुत्रों सहित राजा ही वहाँ मानो होश में रहे; बाकी सब अचेत था।
॥ 1.74.16 ॥
CrEd 1.73.15
silent moment मौन क्षण
॥ 1.74.16–19 ॥
CrEd 1.73.16–18
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तस्मिंस् तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः ।
ददर्श भीमसंकाशं जटामण्डलधारिणम् ।
कैलासम् इव दुर्धर्षं कालाग्निम् इव दुःसहम् ।
ज्वलन्तम् इव तेजोभिर् दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः ।
स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर् विद्युद्गणोपमम् ।
प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा हरम् ॥
tasmiṃs tamasi ghore tu bhasmacchanneva sā camūḥ
dadarśa bhīmasaṃkāśaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam
kailāsam iva durdharṣaṃ kālāgnim iva duḥsaham
jvalantam iva tejobhir durnirīkṣyaṃ pṛthagjanaiḥ
skandhe cāsajya paraśuṃ dhanur vidyudgaṇopamam
pragṛhya śaramukhyaṃ ca tripuraghnaṃ yathā haram
English
In that dreadful darkness the host,
as if buried in ash,
saw one terrible to look on,
crowned with a circle of matted hair,
unassailable as Kailasa,
unbearable as the fire of time’s end,
blazing, as it were, with power,
too bright for common eyes,
an axe hung on his shoulder,
a bow like massed lightning,
a choice arrow in his grasp,
like Hara, who burned the three cities.
हिन्दी
उस भयानक अंधकार में, मानो राख से ढकी उस सेना ने एक भयंकर रूप वाले पुरुष को देखा, जो जटाओं का मंडल धारण किए था, कैलास की तरह अजेय, प्रलय की अग्नि की तरह असह्य, अपने तेज से मानो जलता हुआ, जिसे साधारण लोग देख भी न पाते थे; कंधे पर परशु टाँगे, बिजलियों के समूह जैसा धनुष और एक श्रेष्ठ बाण हाथ में लिए, त्रिपुर का नाश करने वाले हर के समान।
॥ 1.74.18 ॥
CrEd 1.73.17
silent moment मौन क्षण
॥ 1.74.21–22 ॥
CrEd 1.73.20
Munis
Sanskrit
कच्चित् पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर् गतज्वरः क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्व् अस्य चिकीर्षितम् ॥
kaccit pitṛvadhāmarṣī kṣatraṃ notsādayiṣyati pūrvaṃ kṣatravadhaṃ kṛtvā gatamanyur gatajvaraḥ kṣatrasyotsādanaṃ bhūyo na khalv asya cikīrṣitam
English
Still wrathful for his father’s death,
will he not root out the warriors?
He slew the warriors once before;
his anger is gone, his fever spent.
To root out the warriors again:
surely that is not his purpose?
हिन्दी
कहीं ऐसा तो नहीं कि पिता के वध से क्रुद्ध ये क्षत्रियों का संहार कर देंगे? पहले क्षत्रियों का वध करके इनका क्रोध जा चुका है, इनकी जलन मिट चुकी है। निश्चय ही ये फिर से क्षत्रियों का नाश नहीं करना चाहते?
॥ 1.74.20, 23 ॥
CrEd 1.73.19, 21
silent moment मौन क्षण
॥ 1.74.23 ॥
CrEd 1.73.21
Munis
Sanskrit
राम रामेति ॥
rāma rāmeti
English
“Rama! Rama!”
हिन्दी
राम! राम!
॥ 1.74.24 ॥
CrEd 1.73.22
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
प्रतिगृह्य तु तां पूजाम् ऋषिदत्तां प्रतापवान् ।
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत ॥
pratigṛhya tu tāṃ pūjām ṛṣidattāṃ pratāpavān
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyo 'bhyabhāṣata
English
Accepting the worship
the sages gave him, the mighty one,
Rama of Jamadagni’s line,
spoke to Rama, Dasharatha’s son.
हिन्दी
ऋषियों की दी हुई उस पूजा को स्वीकार करके प्रतापी जामदग्न्य राम ने दशरथ-पुत्र राम से कहा।
॥ 1.75.1–2 ॥
CrEd 1.74.1–2
Parashurama
Sanskrit
राम दाशरथे वीर वीर्यं ते श्रूयतेऽद्भुतम् धनुषो भेदनं चैव निखिलेन मया श्रुतम् तद् अद्भुतम् अचिन्त्यं च भेदनं धनुषस् त्वया तच् छ्रुत्वाहम् अनुप्राप्तो धनुर् गृह्यापरं शुभम् ॥
rāma dāśarathe vīra vīryaṃ te śrūyate 'dbhutam dhanuṣo bhedanaṃ caiva nikhilena mayā śrutam tad adbhutam acintyaṃ ca bhedanaṃ dhanuṣas tvayā tac chrutvāham anuprāpto dhanur gṛhyāparaṃ śubham
English
Rama, son of Dasharatha, hero,
your valour is told as a wonder;
the breaking of the bow as well,
I have heard it all.
