Sources · स्रोत

The ascetic at the door

द्वार पर तपस्वी
Valmiki · Aranya Kanda
3.46.1–3.49.22 (CrEd 3.44.1–3.47.21)

रावण एक भिक्षु ब्राह्मण के वेश में सूनी कुटिया पर आता है, और सीता अतिथि का सत्कार करते हुए उसे आसन और जल देती हैं और अपना परिचय देती हैं। वह अपना नाम बताता है और उन्हें अपनी पटरानी बनने को कहता है; सीता उसे सिंहनी को चाहने वाला सियार कहकर धिक्कारती हैं। वह अपना भयानक असली रूप धरकर उन्हें पकड़ लेता है, और सीता राम को पुकारती हैं।

Ravana comes to the empty hut in the guise of a wandering brahmin, and Sita, honouring a guest, gives him a seat and water and tells him who she is. He names himself and asks her to be his chief queen; she scorns him as a jackal reaching for a lioness. He takes his own fearsome form and seizes her, and she cries out for Rama.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

The guest at the door

Valmiki 3.46–3.48.1 (CrEd 3.44–3.46.1)

॥ 3.46.11 ॥

CrEd 3.44.11

silent moment मौन क्षण

॥ 3.46.6–7 ॥

CrEd 3.44.6–7

silent moment मौन क्षण

॥ 3.46.10 ॥

CrEd 3.44.10

silent moment मौन क्षण

॥ 3.46.12 ॥

CrEd 3.44.12

silent moment मौन क्षण

॥ 3.46.16 ॥

CrEd 3.44.15

रावणRavana

Sanskrit

का त्वं काञ्चनवर्णाभे पीतकौशेयवासिनि कमलानां शुभां मालां पद्मिनीव च बिभ्रती ॥

kā tvaṃ kāñcanavarṇābhe pītakauśeyavāsini kamalānāṃ śubhāṃ mālāṃ padminīva ca bibhratī

English

Who are you, with the gleam of gold,
clad in yellow silk,
wearing a lovely garland of lotuses,
like a lotus pool?

हिन्दी

सोने जैसी दमकती, पीले रेशमी वस्त्र पहने, कमलों की सुंदर माला धारण किए, कमल-ताल जैसी, तुम कौन हो?

॥ 3.46.24b–25a ॥

CrEd 3.44.23

रावणRavana

Sanskrit

सा प्रतिक्राम भद्रं ते न त्वं वस्तुम् इहार्हसि राक्षसानाम् अयं वासो घोराणां कामरूपिणाम् ॥

sā pratikrāma bhadraṃ te na tvaṃ vastum ihārhasi rākṣasānām ayaṃ vāso ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām

English

So turn back, and blessings on you;
you should not dwell here.
This is the home of rakshasas,
fearsome, taking what form they will.

हिन्दी

सो लौट जाओ, तुम्हारा भला हो। तुम्हें यहाँ नहीं रहना चाहिए। यह भयानक राक्षसों का घर है, जो जब चाहें जो रूप धर लेते हैं।

॥ 3.46.33 ॥

CrEd 3.44.31

silent moment मौन क्षण

॥ 3.46.36 ॥

CrEd 3.44.34

सीताSita

Sanskrit

इयं बृसी ब्राह्मण कामम् आस्यताम् इदं च पाद्यं प्रतिगृह्यताम् इति ॥

iyaṃ bṛsī brāhmaṇa kāmam āsyatām idaṃ ca pādyaṃ pratigṛhyatām iti

English

“Here is a seat, brahmin; sit as you please,
and here, accept this water for your feet.”

