The sage's blessing
॥ 2.113.1–4 ॥
CrEd 2.105.1–4
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस् तदा ।
आरुरोह रथं हृष्टः शत्रुघ्नेन समन्वितः ।
वसिष्ठो वामदेवश् च जाबालिश् च दृढव्रतः ।
अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिताः ।
मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास् ते ययुस् तदा ।
प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश् चित्रकूटं महागिरिम् ।
पश्यन् धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च ।
प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस् तदा ॥
tataḥ śirasi kṛtvā tu pāduke bharatas tadā
āruroha rathaṃ hṛṣṭaḥ śatrughnena samanvitaḥ
vasiṣṭho vāmadevaś ca jābāliś ca dṛḍhavrataḥ
agrataḥ prayayuḥ sarve mantriṇo mantrapūjitāḥ
mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhās te yayus tadā
pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāś citrakūṭaṃ mahāgirim
paśyan dhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca
prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatas tadā
English
Then, setting the sandals on his head,
Bharata, glad at heart,
mounted his chariot
with Shatrughna at his side.
Vasishtha and Vamadeva,
and Jabali, firm in his vows,
all the ministers, honoured for counsel,
went on ahead.
Along the lovely Mandakini
they went, facing the east,
keeping on their right
the great mountain Chitrakuta.
Gazing at its thousand ores,
lovely, of many hues,
Bharata went along its flank,
and his army with him.
हिन्दी
तब भरत ने पादुकाएँ सिर पर रखीं और प्रसन्न होकर शत्रुघ्न के साथ रथ पर चढ़े। वसिष्ठ, वामदेव, दृढ़व्रती जाबालि और मंत्रणा के लिए सम्मानित सभी मंत्री आगे-आगे चले। वे पूर्व की ओर मुख करके सुंदर मंदाकिनी नदी के किनारे चले, महान पर्वत चित्रकूट को दाहिनी ओर रखते हुए। उसकी अनेक प्रकार की हज़ारों सुंदर धातुओं को देखते हुए भरत अपनी सेना के साथ उसके पार्श्व से होकर चले।
॥ 2.113.5–6 ॥
CrEd 2.105.5–6
silent moment मौन क्षण
॥ 2.113.7 ॥
CrEd 2.105.7
Bharadvaja
Sanskrit
अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम् ॥
api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam
English
Is the task accomplished, my son?
Have you met with Rama?
हिन्दी
वत्स, क्या तुम्हारा काम पूरा हुआ? और क्या राम से तुम्हारी भेंट हुई?
॥ 2.113.8–9 ॥
CrEd 2.105.9
भरतBharata
Sanskrit
स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रमः ।
राघवः परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यम् अब्रवीत् ॥
sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikramaḥ
rāghavaḥ paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyam abravīt
English
Though begged by our guru and by me,
Raghava, firm in his resolve,
spoke, with the greatest love,
these words to Vasishtha:
हिन्दी
हमारे गुरु और मेरे याचना करने पर भी, दृढ़ संकल्प वाले राघव ने बड़े प्रेम से वसिष्ठ से यह वचन कहा:
॥ 2.113.10 ॥
CrEd 2.105.10
भरतBharata
Sanskrit
पितुः प्रतिज्ञां ताम् एव पालयिष्यामि तत्त्वतः ।
चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर् मम ॥
pituḥ pratijñāṃ tām eva pālayiṣyāmi tattvataḥ
caturdaśa hi varṣāṇi yā pratijñā pitur mama
English
That very promise of my father’s
I will keep, and keep it truly:
the fourteen years, for such
was the promise of my father.
हिन्दी
मैं पिता की उसी प्रतिज्ञा का सच्चे अर्थ में पालन करूँगा: चौदह वर्षों की वह प्रतिज्ञा, जो मेरे पिता ने की थी।
॥ 2.113.11–12 ॥
CrEd 2.105.11–12
भरतBharata
Sanskrit
एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूषिते ।
अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव ॥
ete prayaccha saṃhṛṣṭaḥ pāduke hemabhūṣite
ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava
English
Give gladly these sandals,
these sandals adorned with gold;
in Ayodhya, O wise one,
they will win and keep your weal.