Wondrous, past all thought,
that breaking of the bow by you;
hearing it, I have come,
bearing another bow, a fine one.
हिन्दी
हे दशरथ-पुत्र राम, हे वीर! तुम्हारा पराक्रम अद्भुत सुना जाता है, और धनुष तोड़ने की बात भी मैंने पूरी सुनी है। तुम्हारे हाथों धनुष का वह टूटना अद्भुत और अकल्पनीय है; उसे सुनकर मैं एक दूसरा उत्तम धनुष लेकर आया हूँ।
॥ 1.75.3–4 ॥
CrEd 1.74.3–4
Parashurama
Sanskrit
तद् इदं घोरसंकाशं जामदग्न्यं महद् धनुः पूरयस्व शरेणैव स्वबलं दर्शयस्व च तद् अहं ते बलं दृष्ट्वा धनुषोऽस्य प्रपूरणे द्वन्द्वयुद्धं प्रदास्यामि वीर्यश्लाघ्यम् इदं तव ॥
tad idaṃ ghorasaṃkāśaṃ jāmadagnyaṃ mahad dhanuḥ pūrayasva śareṇaiva svabalaṃ darśayasva ca tad ahaṃ te balaṃ dṛṣṭvā dhanuṣo 'sya prapūraṇe dvandvayuddhaṃ pradāsyāmi vīryaślāghyam idaṃ tava
English
Here is the great bow of Jamadagni,
terrible to behold;
draw it full with an arrow,
and show your strength.
When I have seen your strength
in the drawing of this bow,
I will give you single combat,
in tribute to your valour.
हिन्दी
यह रहा जामदग्न्य वंश का भयंकर दिखने वाला महान धनुष। इस पर बाण चढ़ाकर इसे पूरा खींचो, और अपना बल दिखाओ। इस धनुष को खींचने में तुम्हारा बल देखकर मैं तुम्हें द्वंद्व-युद्ध दूँगा, जो तुम्हारे पराक्रम का सम्मान होगा।
॥ 1.75.5 ॥
CrEd 1.74.5
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजा दशरथस् तदा ।
विषण्णवदनो दीनः प्राञ्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् ॥
tasya tad vacanaṃ śrutvā rājā daśarathas tadā
viṣaṇṇavadano dīnaḥ prāñjalir vākyam abravīt
English
Hearing those words of his,
King Dasharatha then,
his face fallen, pitiful,
spoke with joined palms.
हिन्दी
उनकी वह बात सुनकर राजा दशरथ, उदास मुख और दीन होकर, हाथ जोड़कर बोले।
॥ 1.75.6–7 ॥
CrEd 1.74.6–7
दशरथDasharatha
Sanskrit
क्षत्ररोषात् प्रशान्तस् त्वं ब्राह्मणस्य महायशाः बालानां मम पुत्राणाम् अभयं दातुम् अर्हसि भार्गवाणां कुले जातः स्वाध्यायव्रतशालिनाम् सहस्राक्षे प्रतिज्ञाय शस्त्रं निक्षिप्तवान् असि ॥
kṣatraroṣāt praśāntas tvaṃ brāhmaṇasya mahāyaśāḥ bālānāṃ mama putrāṇām abhayaṃ dātum arhasi bhārgavāṇāṃ kule jātaḥ svādhyāyavrataśālinām sahasrākṣe pratijñāya śastraṃ nikṣiptavān asi
English
Your wrath at the warriors is stilled,
glorious son of a brahmin;
to my sons, who are but boys,
you should grant safety.
Born in the line of the Bhargavas,
rich in sacred study and vows,
you swore before thousand-eyed Indra
and laid your weapons down.
हिन्दी
हे यशस्वी ब्राह्मण-पुत्र, क्षत्रियों पर तुम्हारा क्रोध शांत हो चुका है। मेरे पुत्र अभी बालक हैं; तुम्हें उन्हें अभय देना चाहिए। स्वाध्याय और व्रत में लगे भार्गवों के कुल में तुम्हारा जन्म हुआ है; तुमने सहस्र नेत्रों वाले इन्द्र के सामने प्रतिज्ञा करके शस्त्र त्याग दिए थे।
॥ 1.75.9 ॥
CrEd 1.74.9
दशरथDasharatha
Sanskrit
मम सर्वविनाशाय संप्राप्तस् त्वं महामुने न चैकस्मिन् हते रामे सर्वे जीवामहे वयम् ॥
mama sarvavināśāya saṃprāptas tvaṃ mahāmune na caikasmin hate rāme sarve jīvāmahe vayam
English
For my utter ruin
you have come, great sage;
for if Rama alone is slain,
none of us shall live.