हिन्दी

“ब्राह्मण, यह आसन है, आराम से बैठिए। और पाँव धोने का यह जल ग्रहण कीजिए।”

॥ 3.46.37 ॥

CrEd 3.44.35

silent moment मौन क्षण

॥ 3.46.38 ॥

CrEd 3.44.36

silent moment मौन क्षण

॥ 3.47.2 ॥

CrEd 3.45.2

silent moment मौन क्षण

॥ 3.47.3 ॥

CrEd 3.45.3

सीताSita

Sanskrit

दुहिता जनकस्याहं मैथिलस्य महात्मनः सीता नाम्नास्मि भद्रं ते रामस्य महिषी प्रिया ॥

duhitā janakasyāhaṃ maithilasya mahātmanaḥ sītā nāmnāsmi bhadraṃ te rāmasya mahiṣī priyā

English

I am the daughter of Janaka,
the great-souled lord of Mithila;
Sita is my name, blessings on you,
Rama’s beloved queen.

हिन्दी

मैं मिथिला के महात्मा जनक की बेटी हूँ। मेरा नाम सीता है, आपका भला हो। मैं राम की प्रिय पटरानी हूँ।

॥ 3.47.17b–18a ॥

CrEd 3.45.15

सीताSita

Sanskrit

दद्यान् न प्रतिगृह्णीयात् सत्यं ब्रूयान् न चानृतम् एतद् ब्राह्मण रामस्य व्रतं ध्रुवम् अनुत्तमम् ॥

dadyān na pratigṛhṇīyāt satyaṃ brūyān na cānṛtam etad brāhmaṇa rāmasya vrataṃ dhruvam anuttamam

English

He would give, and never take;
he would speak the truth, and never a lie:
this, brahmin, is Rama’s vow,
firm and unsurpassed.

हिन्दी

वे देते हैं, लेते नहीं; सच बोलते हैं, झूठ नहीं। ब्राह्मण, यही राम का अटल और सबसे ऊँचा व्रत है।

॥ 3.47.22b–23 ॥

CrEd 3.45.19

3.47.23: popular text only · not in the CrEd

सीताSita

Sanskrit

समाश्वस मुहूर्तं तु शक्यं वस्तुम् इह त्वया आगमिष्यति मे भर्ता वन्यम् आदाय पुष्कलम् ॥

samāśvasa muhūrtaṃ tu śakyaṃ vastum iha tvayā āgamiṣyati me bhartā vanyam ādāya puṣkalam

English

Take heart a moment;
you may stay here.
My husband will come,
bringing forest food in plenty.

हिन्दी

थोड़ी देर धीरज रखिए; आप यहाँ ठहर सकते हैं। मेरे पति वन की ढेर सारी उपज लेकर आते ही होंगे।

॥ 3.47.24 ॥

CrEd 3.45.20

सीताSita

Sanskrit

स त्वं नाम च गोत्रं च कुलम् आचक्ष्व तत्त्वतः एकश् च दण्डकारण्ये किमर्थं चरसि द्विज ॥

sa tvaṃ nāma ca gotraṃ ca kulam ācakṣva tattvataḥ ekaś ca daṇḍakāraṇye kimarthaṃ carasi dvija

English

So tell me truly your name,
your gotra and your family;
and why, twice-born, do you wander
alone in the Dandaka forest?

हिन्दी

अब आप सच-सच अपना नाम, गोत्र और कुल बताइए। और ब्राह्मण, आप इस दण्डक वन में अकेले क्यों घूम रहे हैं?

॥ 3.47.26 ॥

CrEd 3.45.22

रावणRavana

Sanskrit

येन वित्रासिता लोकाः सदेवासुरमानुषाः अहं स रावणो नाम सीते रक्षोगणेश्वरः ॥

yena vitrāsitā lokāḥ sadevāsuramānuṣāḥ ahaṃ sa rāvaṇo nāma sīte rakṣogaṇeśvaraḥ

English

He by whom the worlds are terrified,
gods and asuras and men:
I am he, Ravana by name,
Sita, lord of the rakshasa hosts.