हिन्दी
हे महाप्राज्ञ, प्रसन्न होकर ये स्वर्ण-भूषित पादुकाएँ दे दीजिए; ये अयोध्या में आपका योगक्षेम करेंगी, जो पाना है उसे दिलाएँगी और जो है उसकी रक्षा करेंगी।
॥ 2.113.13 ॥
CrEd 2.105.13
भरतBharata
Sanskrit
एवम् उक्तो वसिष्ठेन राघवः प्राङ्मुखः स्थितः ।
पादुके हेमविकृते मम राज्याय ते ददौ ॥
evam ukto vasiṣṭhena rāghavaḥ prāṅmukhaḥ sthitaḥ
pāduke hemavikṛte mama rājyāya te dadau
English
So addressed by Vasishtha,
Raghava, standing facing east,
gave me the gold-wrought sandals,
gave them for the kingdom.
हिन्दी
वसिष्ठ के ऐसा कहने पर, पूर्व की ओर मुख करके खड़े राघव ने राज्य के लिए ये स्वर्ण-जड़ित पादुकाएँ मुझे दीं।
॥ 2.113.14 ॥
CrEd 2.105.14
भरतBharata
Sanskrit
निवृत्तोऽहम् अनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।
अयोध्याम् एव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे ॥
nivṛtto 'ham anujñāto rāmeṇa sumahātmanā
ayodhyām eva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe
English
I have turned back, with leave
from Rama, great of soul;
to Ayodhya I go,
bearing the blessed sandals.
हिन्दी
महात्मा राम की अनुमति पाकर मैं लौटा हूँ; इन शुभ पादुकाओं को लेकर मैं अयोध्या ही जा रहा हूँ।
॥ 2.113.15–16 ॥
CrEd 2.105.16
Bharadvaja
Sanskrit
नैतच् चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर ।
यद् आर्यं त्वयि तिष्ठेत् तु निम्ने वृष्टिम् इवोदकम् ॥
naitac citraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara
yad āryaṃ tvayi tiṣṭhet tu nimne vṛṣṭim ivodakam
English
No wonder this, O tiger among men,
best of the good in conduct,
that nobility should rest in you,
as rain-water in the hollow ground.
हिन्दी
हे नरश्रेष्ठ, शील और सदाचार वालों में उत्तम, इसमें कोई अचरज नहीं कि श्रेष्ठता तुममें वैसे ही टिकी है, जैसे वर्षा का जल नीची भूमि में ठहरता है।
॥ 2.113.17 ॥
CrEd 2.105.17
Bharadvaja
Sanskrit
अमृतः स महाबाहुः पिता दशरथस् तव ।
यस्य त्वम् ईदृशः पुत्रो धर्मात्मा धर्मवत्सलः ॥
amṛtaḥ sa mahābāhuḥ pitā daśarathas tava
yasya tvam īdṛśaḥ putro dharmātmā dharmavatsalaḥ
English
He is deathless, the mighty-armed
Dasharatha, your father,
who has a son like you,
righteous, loving dharma.
हिन्दी
तुम्हारे पिता, महाबाहु दशरथ, अमर हैं, जिनका तुम जैसा धर्मात्मा और धर्म-प्रेमी पुत्र है।
॥ 2.113.17 ॥
CrEd 2.105.17
silent moment मौन क्षण
॥ 2.113.18–19 ॥
CrEd 2.105.18–19
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तम् ऋषिं तु महात्मानम् उक्तवाक्यं कृताञ्जलिः ।
आमन्त्रयितुम् आरेभे चरणाव् उपगृह्य च ।
ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुनः पुनः ।
भरतस् तु ययौ श्रीमान् अयोध्यां सह मन्त्रिभिः ॥
tam ṛṣiṃ tu mahātmānam uktavākyaṃ kṛtāñjaliḥ
āmantrayitum ārebhe caraṇāv upagṛhya ca
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ punaḥ punaḥ
bharatas tu yayau śrīmān ayodhyāṃ saha mantribhiḥ
English
To that great-souled sage,
his words now spoken, with joined palms
he began to take his leave,
clasping the sage’s feet.