हिन्दी
हे महामुनि, तुम मेरा सर्वनाश करने आए हो; क्योंकि अकेले राम के मारे जाने पर हम में से कोई भी जीवित नहीं रहेगा।
॥ 1.75.10 ॥
CrEd 1.74.10
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ब्रुवत्य् एवं दशरथे जामदग्न्यः प्रतापवान् ।
अनादृत्यैव तद् वाक्यं रामम् एवाभ्यभाषत ॥
bruvaty evaṃ daśarathe jāmadagnyaḥ pratāpavān
anādṛtyaiva tad vākyaṃ rāmam evābhyabhāṣata
English
Even as Dasharatha spoke,
mighty Jamadagnya,
paying his words no heed,
spoke to Rama alone.
हिन्दी
दशरथ के ऐसा कहते-कहते ही प्रतापी जामदग्न्य ने उनकी बात की कोई परवाह न करके केवल राम से कहा।
॥ 1.75.10 ॥
CrEd 1.74.10
silent moment मौन क्षण
The bow of Vishnu
॥ 1.75.11–14 ॥
CrEd 1.74.11–13
Parashurama
Sanskrit
इमे द्वे धनुषी श्रेष्ठे दिव्ये लोकाभिविश्रुते दृढे बलवती मुख्ये सुकृते विश्वकर्मणा अतिसृष्टं सुरैर् एकं त्र्यम्बकाय युयुत्सवे त्रिपुरघ्नं नरश्रेष्ठ भग्नं काकुत्स्थ यत् त्वया इदं द्वितीयं दुर्धर्षं विष्णोर् दत्तं सुरोत्तमैः समानसारं काकुत्स्थ रौद्रेण धनुषा त्व् इदम् ॥
ime dve dhanuṣī śreṣṭhe divye lokābhiviśrute dṛḍhe balavatī mukhye sukṛte viśvakarmaṇā atisṛṣṭaṃ surair ekaṃ tryambakāya yuyutsave tripuraghnaṃ naraśreṣṭha bhagnaṃ kākutstha yat tvayā idaṃ dvitīyaṃ durdharṣaṃ viṣṇor dattaṃ surottamaiḥ samānasāraṃ kākutstha raudreṇa dhanuṣā tv idam
English
These two bows, the finest,
divine, renowned through the worlds,
firm and mighty, foremost,
well wrought by Vishvakarma:
one the gods bestowed
on Tryambaka, eager for battle,
the bane of the three cities, best of men,
which you have broken, Kakutstha.
This, the second, unassailable,
the highest gods gave to Vishnu;
equal in strength, Kakutstha,
to Rudra’s bow is this.
हिन्दी
ये दो धनुष श्रेष्ठ, दिव्य और लोकों में प्रसिद्ध थे, दृढ़, बलवान, प्रमुख, विश्वकर्मा के भली-भाँति बनाए हुए। एक को देवताओं ने युद्ध करना चाहने वाले त्र्यम्बक (शिव) को दिया: त्रिपुर का नाश करने वाला वह धनुष, हे नरश्रेष्ठ काकुत्स्थ, जिसे तुमने तोड़ा है। यह दूसरा, अजेय धनुष श्रेष्ठ देवताओं ने विष्णु को दिया था; हे काकुत्स्थ, यह रुद्र के धनुष के समान ही बलशाली है।
॥ 1.75.23–24 ॥
CrEd 1.74.23–24
Parashurama
Sanskrit
न्यस्तशस्त्रे पितरि मे तपोबलसमन्विते अर्जुनो विदधे मृत्युं प्राकृतां बुद्धिम् आस्थितः वधम् अप्रतिरूपं तु पितुः श्रुत्वा सुदारुणम् क्षत्रम् उत्सादयं रोषाज् जातं जातम् अनेकशः ॥
nyastaśastre pitari me tapobalasamanvite arjuno vidadhe mṛtyuṃ prākṛtāṃ buddhim āsthitaḥ vadham apratirūpaṃ tu pituḥ śrutvā sudāruṇam kṣatram utsādayaṃ roṣāj jātaṃ jātam anekaśaḥ
English
My father had laid down his weapons,
rich in the power of penance,
when Arjuna dealt him death,
turned to a base man’s mind.
Hearing of my father’s slaying,
unfitting, most cruel,
in rage I rooted out the warriors,
as each was born, again and again.
