Sources · स्रोत

The news

समाचार
Valmiki · Sundara Kanda
5.65.1–5.68.29 (CrEd 5.63.1–5.66.29)

वानर प्रस्रवण लौटकर राम को सीता का समाचार सुनाते हैं, और हनुमान उन्हें सीता की भेजी चूड़ामणि देते हैं। राम उसे हृदय से लगाकर रो पड़ते हैं, और पूछते हैं कि सीता ने क्या कहा। हनुमान उन्हें चित्रकूट के कौए का पहचान-चिह्न, सेनाओं के साथ आकर उन्हें छुड़ाने की सीता की विनती, समुद्र पार करने की उनकी शंका, और यह बताते हैं कि उन्होंने सीता को कैसे ढाढ़स बँधाया।

The vanaras come back to Prasravana and tell Rama Sita's news, and Hanuman gives him the crest-jewel she sent. Rama lays it on his heart and weeps, and asks what she said. Hanuman tells him the token of the crow at Chitrakuta, her plea that Rama win her with his armies, her doubt about crossing the sea, and how he comforted her.

Sanskrit · English · Hindi·Translation: Raam Leela

Show

Part 1 · भाग 1

The crest-jewel

Valmiki 5.65.1–5.66.15 (CrEd 5.63.1–5.64.15)

॥ 5.65.1–2 ॥

CrEd 5.63.1–2

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम् प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम् युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवम् अभिवाद्य च ॥

tataḥ prasravaṇaṃ śailaṃ te gatvā citrakānanam praṇamya śirasā rāmaṃ lakṣmaṇaṃ ca mahābalam yuvarājaṃ puraskṛtya sugrīvam abhivādya ca

English

Then to Prasravana, the mountain,
they came, its woods bright and varied,
and bowing their heads to Rama
and to Lakshmana, great in strength,
with the crown prince before them,
they saluted Sugriva.

हिन्दी

तब विचित्र वनों वाले प्रस्रवण पर्वत पर पहुँचकर उन्होंने राम और महाबली लक्ष्मण को सिर झुकाकर प्रणाम किया; और युवराज को आगे करके सुग्रीव का अभिवादन किया।

॥ 5.65.2cd–3ab ॥

CrEd 5.63.2cd–3ab

अंगदAngada

Sanskrit

प्रवृत्तम् अथ सीतायाः प्रवक्तुम् उपचक्रमुः रावणान्तःपुरे रोधं राक्षसीभिश् च तर्जनम् ॥

pravṛttam atha sītāyāḥ pravaktum upacakramuḥ rāvaṇāntaḥpure rodhaṃ rākṣasībhiś ca tarjanam

English

Then they began to tell
the tidings of Sita:
her confinement in Ravana’s inner palace,
the rakshasis’ threats against her.

हिन्दी

फिर वे सीता का समाचार सुनाने लगे: रावण के अंतःपुर में उनका बंदी होना, और राक्षसियों का उन्हें धमकाना।

॥ 5.65.3cd ॥

CrEd 5.63.3cd

जाम्बवानJambavan

Sanskrit

रामे समनुरागं च यश् चापि समयः कृतः ॥

rāme samanurāgaṃ ca yaś cāpi samayaḥ kṛtaḥ

English

her love, wholly given to Rama,
and the term that had been set.

हिन्दी

राम के प्रति उनका गहरा अनुराग, और जो अवधि ठहराई गई थी।

॥ 5.65.4–5 ॥

CrEd 5.63.4–5

रामRama

Sanskrit

वैदेहीम् अक्षतां श्रुत्वा रामस् तूत्तरम् अब्रवीत् क्व सीता वर्तते देवी कथं च मयि वर्तते एतन् मे सर्वम् आख्यात वैदेहीं प्रति वानराः ॥

vaidehīm akṣatāṃ śrutvā rāmas tūttaram abravīt kva sītā vartate devī kathaṃ ca mayi vartate etan me sarvam ākhyāta vaidehīṃ prati vānarāḥ

English

Hearing Vaidehi was unharmed,
Rama spoke in answer:
“Where is Sita, where does the devi dwell?
And how is her heart toward me?
Tell me all of it,
vanaras, all of Vaidehi.”