Then, circling Bharadvaja,
keeping him on his right, again and again,
Bharata in his splendour went on
to Ayodhya with the ministers.
हिन्दी
हाथ जोड़कर और चरण पकड़कर भरत ने उन महात्मा ऋषि से, जो अपनी बात कह चुके थे, विदा लेनी आरंभ की। फिर बार-बार भरद्वाज की परिक्रमा करके श्रीमान भरत मंत्रियों के साथ अयोध्या की ओर चल पड़े।
A cave without its lion
॥ 2.113.20–23 ॥
CrEd 2.105.20–23
silent moment मौन क्षण
॥ 2.113.23–24 ॥
CrEd 2.105.24
भरतBharata
Sanskrit
सारथे पश्य विध्वस्ता अयोध्या न प्रकाशते ।
निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वना ॥
sārathe paśya vidhvastā ayodhyā na prakāśate
nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvanā
English
Look, charioteer: Ayodhya lies ruined;
she does not shine;
formless, joyless, forlorn,
her voice struck dumb.
हिन्दी
सारथी, देखो: अयोध्या उजड़ी पड़ी है, उसमें चमक नहीं; वह रूपहीन, आनंदहीन और दीन है, उसका स्वर दब गया है।
॥ 2.114.1–2 ॥
CrEd 2.106.1–2
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
स्निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभुः ।
अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः ।
बिडालोलूकचरिताम् आलीननरवारणाम् ।
तिमिराभ्याहतां कालीम् अप्रकाशां निशाम् इव ॥
snigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayān prabhuḥ
ayodhyāṃ bharataḥ kṣipraṃ praviveśa mahāyaśāḥ
biḍālolūkacaritām ālīnanaravāraṇām
timirābhyāhatāṃ kālīm aprakāśāṃ niśām iva
English
With the deep, smooth thunder of his chariot
the lord came on,
and Bharata, great in fame,
swiftly entered Ayodhya:
prowled by cats and owls,
her men and elephants hidden away,
black, struck by darkness,
like a night without light.
हिन्दी
गहरी, स्निग्ध घरघराहट वाले रथ से आते हुए महायशस्वी प्रभु भरत ने शीघ्र अयोध्या में प्रवेश किया। वहाँ बिल्लियाँ और उल्लू घूम रहे थे, मनुष्य और हाथी छिपे हुए थे; वह अंधकार से घिरी, बिना प्रकाश की काली रात जैसी थी।
॥ 2.114.18–19 ॥
CrEd 2.106.20
भरतBharata
Sanskrit
किं नु खल्व् अद्य गम्भीरो मूर्छितो न निशम्यते ।
यथापुरम् अयोध्यायां गीतवादित्रनिःस्वनः ॥
kiṃ nu khalv adya gambhīro mūrchito na niśamyate
yathāpuram ayodhyāyāṃ gītavāditraniḥsvanaḥ
English
Why is it not heard today,
the deep and swelling sound,
as once it was in Ayodhya,
of song and instruments?
हिन्दी
आज अयोध्या में पहले की तरह गीत और वाद्यों का गहरा, उमड़ता स्वर क्यों नहीं सुनाई देता?
॥ 2.114.20 ॥
CrEd 2.106.21
भरतBharata
Sanskrit
वारुणीमदगन्धाश् च माल्यगन्धश् च मूर्छितः ।
धूपितागरुगन्धश् च न प्रवाति समन्ततः ॥
vāruṇīmadagandhāś ca mālyagandhaś ca mūrchitaḥ
dhūpitāgarugandhaś ca na pravāti samantataḥ
English
The heady scent of wine,
the swelling fragrance of garlands,
the scent of aloe incense:
none drifts on the air around.