हिन्दी
जब तप के बल से युक्त मेरे पिता ने शस्त्र रख दिए थे, तब अर्जुन ने ओछी बुद्धि अपनाकर उनकी हत्या कर दी। पिता के उस अनुचित और अत्यंत भयानक वध को सुनकर मैंने क्रोध में क्षत्रियों का, जैसे-जैसे वे जन्मे, बार-बार संहार किया।
॥ 1.75.27–28 ॥
CrEd 1.74.27–28
Parashurama
Sanskrit
तद् इदं वैष्णवं राम पितृपैतामहं महत् क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गृह्णीष्व धनुर् उत्तमम् योजयस्व धनुःश्रेष्ठे शरं परपुरंजयम् यदि शक्नोषि काकुत्स्थ द्वन्द्वं दास्यामि ते ततः ॥
tad idaṃ vaiṣṇavaṃ rāma pitṛpaitāmahaṃ mahat kṣatradharmaṃ puraskṛtya gṛhṇīṣva dhanur uttamam yojayasva dhanuḥśreṣṭhe śaraṃ parapuraṃjayam yadi śaknoṣi kākutstha dvandvaṃ dāsyāmi te tataḥ
English
Here is Vishnu’s great bow, Rama,
my father’s and my father’s father’s;
with a warrior’s duty before you,
take up this supreme bow.
Fit to this finest of bows
the arrow that wins enemy cities;
if you can, Kakutstha,
then I will give you combat.
हिन्दी
हे राम, यह रहा विष्णु का महान धनुष, जो मेरे पिता और पितामह का है। क्षत्रिय-धर्म को आगे रखकर यह उत्तम धनुष ग्रहण करो। इस श्रेष्ठ धनुष पर शत्रुओं के नगर जीतने वाला बाण चढ़ाओ। हे काकुत्स्थ, यदि तुम ऐसा कर सको, तो फिर मैं तुम्हें द्वंद्व-युद्ध दूँगा।
॥ 1.76.1 ॥
CrEd 1.75.1
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
श्रुत्वा तज् जामदग्न्यस्य वाक्यं दाशरथिस् तदा ।
गौरवाद् यन्त्रितकथः पितू रामम् अथाब्रवीत् ॥
śrutvā taj jāmadagnyasya vākyaṃ dāśarathis tadā
gauravād yantritakathaḥ pitū rāmam athābravīt
English
Hearing those words of Jamadagnya,
Dasharatha’s son, just then,
his speech held back in reverence for his father,
spoke to Rama.
हिन्दी
जामदग्न्य की वह बात सुनकर दशरथ-पुत्र, जो पिता के प्रति आदर के कारण अब तक चुप थे, तब राम से बोले।
॥ 1.76.2–3 ॥
CrEd 1.75.2–3
रामRama
Sanskrit
श्रुतवान् अस्मि यत् कर्म कृतवान् असि भार्गव अनुरुन्ध्यामहे ब्रह्मन् पितुर् आनृण्यम् आस्थितः वीर्यहीनम् इवाशक्तं क्षत्रधर्मेण भार्गव अवजानासि मे तेजः पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ॥
śrutavān asmi yat karma kṛtavān asi bhārgava anurundhyāmahe brahman pitur ānṛṇyam āsthitaḥ vīryahīnam ivāśaktaṃ kṣatradharmeṇa bhārgava avajānāsi me tejaḥ paśya me 'dya parākramam
English
I have heard the deed
that you have done, Bhargava;
we honour it, brahmin: you stood
to pay your father’s debt.
As one without valour, powerless
in a warrior’s duty, Bhargava,
you scorn my fire;
see my might today.
हिन्दी
हे भार्गव, तुमने जो कर्म किया, वह मैंने सुना है। हे ब्राह्मण, हम उसका आदर करते हैं: तुम पिता का ऋण चुकाने में लगे थे। पर हे भार्गव, मानो मैं पराक्रम से हीन और क्षत्रिय-धर्म में असमर्थ हूँ, ऐसे तुम मेरे तेज का तिरस्कार करते हो। आज मेरा पराक्रम देखो।
॥ 1.76.4 ॥
CrEd 1.75.4
silent moment मौन क्षण
॥ 1.76.4–5 ॥
CrEd 1.75.4–5
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
इत्य् उक्त्वा राघवः क्रुद्धो भार्गवस्य वरायुधम् ।
शरं च प्रतिसंगृह्य हस्ताल् लघुपराक्रमः ।
आरोप्य स धनू रामः शरं सज्यं चकार ह ॥
ity uktvā rāghavaḥ kruddho bhārgavasya varāyudham
śaraṃ ca pratisaṃgṛhya hastāl laghuparākramaḥ
āropya sa dhanū rāmaḥ śaraṃ sajyaṃ cakāra ha
English
So saying, Raghava in anger,
the Bhargava’s great weapon
and the arrow too he took
from his hand, swift in valour;
Rama strung the bow
and set the arrow to the string.