हिन्दी

वैदेही को सकुशल सुनकर राम ने उत्तर दिया: “देवी सीता कहाँ हैं, और मेरे प्रति उनका मन कैसा है? वानरो, वैदेही के विषय में यह सब मुझे बताओ।”

॥ 5.65.6–8ab ॥

CrEd 5.63.6–7

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

रामस्य गदितं श्रुत्वा हरयो रामसंनिधौ चोदयन्ति हनूमन्तं सीतावृत्तान्तकोविदम् श्रुत्वा तु वचनं तेषां हनूमान् मारुतात्मजः उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः सीताया दर्शनं यथा ॥

rāmasya gaditaṃ śrutvā harayo rāmasaṃnidhau codayanti hanūmantaṃ sītāvṛttāntakovidam śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ hanūmān mārutātmajaḥ uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ sītāyā darśanaṃ yathā

English

Hearing the words of Rama,
the vanaras, there before Rama,
urged Hanuman on,
who knew all Sita’s story.
And hearing their words,
Hanuman, son of the Wind,
master of words, spoke,
and told how he had seen Sita.

हिन्दी

राम की बात सुनकर राम के सामने बैठे वानरों ने सीता का वृत्तांत जानने वाले हनुमान को बोलने के लिए प्रेरित किया। उनकी बात सुनकर वाणी के मर्मज्ञ पवनपुत्र हनुमान ने बताया कि उन्होंने सीता को कैसे देखा।

॥ 5.65.7cd ॥

silent moment मौन क्षण

॥ 5.65.10cd–11ab, 13cd–14ab ॥

CrEd 5.63.10, 13

condensed from 5.65.10cd–11ab, 13cd–14ab

हनुमानHanuman

Sanskrit

तत्र दृष्टा मया सीता रावणान्तःपुरे सती संन्यस्य त्वयि जीवन्ती रामा राम मनोरथम् … एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे ॥

tatra dṛṣṭā mayā sītā rāvaṇāntaḥpure satī saṃnyasya tvayi jīvantī rāmā rāma manoratham … ekaveṇīdharā dīnā tvayi cintāparāyaṇā adhaḥśayyā vivarṇāṅgī padminīva himāgame

English

There I saw Sita,
faithful, in Ravana’s inner palace,
living on, the lovely one,
her heart’s wish laid in you, Rama.
One braid she wears, forlorn,
lost in thought of you,
sleeping on the ground, her body pale,
like a lotus pool when winter comes.

हिन्दी

वहाँ, रावण के अंतःपुर में, मैंने सती सीता को देखा; हे राम, वह सुंदरी अपना हर मनोरथ आप पर रखकर जी रही हैं। … एक ही वेणी धारण किए, दीन, आपके ही चिंतन में डूबी, धरती पर सोती हुई, मुरझाए अंगों वाली, जैसे जाड़ा आने पर कमल का ताल।

॥ 5.65.21 ॥

CrEd 5.63.20

silent moment मौन क्षण

॥ 5.65.22 ॥

CrEd 5.63.21

हनुमानHanuman

Sanskrit

एष चूडामणिः श्रीमान् मया ते यत्नरक्षितः मनःशिलायास् तिलकस् तं स्मरस्वेति चाब्रवीत् ॥

eṣa cūḍāmaṇiḥ śrīmān mayā te yatnarakṣitaḥ manaḥśilāyās tilakas taṃ smarasveti cābravīt

English

“This glorious crest-jewel,
guarded with care, I keep for you;
and the mark of red arsenic:
remember it,” she said.

हिन्दी

“यह शोभामयी चूड़ामणि मैंने आपके लिए जतन से सँभालकर रखी है; और मैनसिल का वह तिलक, उसे याद कीजिए,” उन्होंने कहा।

॥ 5.65.24cd–25ab ॥

CrEd 5.63.23

हनुमानHanuman

Sanskrit

जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ऊर्ध्वं मासान् न जीवेयं रक्षसां वशम् आगता ॥

jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja ūrdhvaṃ māsān na jīveyaṃ rakṣasāṃ vaśam āgatā

English

“My life I will keep
a month, son of Dasharatha;
past the month I would not live,
fallen into the rakshasas’ power.”