हिन्दी

सीते, जिसने देवताओं, असुरों और मनुष्यों समेत सारे लोकों को डरा रखा है, मैं वही रावण हूँ, राक्षसों के दलों का स्वामी।

॥ 3.47.26 ॥

CrEd 3.45.22

silent moment मौन क्षण

॥ 3.47.28 ॥

CrEd 3.45.24

रावणRavana

Sanskrit

बह्वीनाम् उत्तमस्त्रीणाम् आहृतानाम् इतस् ततः सर्वासाम् एव भद्रं ते ममाग्रमहिषी भव ॥

bahvīnām uttamastrīṇām āhṛtānām itas tataḥ sarvāsām eva bhadraṃ te mamāgramahiṣī bhava

English

Of the many finest women
brought here from every side,
of all of them, blessings on you,
be my chief queen.

हिन्दी

इधर-उधर से लाई गई बहुत-सी उत्तम स्त्रियों में तुम सबसे ऊपर, मेरी पटरानी बनो। तुम्हारा भला हो।

॥ 3.47.33 ॥

CrEd 3.45.29

सीताSita

Sanskrit

महागिरिम् इवाकम्प्यं महेन्द्रसदृशं पतिम् महोदधिम् इवाक्षोभ्यम् अहं रामम् अनुव्रता ॥

mahāgirim ivākampyaṃ mahendrasadṛśaṃ patim mahodadhim ivākṣobhyam ahaṃ rāmam anuvratā

English

Unshakable as a great mountain,
the equal of great Indra,
unruffled as the great ocean:
to Rama, my husband, I am vowed.

हिन्दी

मैं अपने पति राम की अनुगामिनी हूँ, जो बड़े पर्वत की तरह अडिग हैं, महेन्द्र के समान हैं, और महासागर की तरह अक्षोभ्य हैं।

॥ 3.47.37 ॥

CrEd 3.45.32

सीताSita

Sanskrit

त्वं पुनर् जम्बुकः सिंहीं माम् इहेच्छसि दुर्लभाम् नाहं शक्या त्वया स्प्रष्टुम् आदित्यस्य प्रभा यथा ॥

tvaṃ punar jambukaḥ siṃhīṃ mām ihecchasi durlabhām nāhaṃ śakyā tvayā spraṣṭum ādityasya prabhā yathā

English

And you, a jackal, want me here,
a lioness, beyond your reach?
I can no more be touched by you
than the light of the sun.

हिन्दी

और तू सियार होकर मुझ सिंहनी को चाहता है, जो तेरे लिए दुर्लभ है? तू मुझे वैसे ही नहीं छू सकता, जैसे सूरज की प्रभा को।

॥ 3.47.48 ॥

CrEd 3.45.43

सीताSita

Sanskrit

तस्मिन् सहस्राक्षसमप्रभावे रामे स्थिते कार्मुकबाणपाणौ हृतापि तेऽहं न जरां गमिष्ये वज्रं यथा मक्षिकयावगीर्णम् ॥

tasmin sahasrākṣasamaprabhāve rāme sthite kārmukabāṇapāṇau hṛtāpi te 'haṃ na jarāṃ gamiṣye vajraṃ yathā makṣikayāvagīrṇam

English

While Rama stands, in power like the Thousand-eyed,
his bow and arrows in his hand,
though you carry me off, you will never digest me,
as a fly cannot digest the diamond it swallows.

हिन्दी

जब तक हज़ार आँखों वाले इन्द्र जैसे प्रतापी राम हाथ में धनुष-बाण लिए खड़े हैं, तू मुझे हर भी ले, तो मुझे पचा नहीं पाएगा, जैसे मक्खी वज्र (हीरा) निगलकर उसे नहीं पचा पाती।

॥ 3.47.49 ॥

CrEd 3.45.44

silent moment मौन क्षण

॥ 3.48.1 ॥

CrEd 3.46.1

silent moment मौन क्षण

Part 2 · भाग 2

The true form

Valmiki 3.48–3.49.22 (CrEd 3.46–3.47.21)