हिन्दी
यह कहकर, क्रुद्ध और फुर्तीले पराक्रम वाले राघव ने भार्गव के हाथ से वह श्रेष्ठ आयुध और बाण ले लिया। राम ने धनुष पर डोरी चढ़ाई और बाण को डोरी पर साध लिया।
॥ 1.76.5 ॥
CrEd 1.75.5
silent moment मौन क्षण
॥ 1.76.6–7 ॥
CrEd 1.75.6–7
रामRama
Sanskrit
ब्राह्मणोऽसीति पूज्यो मे विश्वामित्रकृतेन च तस्माच् छक्तो न ते राम मोक्तुं प्राणहरं शरम् इमां वा त्वद्गतिं राम तपोबलसमार्जितान् लोकान् अप्रतिमान् वापि हनिष्यामि यद् इच्छसि ॥
brāhmaṇo 'sīti pūjyo me viśvāmitrakṛtena ca tasmāc chakto na te rāma moktuṃ prāṇaharaṃ śaram imāṃ vā tvadgatiṃ rāma tapobalasamārjitān lokān apratimān vāpi haniṣyāmi yad icchasi
English
You are a brahmin, so to be honoured,
and for Vishvamitra’s sake;
so I cannot, Rama, loose at you
this arrow that takes life.
This power of going, Rama,
or the worlds won by penance,
worlds beyond compare:
I will strike whichever you will.
हिन्दी
तुम ब्राह्मण हो, इसलिए और विश्वामित्र के नाते भी, तुम मेरे पूज्य हो। इसलिए हे राम, मैं तुम पर यह प्राण हरने वाला बाण नहीं छोड़ सकता। हे राम, या तो तुम्हारी यह गति, या तप के बल से कमाए हुए तुम्हारे अनुपम लोक: तुम जो चाहो, उसे मैं नष्ट करूँगा।
॥ 1.76.8 ॥
CrEd 1.75.8
रामRama
Sanskrit
न ह्य् अयं वैष्णवो दिव्यः शरः परपुरंजयः मोघः पतति वीर्येण बलदर्पविनाशनः ॥
na hy ayaṃ vaiṣṇavo divyaḥ śaraḥ parapuraṃjayaḥ moghaḥ patati vīryeṇa baladarpavināśanaḥ
English
For this divine arrow of Vishnu,
winner of enemy cities,
does not fall in vain; by its power
it destroys the pride of strength.
हिन्दी
क्योंकि शत्रुओं के नगर जीतने वाला, अपने वीर्य से बल के घमंड का नाश करने वाला विष्णु का यह दिव्य बाण व्यर्थ नहीं गिरता।
॥ 1.76.9–10 ॥
CrEd 1.75.9–10
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
वरायुधधरं रामं द्रष्टुं सर्षिगणाः सुराः ।
पितामहं पुरस्कृत्य समेतास् तत्र संघशः ।
गन्धर्वाप्सरसश् चैव सिद्धचारणकिंनराः ।
यक्षराक्षसनागाश् च तद् द्रष्टुं महद् अद्भुतम् ॥
varāyudhadharaṃ rāmaṃ draṣṭuṃ sarṣigaṇāḥ surāḥ
pitāmahaṃ puraskṛtya sametās tatra saṃghaśaḥ
gandharvāpsarasaś caiva siddhacāraṇakiṃnarāḥ
yakṣarākṣasanāgāś ca tad draṣṭuṃ mahad adbhutam
English
To see Rama bearing the great weapon,
the gods, with the hosts of sages,
the Grandsire before them,
gathered there in throngs,
and gandharvas and apsaras,
siddhas, charanas, kinnaras,
yakshas, rakshasas and nagas,
to see that mighty wonder.
हिन्दी
श्रेष्ठ आयुध धारण किए राम को देखने के लिए ऋषियों के समूहों सहित देवता, पितामह ब्रह्मा को आगे करके, झुंड के झुंड वहाँ इकट्ठे हुए; और गन्धर्व, अप्सराएँ, सिद्ध, चारण, किन्नर, यक्ष, राक्षस और नाग भी, वह महान अद्भुत दृश्य देखने के लिए।
॥ 1.76.11–12 ॥
CrEd 1.75.11–12
silent moment मौन क्षण
॥ 1.76.13–15 ॥
CrEd 1.75.13–15
Parashurama
Sanskrit
काश्यपाय मया दत्ता यदा पूर्वं वसुंधरा विषये मे न वस्तव्यम् इति मां काश्यपोऽब्रवीत् सोऽहं गुरुवचः कुर्वन् पृथिव्यां न वसे निशाम् … तद् इमां त्वं गतिं वीर हन्तुं नार्हसि राघव मनोजवं गमिष्यामि महेन्द्रं पर्वतोत्तमम् ॥
kāśyapāya mayā dattā yadā pūrvaṃ vasuṃdharā viṣaye me na vastavyam iti māṃ kāśyapo 'bravīt so 'haṃ guruvacaḥ kurvan pṛthivyāṃ na vase niśām … tad imāṃ tvaṃ gatiṃ vīra hantuṃ nārhasi rāghava manojavaṃ gamiṣyāmi mahendraṃ parvatottamam
English
To Kashyapa I gave
the earth, long ago;
“You shall not dwell in my domain,”
so Kashyapa said to me.