हिन्दी
न मदिरा के मद की गंध, न मालाओं की फैलती सुगंध, न जलते अगरु के धूप की महक, कहीं भी चारों ओर नहीं बहती।
॥ 2.114.21–22 ॥
CrEd 2.106.22
भरतBharata
Sanskrit
यानप्रवरघोषश् च स्निग्धश् च हयनिःस्वनः ।
प्रमत्तगजनादश् च महांश् च रथनिःस्वनः ।
नेदानीं श्रूयते पुर्याम् अस्यां रामे विवासिते ॥
yānapravaraghoṣaś ca snigdhaś ca hayaniḥsvanaḥ
pramattagajanādaś ca mahāṃś ca rathaniḥsvanaḥ
nedānīṃ śrūyate puryām asyāṃ rāme vivāsite
English
The rumble of the finest carriages,
the rich neighing of horses,
the trumpeting of maddened elephants,
the great roar of chariots,
none is heard now in this city,
with Rama sent away.
हिन्दी
न उत्तम सवारियों की घरघराहट, न घोड़ों की स्निग्ध हिनहिनाहट, न मतवाले हाथियों की चिंघाड़, न रथों का भारी घोष: राम के वन भेजे जाने से इस नगरी में अब कुछ भी सुनाई नहीं देता।
॥ 2.114.26–27 ॥
भरतBharata
Sanskrit
कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवागतः ।
जनयिष्यत्य् अयोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुदः ॥
kadā nu khalu me bhrātā mahotsava ivāgataḥ
janayiṣyaty ayodhyāyāṃ harṣaṃ grīṣma ivāmbudaḥ
English
When will my brother come,
come like a great festival,
and waken joy in Ayodhya,
as a cloud in summer heat?
हिन्दी
कब मेरा भाई किसी महोत्सव की तरह लौटकर अयोध्या में वैसा हर्ष जगाएगा, जैसा ग्रीष्म में बादल जगाता है?
॥ 2.114.27cd ॥
CrEd 2.106.23
भरतBharata
Sanskrit
तरुणैश् चारुवेषैश् च नरैर् उन्नतगामिभिः ।
संपतद्भिर् अयोध्यायां न विभान्ति महापथाः ॥
taruṇaiś cāruveṣaiś ca narair unnatagāmibhiḥ
saṃpatadbhir ayodhyāyāṃ na vibhānti mahāpathāḥ
English
With young men, handsomely dressed,
walking with heads held high,
thronging Ayodhya, no more
do the great highways shine.
हिन्दी
अयोध्या के राजमार्ग अब सुंदर वेश वाले, सिर ऊँचा करके चलते, आते-जाते युवकों से शोभित नहीं होते।
॥ 2.114.28 ॥
CrEd 2.106.24
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एवं बहुविधं जल्पन् विवेश वसतिं पितुः ।
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहाम् इव ॥
evaṃ bahuvidhaṃ jalpan viveśa vasatiṃ pituḥ
tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhām iva
English
Speaking thus, in many ways,
he entered his father’s house,
bereft of that lord of men,
like a cave bereft of its lion.
हिन्दी
इस प्रकार बहुत कुछ कहते हुए वे अपने पिता के भवन में गए, जो उस नरेश के बिना वैसा ही था जैसे सिंह के बिना गुफा।
॥ 2.114.29 ॥
silent moment मौन क्षण
Fourteen years with the sandals
॥ 2.115.1 ॥
CrEd 2.107.1
silent moment मौन क्षण
॥ 2.115.2 ॥
CrEd 2.107.2
भरतBharata
Sanskrit
नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वान् आमन्त्रयेऽद्य वः ।
तत्र दुःखम् इदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना ॥
nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvān āmantraye 'dya vaḥ
tatra duḥkham idaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā
English
To Nandigram I will go;
today I take leave of you all.
There I will bear all this sorrow,
without Raghava.