॥ 3.48.4–6 ॥

CrEd 3.46.4–6

condensed from 3.48.4–6

रावणRavana

Sanskrit

येन वैश्रवणो भ्राता वैमात्रः कारणान्तरे ।
द्वन्द्वम् आसादितः क्रोधाद् रणे विक्रम्य निर्जितः ।
मद्भयार्तः परित्यज्य स्वम् अधिष्ठानम् ऋद्धिमत् ।
कैलासं पर्वतश्रेष्ठम् अध्यास्ते नरवाहनः ।
यस्य तत् पुष्पकं नाम विमानं कामगं शुभम् ।
वीर्याद् आवर्जितं भद्रे येन यामि विहायसं ॥

yena vaiśravaṇo bhrātā vaimātraḥ kāraṇāntare
dvandvam āsāditaḥ krodhād raṇe vikramya nirjitaḥ
madbhayārtaḥ parityajya svam adhiṣṭhānam ṛddhimat
kailāsaṃ parvataśreṣṭham adhyāste naravāhanaḥ
yasya tat puṣpakaṃ nāma vimānaṃ kāmagaṃ śubham
vīryād āvarjitaṃ bhadre yena yāmi vihāyasaṃ

English

I am he who, for a certain cause,
met my half-brother Vaishravana
in single combat, in anger,
and beat him in battle by my valour.
Stricken with fear of me, he left
his own rich seat;
on Kailasa, best of mountains,
he dwells now, he whom men carry.
His fine chariot named Pushpaka,
that goes wherever one wishes,
I won by my strength, good lady;
in it I travel the sky.

हिन्दी

मैं वही हूँ जिसने किसी कारण क्रोध में आकर अपने सौतेले भाई वैश्रवण से द्वन्द्व युद्ध किया और रण में पराक्रम से उसे हरा दिया। मेरे डर से पीड़ित होकर वह नरवाहन अपना समृद्ध नगर छोड़कर पर्वतों में श्रेष्ठ कैलास पर रहता है। भद्रे, उसका पुष्पक नाम का सुंदर विमान, जो मन चाहे जहाँ जाता है, मैंने अपने बल से छीन लिया; उसी से मैं आकाश में चलता हूँ।

॥ 3.48.16 ॥

CrEd 3.46.16

रावणRavana

Sanskrit

तेन किं भ्रष्टराज्येन रामेण गतचेतसा करिष्यसि विशालाक्षि तापसेन तपस्विना ॥

tena kiṃ bhraṣṭarājyena rāmeṇa gatacetasā kariṣyasi viśālākṣi tāpasena tapasvinā

English

What will you do with Rama,
fallen from his kingdom, his spirit gone,
wide-eyed one, a hermit,
and a wretched one?

हिन्दी

विशाल आँखों वाली, उस राम का तुम क्या करोगी, जिसका राज्य छिन गया, जिसका मन बुझ गया, जो एक बेचारा तपस्वी है?

॥ 3.48.20 ॥

CrEd 3.46.19

silent moment मौन क्षण

॥ 3.48.21 ॥

CrEd 3.46.20

सीताSita

Sanskrit

कथं वैश्रवणं देवं सर्वदेवनमस्कृतम् भ्रातरं व्यपदिश्य त्वम् अशुभं कर्तुम् इच्छसि ॥

kathaṃ vaiśravaṇaṃ devaṃ sarvadevanamaskṛtam bhrātaraṃ vyapadiśya tvam aśubhaṃ kartum icchasi

English

How, naming as your brother
the god Vaishravana,
to whom all the gods bow,
can you wish to do this evil?

हिन्दी

सारे देवता जिन्हें नमन करते हैं, उन देव वैश्रवण को अपना भाई बताकर तू ऐसा पाप कैसे करना चाहता है?