So I, doing my guru’s word,
spend no night upon the earth.
This going of mine, then, hero,
you should not strike, Raghava;
swift as thought I will go
to Mahendra, best of mountains.
हिन्दी
जब बहुत पहले मैंने यह पृथ्वी कश्यप को दे दी थी, तब कश्यप ने मुझसे कहा था: “तुम्हें मेरे राज्य में नहीं रहना है।” इसलिए गुरु की बात मानते हुए मैं पृथ्वी पर रात नहीं बिताता। … इसलिए हे वीर राघव, तुम्हें मेरी यह गति नष्ट नहीं करनी चाहिए। मन के वेग से मैं पर्वतों में श्रेष्ठ महेन्द्र पर चला जाऊँगा।
॥ 1.76.16 ॥
CrEd 1.75.16
Parashurama
Sanskrit
लोकास् त्व् अप्रतिमा राम निर्जितास् तपसा मया जहि ताञ् शरमुख्येन मा भूत् कालस्य पर्ययः ॥
lokās tv apratimā rāma nirjitās tapasā mayā jahi tāñ śaramukhyena mā bhūt kālasya paryayaḥ
English
But the worlds beyond compare, Rama,
that I have won by penance,
strike them with your great arrow;
let no time go by.
हिन्दी
पर हे राम, तप से जीते हुए मेरे अनुपम लोक: उन्हें अपने श्रेष्ठ बाण से नष्ट कर दो। देर न हो।
॥ 1.76.17 ॥
CrEd 1.75.17
Parashurama
Sanskrit
अक्षय्यं मधुहन्तारं जानामि त्वां सुरेश्वरम् धनुषोऽस्य परामर्शात् स्वस्ति तेऽस्तु परंतप ॥
akṣayyaṃ madhuhantāraṃ jānāmi tvāṃ sureśvaram dhanuṣo 'sya parāmarśāt svasti te 'stu paraṃtapa
English
The imperishable, slayer of Madhu,
lord of the gods, I know you,
by your touch upon this bow;
well be it with you, scorcher of foes.
हिन्दी
इस धनुष को तुम्हारे हाथ लगाने से मैं जान गया हूँ कि तुम अविनाशी, मधु का वध करने वाले, देवताओं के स्वामी हो। हे शत्रुओं को तपाने वाले, तुम्हारा कल्याण हो।
॥ 1.76.19 ॥
CrEd 1.75.19
Parashurama
Sanskrit
न चेयं मम काकुत्स्थ व्रीडा भवितुम् अर्हति त्वया त्रैलोक्यनाथेन यद् अहं विमुखीकृतः ॥
na ceyaṃ mama kākutstha vrīḍā bhavitum arhati tvayā trailokyanāthena yad ahaṃ vimukhīkṛtaḥ
English
Nor should this be any shame
to me, Kakutstha,
that by you, lord of the three worlds,
I have been turned away.
हिन्दी
हे काकुत्स्थ, यह मेरे लिए लज्जा की बात नहीं होनी चाहिए कि तीनों लोकों के स्वामी, तुमने मुझे लौटा दिया।
॥ 1.76.21 ॥
CrEd 1.75.21
silent moment मौन क्षण
॥ 1.76.23 ॥
CrEd 1.75.22
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततो वितिमिराः सर्वा दिशा चोपदिशस् तथा ।
सुराः सर्षिगणा रामं प्रशशंसुर् उदायुधम् ॥
tato vitimirāḥ sarvā diśā copadiśas tathā
surāḥ sarṣigaṇā rāmaṃ praśaśaṃsur udāyudham
English
Then all the quarters cleared of darkness,
and the spaces between them too;
the gods, with the hosts of sages,
praised Rama, his weapon raised.
हिन्दी
तब सारी दिशाएँ और उपदिशाएँ भी अंधकार से मुक्त हो गईं, और ऋषियों के समूहों सहित देवताओं ने आयुध उठाए राम की प्रशंसा की।
॥ 1.76.24 ॥
CrEd 1.75.23
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्यः प्रशस्य च ।
ततः प्रदक्षिणीकृत्य जगामात्मगतिं प्रभुः ॥
rāmaṃ dāśarathiṃ rāmo jāmadagnyaḥ praśasya ca
tataḥ pradakṣiṇīkṛtya jagāmātmagatiṃ prabhuḥ
English
Rama of Jamadagni’s line
praised Rama, Dasharatha’s son;
then, walking round him sunwise,
the lord went his own way.