हिन्दी
मैं नन्दिग्राम जाऊँगा; आज मैं आप सबसे विदा लेता हूँ। वहाँ राघव के बिना यह सारा दुख सहूँगा।
॥ 2.115.3 ॥
CrEd 2.107.3
भरतBharata
Sanskrit
गतश् च हि दिवं राजा वनस्थश् च गुरुर् मम ।
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशाः ॥
gataś ca hi divaṃ rājā vanasthaś ca gurur mama
rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśāḥ
English
The king has gone to heaven,
my elder dwells in the forest;
I wait for Rama to rule,
for he is the king, great in fame.
हिन्दी
राजा स्वर्ग सिधार गए हैं, और मेरे बड़े भाई वन में हैं। मैं राज्य के लिए राम की प्रतीक्षा करूँगा, क्योंकि वही महायशस्वी राजा हैं।
॥ 2.115.4–5 ॥
CrEd 2.107.5
वसिष्ठVasishtha
Sanskrit
सदृशं श्लाघनीयं च यद् उक्तं भरत त्वया ।
वचनं भ्रातृवात्सल्याद् अनुरूपं तवैव तत् ॥
sadṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yad uktaṃ bharata tvayā
vacanaṃ bhrātṛvātsalyād anurūpaṃ tavaiva tat
English
Fitting it is, and worthy of praise,
what you have said, Bharata,
words born of love for your brother,
worthy of you alone.
हिन्दी
भरत, तुमने जो कहा है, वह उचित और प्रशंसनीय है; भाई के प्रति प्रेम से कहा गया यह वचन तुम्हारे ही योग्य है।
॥ 2.115.6 ॥
CrEd 2.107.6
वसिष्ठVasishtha
Sanskrit
नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।
आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान् ॥
nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde
āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta kaḥ pumān
English
You who ever love your kin,
who stand firm in a brother’s love,
who have taken the noble path:
what man would not approve?
हिन्दी
तुम सदा अपने बंधुओं से प्रेम करते हो, भाई के स्नेह में अडिग हो, और आर्यों के मार्ग पर चलते हो; कौन पुरुष तुम्हारा समर्थन न करेगा?
॥ 2.115.7 ॥
CrEd 2.107.7
भरतBharata
Sanskrit
रथो मे युज्यताम् इति ॥
ratho me yujyatām iti
English
“Let my chariot be yoked.”
हिन्दी
“मेरा रथ जोता जाए,” उन्होंने कहा।
॥ 2.115.8 ॥
CrEd 2.107.8
silent moment मौन क्षण
॥ 2.115.9–12 ॥
CrEd 2.107.9–12
silent moment मौन क्षण
॥ 2.115.13–14, 17cd ॥
CrEd 2.107.13–14
भरतBharata
Sanskrit
एतद् राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासवत् स्वयम् ।
योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते ।
तम् इमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति ॥
etad rājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ saṃnyāsavat svayam
yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite
tam imaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati
English
This kingdom, by my brother
given me himself, as a trust,
and these sandals adorned with gold
that bear its weal and keeping:
this I will guard
until Raghava comes again.
हिन्दी
यह राज्य मेरे भाई ने स्वयं मुझे धरोहर की तरह सौंपा है, और ये स्वर्ण-भूषित पादुकाएँ इसके योगक्षेम का भार उठाती हैं। राघव के लौटने तक मैं इसकी रक्षा करूँगा।
॥ 2.115.18 ॥
CrEd 2.107.15
भरतBharata
Sanskrit
क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुनः स्वयम् ।
चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ ॥
kṣipraṃ saṃyojayitvā tu rāghavasya punaḥ svayam
caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau
English
Soon, fitting them again myself
upon Raghava’s feet,
I will behold the feet of Rama
with the sandals on them.
