The last day; Mandodari's lament

येन वित्रासितः शक्रो येन वित्रासितो यमः येन वैश्रवणो राजा पुष्पकेण वियोजितः … सोऽयं शेते रणे हतः ॥

yena vitrāsitaḥ śakro yena vitrāsito yamaḥ yena vaiśravaṇo rājā puṣpakeṇa viyojitaḥ … so 'yaṃ śete raṇe hataḥ

असुरेभ्यः सुरेभ्यो वा पन्नगेभ्योऽपि वा तथा न भयं यो विजानाति तस्येदं मानुषाद् भयम् ॥

asurebhyaḥ surebhyo vā pannagebhyo 'pi vā tathā na bhayaṃ yo vijānāti tasyedaṃ mānuṣād bhayam

अवध्यो देवतानां यस् तथा दानवरक्षसाम् हतः सोऽयं रणे शेते मानुषेण पदातिना ॥

avadhyo devatānāṃ yas tathā dānavarakṣasām hataḥ so 'yaṃ raṇe śete mānuṣeṇa padātinā

अशृण्वता तु सुहृदां सततं हितवादिनाम् ॥

aśṛṇvatā tu suhṛdāṃ satataṃ hitavādinām

ब्रुवाणोऽपि हितं वाक्यम् इष्टो भ्राता विभीषणः धृष्टं परुषितो मोहात् त्वयात्मवधकाङ्क्षिणा ॥

bruvāṇo 'pi hitaṃ vākyam iṣṭo bhrātā vibhīṣaṇaḥ dhṛṣṭaṃ paruṣito mohāt tvayātmavadhakāṅkṣiṇā

यदि निर्यातिता ते स्यात् सीता रामाय मैथिली न नः स्याद् व्यसनं घोरम् इदं मूलहरं महत् ॥

yadi niryātitā te syāt sītā rāmāya maithilī na naḥ syād vyasanaṃ ghoram idaṃ mūlaharaṃ mahat

वृत्तकामो भवेद् भ्राता रामो मित्रकुलं भवेत् वयं चाविधवाः सर्वाः सकामा न च शत्रवः ॥

vṛttakāmo bhaved bhrātā rāmo mitrakulaṃ bhavet vayaṃ cāvidhavāḥ sarvāḥ sakāmā na ca śatravaḥ

त्वया पुनर् नृशंसेन सीतां संरुन्धता बलात् राक्षसा वयम् आत्मा च त्रयं तुल्यं निपातितम् ॥

tvayā punar nṛśaṃsena sītāṃ saṃrundhatā balāt rākṣasā vayam ātmā ca trayaṃ tulyaṃ nipātitam

न कामकारः कामं वा तव राक्षसपुंगव दैवं चेष्टयते सर्वं हतं दैवेन हन्यते ॥

na kāmakāraḥ kāmaṃ vā tava rākṣasapuṃgava daivaṃ ceṣṭayate sarvaṃ hataṃ daivena hanyate

नैवार्थेन न कामेन विक्रमेण न चाज्ञया शक्या दैवगतिर् लोके निवर्तयितुम् उद्यता ॥

naivārthena na kāmena vikrameṇa na cājñayā śakyā daivagatir loke nivartayitum udyatā

ननु नाम महाबाहो तव वैश्रवणानुज क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्य् अपि पुरंदरः ॥

nanu nāma mahābāho tava vaiśravaṇānuja kruddhasya pramukhe sthātuṃ trasyaty api puraṃdaraḥ

ऋषयश् च महीदेवा गन्धर्वाश् च यशस्विनः ननु नाम तवोद्वेगाच् चारणाश् च दिशो गताः ॥

ṛṣayaś ca mahīdevā gandharvāś ca yaśasvinaḥ nanu nāma tavodvegāc cāraṇāś ca diśo gatāḥ

स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः न व्यपत्रपसे राजन् किम् इदं राक्षसर्षभ ॥

sa tvaṃ mānuṣamātreṇa rāmeṇa yudhi nirjitaḥ na vyapatrapase rājan kim idaṃ rākṣasarṣabha

कथं त्रैलोक्यम् आक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम् ।
अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः ॥

kathaṃ trailokyam ākramya śriyā vīryeṇa cānvitam
aviṣahyaṃ jaghāna tvāṃ mānuṣo vanagocaraḥ

न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम् ॥

na caitat karma rāmasya śraddadhāmi camūmukhe sarvataḥ samupetasya tava tenābhimarśanam

इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवणं त्वया स्मरद्भिर् इव तद् वैरम् इन्द्रियैर् एव निर्जितः ॥

indriyāṇi purā jitvā jitaṃ tribhuvaṇaṃ tvayā smaradbhir iva tad vairam indriyair eva nirjitaḥ

अथ वा रामरूपेण वासवः स्वयम् आगतः मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ॥

atha vā rāmarūpeṇa vāsavaḥ svayam āgataḥ māyāṃ tava vināśāya vidhāyāpratitarkitām

यदैव हि जनस्थाने राक्षसैर् बहुभिर् वृतः खरस् तव हतो भ्राता तदैवासौ न मानुषः ॥

yadaiva hi janasthāne rākṣasair bahubhir vṛtaḥ kharas tava hato bhrātā tadaivāsau na mānuṣaḥ

यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेषां सुरैर् अपि प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात् तदैव व्यथिता वयम् ॥

yadaiva nagarīṃ laṅkāṃ duṣpraveṣāṃ surair api praviṣṭo hanumān vīryāt tadaiva vyathitā vayam

व्यक्तम् एष महायोगी परमात्मा सनातनः … शङ्खचक्रगदाधरः … मानुषं रूपम् आस्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः … सराक्षसपरीवारं हतवांस् त्वां महाद्युतिः ॥

vyaktam eṣa mahāyogī paramātmā sanātanaḥ … śaṅkhacakragadādharaḥ … mānuṣaṃ rūpam āsthāya viṣṇuḥ satyaparākramaḥ … sarākṣasaparīvāraṃ hatavāṃs tvāṃ mahādyutiḥ

क्रियताम् अविरोधश् च राघवेणेति यन् मया उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिर् आगता ॥

kriyatām avirodhaś ca rāghaveṇeti yan mayā ucyamāno na gṛhṇāsi tasyeyaṃ vyuṣṭir āgatā

अकस्माच् चाभिकामोऽसि सीतां राक्षसपुंगव ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च ॥

akasmāc cābhikāmo 'si sītāṃ rākṣasapuṃgava aiśvaryasya vināśāya dehasya svajanasya ca

अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश् चापि दुर्मते सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्य् असदृशं कृतम् ॥

arundhatyā viśiṣṭāṃ tāṃ rohiṇyāś cāpi durmate sītāṃ dharṣayatā mānyāṃ tvayā hy asadṛśaṃ kṛtam

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली मयाधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान् न बुध्यसे ॥

na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyena maithilī mayādhikā vā tulyā vā tvaṃ tu mohān na budhyase

सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युर् अलक्षणः तव तावद् अयं मृत्युर् मैथिलीकृतलक्षणः ॥

sarvathā sarvabhūtānāṃ nāsti mṛtyur alakṣaṇaḥ tava tāvad ayaṃ mṛtyur maithilīkṛtalakṣaṇaḥ

मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति अल्पपुण्या त्व् अहं घोरे पतिता शोकसागरे ॥

maithilī saha rāmeṇa viśokā vihariṣyati alpapuṇyā tv ahaṃ ghore patitā śokasāgare

कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया … भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सास्मि वीरवधात् तव ॥

kailāse mandare merau tathā caitrarathe vane devodyāneṣu sarveṣu vihṛtya sahitā tvayā … bhraṃśitā kāmabhogebhyaḥ sāsmi vīravadhāt tava

सत्यवाक् स महाभागो देवरो मे यद् अब्रवीत् अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः ॥

satyavāk sa mahābhāgo devaro me yad abravīt ayaṃ rākṣasamukhyānāṃ vināśaḥ paryupasthitaḥ

कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना त्वया कृतम् इदं सर्वम् अनाथं रक्षसां कुलम् ॥

kāmakrodhasamutthena vyasanena prasaṅginā tvayā kṛtam idaṃ sarvam anāthaṃ rakṣasāṃ kulam

न हि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः स्त्रीस्वभावात् तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते ॥

na hi tvaṃ śocitavyo me prakhyātabalapauruṣaḥ strīsvabhāvāt tu me buddhiḥ kāruṇye parivartate

सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः आत्मानम् अनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिताम् ॥

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvaṃ gṛhītvā svāṃ gatiṃ gataḥ ātmānam anuśocāmi tvadviyogena duḥkhitām

नीलजीमूतसंकाशः पीताम्बरशुभाङ्गदः सर्वगात्राणि विक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे ॥

nīlajīmūtasaṃkāśaḥ pītāmbaraśubhāṅgadaḥ sarvagātrāṇi vikṣipya kiṃ śeṣe rudhirāplutaḥ prasupta iva śokārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase

महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्व् अपलायिनः यातुधानस्य दौहित्रीं किं त्वं मां नाभ्युदीक्षसे ॥

mahāvīryasya dakṣasya saṃyugeṣv apalāyinaḥ yātudhānasya dauhitrīṃ kiṃ tvaṃ māṃ nābhyudīkṣase

येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा वज्रो वज्रधरस्येव सोऽयं ते सततार्चितः रणे शत्रुप्रहरणो हेमजालपरिष्कृतः परिघो व्यवकीर्णस् ते बाणैश् छिन्नः सहस्रधा ॥

yena sūdayase śatrūn samare sūryavarcasā vajro vajradharasyeva so 'yaṃ te satatārcitaḥ raṇe śatrupraharaṇo hemajālapariṣkṛtaḥ parigho vyavakīrṇas te bāṇaiś chinnaḥ sahasradhā

धिग् अस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने फलते शोकपीडितम् ॥

dhig astu hṛdayaṃ yasyā mamedaṃ na sahasradhā tvayi pañcatvam āpanne phalate śokapīḍitam

किं ते न विदिता देवि लोकानां स्थितिर् अध्रुवा दशाविभागपर्याये राज्ञां वै चञ्चलाः श्रियः ॥

kiṃ te na viditā devi lokānāṃ sthitir adhruvā daśāvibhāgaparyāye rājñāṃ vai cañcalāḥ śriyaḥ

गम्यताम् इति ॥

gamyatām iti