हिन्दी
जामदग्न्य राम ने दशरथ-पुत्र राम की प्रशंसा की; फिर उनकी प्रदक्षिणा करके वे प्रभु अपनी राह चले गए।
॥ 1.77.1 ॥
CrEd 1.76.1
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
गते रामे प्रशान्तात्मा रामो दाशरथिर् धनुः ।
वरुणायाप्रमेयाय ददौ हस्ते ससायकम् ॥
gate rāme praśāntātmā rāmo dāśarathir dhanuḥ
varuṇāyāprameyāya dadau haste sasāyakam
English
When Rama had gone, his spirit stilled,
Rama, Dasharatha’s son,
to Varuna, beyond all measure,
gave the bow, with its arrow, into his hand.
हिन्दी
जामदग्न्य राम के चले जाने पर, शांत मन वाले दशरथ-पुत्र राम ने बाण सहित वह धनुष अप्रमेय वरुण के हाथ में दे दिया।
॥ 1.77.2 ॥
CrEd 1.76.2
silent moment मौन क्षण
॥ 1.77.3 ॥
CrEd 1.76.3
रामRama
Sanskrit
जामदग्न्यो गतो रामः प्रयातु चतुरङ्गिणी अयोध्याभिमुखी सेना त्वया नाथेन पालिता ॥
jāmadagnyo gato rāmaḥ prayātu caturaṅgiṇī ayodhyābhimukhī senā tvayā nāthena pālitā
English
Rama of Jamadagni’s line is gone;
let the fourfold host march on,
its face toward Ayodhya,
guarded by you, its lord.
हिन्दी
जामदग्न्य राम चले गए। अब आपके, अपने स्वामी के, द्वारा रक्षित यह चतुरंगिणी सेना अयोध्या की ओर प्रस्थान करे।
॥ 1.77.4 ॥
CrEd 1.76.4
silent moment मौन क्षण
॥ 1.77.5cd ॥
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
पुनर्जातं तदा मेने पुत्रम् आत्मानम् एव च ॥
punarjātaṃ tadā mene putram ātmānam eva ca
English
Born again, he thought then,
were his son, and he himself.
हिन्दी
तब उन्होंने माना कि उनका पुत्र, और वे स्वयं भी, फिर से जन्मे हैं।
॥ 1.77.4 ॥
CrEd 1.76.4
silent moment मौन क्षण
॥ 1.77.6 ॥
CrEd 1.76.5
silent moment मौन क्षण
The uncle has come
॥ 1.77.6–8 ॥
CrEd 1.76.6–7
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
पताकाध्वजिनीं रम्यां तूर्योद्घुष्टनिनादिताम् ।
सिक्तराजपथां रम्यां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम् ।
राजप्रवेशसुमुखैः पौरैर् मङ्गलवादिभिः ।
संपूर्णां प्राविशद् राजा जनौघैः समलंकृताम् ॥
patākādhvajinīṃ ramyāṃ tūryodghuṣṭanināditām
siktarājapathāṃ ramyāṃ prakīrṇakusumotkarām
rājapraveśasumukhaiḥ paurair maṅgalavādibhiḥ
saṃpūrṇāṃ prāviśad rājā janaughaiḥ samalaṃkṛtām
English
Hung with banners and flags, lovely,
loud with the din of instruments,
its royal road sprinkled, lovely,
strewn with heaps of flowers,
full of citizens, glad-faced at his coming,
speaking words of blessing,
the city the king entered,
adorned with throngs of people.
हिन्दी
राजा ने नगर में प्रवेश किया, जो सुंदर था, पताकाओं और ध्वजों से भरा, बाजों के घोष से गूँजता हुआ; सुंदर, जिसका राजमार्ग छिड़काव से भीगा और फूलों के ढेरों से पटा था; जो राजा के आगमन पर प्रसन्न मुख वाले, मंगल वचन बोलते पुरवासियों से भरा था और जन-समूहों से सजा था।
॥ 1.77.10–12 ॥
CrEd 1.76.8–9
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च सुमध्यमा ।
वधूप्रतिग्रहे युक्ता याश् चान्या राजयोषितः ।
ततः सीतां महाभागाम् ऊर्मिलां च यशस्विनीम् ।
कुशध्वजसुते चोभे जगृहुर् नृपपत्नयः ॥
kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca sumadhyamā
vadhūpratigrahe yuktā yāś cānyā rājayoṣitaḥ
tataḥ sītāṃ mahābhāgām ūrmilāṃ ca yaśasvinīm
kuśadhvajasute cobhe jagṛhur nṛpapatnayaḥ
English
Kausalya and Sumitra,
and Kaikeyi, slender-waisted,
intent on receiving the brides,
and the other royal ladies,
then took to them blessed Sita,
and Urmila, the renowned,
and Kushadhvaja’s two daughters,
the wives of the king.