॥ 3.48.23 ॥

CrEd 3.46.22

सीताSita

Sanskrit

अपहृत्य शचीं भार्यां शक्यम् इन्द्रस्य जीवितुम् न तु रामस्य भार्यां माम् अपनीयास्ति जीवितम् ॥

apahṛtya śacīṃ bhāryāṃ śakyam indrasya jīvitum na tu rāmasya bhāryāṃ mām apanīyāsti jīvitam

English

One might carry off Shachi,
the wife of Indra, and live;
but having taken me away,
Rama’s wife, there is no life.

हिन्दी

इन्द्र की पत्नी शची को हरकर भी कोई शायद जी जाए, पर मुझ राम की पत्नी को ले जाकर कोई जीवित नहीं रह सकता।

॥ 3.49.1 ॥

CrEd 3.47.1

silent moment मौन क्षण

॥ 3.49.3 ॥

CrEd 3.47.3

रावणRavana

Sanskrit

उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीम् अम्बरे स्थितः आपिबेयं समुद्रं च मृत्युं हन्यां रणे स्थितः ॥

udvaheyaṃ bhujābhyāṃ tu medinīm ambare sthitaḥ āpibeyaṃ samudraṃ ca mṛtyuṃ hanyāṃ raṇe sthitaḥ

English

Standing in the sky, I could lift
the earth with my two arms;
I could drink up the ocean,
and, standing in battle, slay Death.

हिन्दी

आकाश में खड़ा होकर मैं अपनी भुजाओं से धरती उठा लूँ, समुद्र पी जाऊँ, और रण में खड़ा होकर मृत्यु को भी मार दूँ।

॥ 3.49.5 ॥

CrEd 3.47.5

silent moment मौन क्षण

॥ 3.49.6 ॥

CrEd 3.47.6

silent moment मौन क्षण

॥ 3.49.6–9 ॥

CrEd 3.47.6–9

silent moment मौन क्षण

॥ 3.49.11 ॥

CrEd 3.47.11

रावणRavana

Sanskrit

त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारम् इच्छसि माम् आश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः ॥

triṣu lokeṣu vikhyātaṃ yadi bhartāram icchasi mām āśraya varārohe tavāhaṃ sadṛśaḥ patiḥ

English

If you want a husband
famed in the three worlds,
turn to me, lovely lady;
I am a husband fit for you.

हिन्दी

अगर तुम्हें तीनों लोकों में प्रसिद्ध पति चाहिए, तो सुंदरी, मेरी शरण आओ। मैं ही तुम्हारे योग्य पति हूँ।

॥ 3.49.15–18 ॥

CrEd 3.47.15–17

silent moment मौन क्षण

॥ 3.49.19 ॥

CrEd 3.47.18

silent moment मौन क्षण

॥ 3.49.21 ॥

CrEd 3.47.20

सीताSita

Sanskrit

सा गृहीतातिचुक्रोश रावणेन यशस्विनी रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरगतं वने ॥

sā gṛhītāticukrośa rāvaṇena yaśasvinī rāmeti sītā duḥkhārtā rāmaṃ dūragataṃ vane

English

Seized by Ravana, she cried aloud,
the glorious one, “Rama!”,
Sita, stricken with grief,
to Rama, gone far into the forest.

हिन्दी

रावण के पकड़ लेने पर दुख से व्याकुल यशस्विनी सीता ज़ोर से चीख पड़ीं, “राम!”, उन राम को पुकारते हुए जो वन में दूर चले गए थे।

॥ 3.49.21 ॥

CrEd 3.47.20

silent moment मौन क्षण

॥ 3.49.22 ॥

CrEd 3.47.21

silent moment मौन क्षण

In other Hindu scriptures

A shadow was taken, not Sita

Tulsidas, Ramcharitmanas 3.23.1–2 · not in Valmiki

Valmiki: Ravana seizes Sita herself, by the hair and thighs (CrEd 3.47.15–16)

He carried the ground she stood on

Kamban, Ramavataram, Aranya, Iravanan Soolchi 72–73 · not in Valmiki

Valmiki: Ravana seizes Sita herself, by the hair and thighs (CrEd 3.47.15–16)