हिन्दी
शीघ्र ही मैं स्वयं इन्हें फिर से राघव के चरणों में पहनाकर राम के उन चरणों को पादुकाओं सहित देखूँगा।
॥ 2.115.19 ॥
CrEd 2.107.16
भरतBharata
Sanskrit
ततो निक्षिप्तभारोऽहं राघवेण समागतः ।
निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम् ॥
tato nikṣiptabhāro 'haṃ rāghaveṇa samāgataḥ
nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām
English
Then, my burden laid down,
with Raghava once more,
I will yield my elder the kingdom
and serve him as an elder.
हिन्दी
तब अपना भार उतारकर, राघव से फिर मिलकर, मैं बड़े भाई को राज्य सौंप दूँगा और गुरुजन की तरह उनकी सेवा करूँगा।
॥ 2.115.20 ॥
CrEd 2.107.17
भरतBharata
Sanskrit
राघवाय च संन्यासं दत्त्वेमे वरपादुके ।
राज्यं चेदम् अयोध्यां च धूतपापो भवामि च ॥
rāghavāya ca saṃnyāsaṃ dattveme varapāduke
rājyaṃ cedam ayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca
English
Giving Raghava back his trust,
these noble sandals,
this kingdom and Ayodhya,
I shall be cleansed of sin.
हिन्दी
राघव को उनकी धरोहर, ये श्रेष्ठ पादुकाएँ, यह राज्य और अयोध्या लौटाकर मैं पाप से मुक्त हो जाऊँगा।
॥ 2.115.21 ॥
CrEd 2.107.18
भरतBharata
Sanskrit
अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।
प्रीतिर् मम यशश् चैव भवेद् राज्याच् चतुर्गुणम् ॥
abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane
prītir mama yaśaś caiva bhaved rājyāc caturguṇam
English
When Kakutstha is anointed,
and the people glad and rejoicing,
my joy and my good name
will be fourfold a kingdom’s.
हिन्दी
जब काकुत्स्थ का अभिषेक होगा और प्रजा हर्षित और आनंदित होगी, तब मेरा सुख और मेरा यश राज्य से चौगुना होगा।
॥ 2.115.22 ॥
CrEd 2.107.19
silent moment मौन क्षण
॥ 2.115.23–25 ॥
CrEd 2.107.20–22
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधरः प्रभुः ।
नन्दिग्रामेऽवसद् वीरः ससैन्यो भरतस् तदा ।
रामागमनम् आकाङ्क्षन् भरतो भ्रातृवत्सलः ।
भ्रातुर् वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस् तदा ।
पादुके त्व् अभिषिच्याथ नन्दिग्रामेऽवसत् तदा ॥
sa valkalajaṭādhārī muniveṣadharaḥ prabhuḥ
nandigrāme 'vasad vīraḥ sasainyo bharatas tadā
rāmāgamanam ākāṅkṣan bharato bhrātṛvatsalaḥ
bhrātur vacanakārī ca pratijñāpāragas tadā
pāduke tv abhiṣicyātha nandigrāme 'vasat tadā
English
Bearing bark and matted hair,
wearing the dress of a sage,
the lord, the hero, Bharata,
dwelt at Nandigram with his army.
Longing for Rama’s coming,
Bharata, who loved his brother,
doing his brother’s word,
keeping his vow to the end,
consecrated the sandals
and dwelt on at Nandigram.
हिन्दी
वल्कल और जटा धारण किए, मुनि का वेश पहने, वीर प्रभु भरत तब अपनी सेना के साथ नन्दिग्राम में रहने लगे। राम के आगमन की प्रतीक्षा करते हुए, भाई से प्रेम करने वाले, भाई की आज्ञा का पालन करने वाले और अपनी प्रतिज्ञा को अंत तक निभाने वाले भरत ने पादुकाओं का अभिषेक किया और नन्दिग्राम में रहे।
॥ 2.115.26ab ॥
CrEd 2.107.22cd
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
भरतः शासनं सर्वं पादुकाभ्यां न्यवेदयत् ॥
bharataḥ śāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nyavedayat
English
Every matter of rule
Bharata laid before the sandals.
हिन्दी
भरत ने शासन का हर काम पादुकाओं के सामने निवेदित किया।