हिन्दी
कौसल्या, सुमित्रा और पतली कमर वाली कैकेयी, और अन्य रानियाँ बहुओं के स्वागत में लगी थीं। तब राजपत्नियों ने महाभाग्यशाली सीता, यशस्विनी ऊर्मिला और कुशध्वज की दोनों बेटियों को अपनाया।
॥ 1.77.25–27 ॥
CrEd 1.76.14–16
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
रामस् तु सीतया सार्धं विजहार बहून् ऋतून् ।
मनस्वी तद्गतस् तस्या नित्यं हृदि समर्पितः ।
प्रिया तु सीता रामस्य दाराः पितृकृता इति ।
गुणाद् रूपगुणाच् चापि प्रीतिर् भूयो व्यवर्धत ।
तस्याश् च भर्ता द्विगुणं हृदये परिवर्तते ।
अन्तर्जातम् अपि व्यक्तम् आख्याति हृदयं हृदा ॥
rāmas tu sītayā sārdhaṃ vijahāra bahūn ṛtūn
manasvī tadgatas tasyā nityaṃ hṛdi samarpitaḥ
priyā tu sītā rāmasya dārāḥ pitṛkṛtā iti
guṇād rūpaguṇāc cāpi prītir bhūyo vyavardhata
tasyāś ca bhartā dviguṇaṃ hṛdaye parivartate
antarjātam api vyaktam ākhyāti hṛdayaṃ hṛdā
English
And Rama, with Sita,
delighted through many seasons,
high-minded, his thoughts on her,
ever held within her heart.
Dear to Rama was Sita,
the wife his father chose;
for her virtues, her beauty’s grace,
his love grew ever more.
And in her heart her husband
dwelt twice over;
what was born within, heart
told plainly to heart.
हिन्दी
और मनस्वी राम, जिनका मन उन्हीं में लगा था और जो सदा उनके हृदय में बसे थे, अनेक ऋतुओं तक सीता के साथ विहार करते रहे। सीता राम को प्रिय थीं, क्योंकि वे पिता की चुनी हुई पत्नी थीं; और उनके गुणों से, उनके रूप के गुण से भी, प्रेम और अधिक बढ़ता गया। और सीता के हृदय में उनके पति दुगुने बसते थे; भीतर जन्मी बात भी हृदय हृदय से स्पष्ट कह देता था।
॥ 1.77.28 ॥
CrEd 1.76.16
silent moment मौन क्षण
॥ 1.77.15–17 ॥
CrEd 2.1.1–2
दशरथDasharatha
Sanskrit
अयं केकयराजस्य पुत्रो वसति पुत्रक त्वां नेतुम् आगतो वीर युधाजिन् मातुलस् तव ॥
ayaṃ kekayarājasya putro vasati putraka tvāṃ netum āgato vīra yudhājin mātulas tava
English
The son of the Kekaya king
is staying here, my son;
to take you, hero, he has come,
Yudhajit, your mother’s brother.
हिन्दी
बेटा, केकय-राज का यह पुत्र यहाँ ठहरा है। हे वीर, तुम्हारे मामा युधाजित तुम्हें ले जाने आए हैं।
॥ 1.77.17–19 ॥
CrEd 2.1.3–4
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
श्रुत्वा दशरथस्यैतद् भरतः केकयीसुतः ।
गमनायाभिचक्राम शत्रुघ्नसहितस् तदा ।
आपृच्छ्य पितरं शूरो रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।
मातॄंश् चापि नरश्रेष्ठः शत्रुघ्नसहितो ययौ ॥
śrutvā daśarathasyaitad bharataḥ kekayīsutaḥ
gamanāyābhicakrāma śatrughnasahitas tadā
āpṛcchya pitaraṃ śūro rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam
mātṝṃś cāpi naraśreṣṭhaḥ śatrughnasahito yayau
English
Hearing this from Dasharatha,
Bharata, Kaikeyi’s son,
made ready then to go,
with Shatrughna at his side.
Taking leave of his father, the brave one,
and of Rama, tireless in deeds,
and of his mothers, best of men,
he went, with Shatrughna.
हिन्दी
दशरथ की यह बात सुनकर कैकेयी-पुत्र भरत शत्रुघ्न के साथ जाने को तैयार हुए। पिता से, अथक कर्म करने वाले राम से, और माताओं से भी विदा लेकर वे वीर नरश्रेष्ठ शत्रुघ्न के साथ चले गए।
॥ 1.77.19 ॥
CrEd 2.1.4
silent moment मौन क्षण
॥ 1.77.19 ॥
CrEd 2.1.4
silent moment मौन क्षण