हिन्दी

“दशरथनंदन, एक महीने तक मैं प्राण धारण करूँगी। महीने के बाद, राक्षसों के वश में पड़ी, मैं नहीं जिऊँगी।”

॥ 5.65.27 ॥

CrEd 5.63.26

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

तौ जाताश्वासौ राजपुत्रौ विदित्वा तच् चाभिज्ञानं राघवाय प्रदाय देव्या चाख्यातं सर्वम् एवानुपूर्व्याद् वाचा संपूर्णं वायुपुत्रः शशंस ॥

tau jātāśvāsau rājaputrau viditvā tac cābhijñānaṃ rāghavāya pradāya devyā cākhyātaṃ sarvam evānupūrvyād vācā saṃpūrṇaṃ vāyuputraḥ śaśaṃsa

English

Knowing the two princes had taken heart,
he gave that token to Raghava;
all that the devi had said, in order,
in full, the son of the Wind told.

हिन्दी

दोनों राजकुमारों को आश्वस्त जानकर पवनपुत्र ने वह पहचान-चिह्न राघव को दिया, और देवी ने जो कुछ कहा था, वह सब क्रम से, पूरा-पूरा कह सुनाया।

॥ 5.66.1 ॥

CrEd 5.64.1

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

एवम् उक्तो हनुमता रामो दशरथात्मजः तं मणिं हृदये कृत्वा प्ररुरोद सलक्ष्मणः ॥

evam ukto hanumatā rāmo daśarathātmajaḥ taṃ maṇiṃ hṛdaye kṛtvā praruroda salakṣmaṇaḥ

English

So Hanuman spoke, and Rama,
the son of Dasharatha,
laid that jewel on his heart
and wept, and Lakshmana with him.

हिन्दी

हनुमान के ऐसा कहने पर दशरथनंदन राम उस मणि को हृदय से लगाकर रो पड़े, और लक्ष्मण भी उनके साथ।

॥ 5.66.2 ॥

CrEd 5.64.2

silent moment मौन क्षण

॥ 5.66.3 ॥

CrEd 5.64.3

रामRama

Sanskrit

यथैव धेनुः स्रवति स्नेहाद् वत्सस्य वत्सला तथा ममापि हृदयं मणिरत्नस्य दर्शनात् ॥

yathaiva dhenuḥ sravati snehād vatsasya vatsalā tathā mamāpi hṛdayaṃ maṇiratnasya darśanāt

English

As a cow’s milk flows
from love, fond of her calf,
so too my heart flows
at the sight of this jewel.

हिन्दी

जैसे बछड़े के नेह में वत्सला गाय का दूध बह निकलता है, वैसे ही इस मणि-रत्न को देखकर मेरा हृदय भी उमड़ आया है।

॥ 5.66.4–5 ॥

CrEd 5.64.4–5

रामRama

Sanskrit

मणिरत्नम् इदं दत्तं वैदेह्याः श्वशुरेण मे वधूकाले यथा बद्धम् अधिकं मूर्ध्नि शोभते अयं हि जलसंभूतो मणिः प्रवरपूजितः यज्ञे परमतुष्टेन दत्तः शक्रेण धीमता ॥

maṇiratnam idaṃ dattaṃ vaidehyāḥ śvaśureṇa me vadhūkāle yathā baddham adhikaṃ mūrdhni śobhate ayaṃ hi jalasaṃbhūto maṇiḥ pravarapūjitaḥ yajñe paramatuṣṭena dattaḥ śakreṇa dhīmatā

English

This precious jewel was given
to Vaidehi by my father-in-law;
bound on her as a bride,
it shone the brighter on her head.
For this jewel, born of water,
honoured by the highest,
was given at a sacrifice, in deep content,
by Shakra, the wise.

हिन्दी

यह मणि-रत्न मेरे ससुर ने वैदेही को दिया था; विवाह के समय सिर पर बँधा यह और भी अधिक शोभा देता था। जल से जन्मी, श्रेष्ठ जनों से पूजित यह मणि बुद्धिमान इंद्र ने एक यज्ञ में अत्यंत प्रसन्न होकर दी थी।

॥ 5.66.7cd, 9 ॥

CrEd 5.64.7cd, 9

condensed from 5.66.7cd, 9

रामRama

Sanskrit

अद्यास्य दर्शनेनाहं प्राप्तां ताम् इव चिन्तये … इतस् तु किं दुःखतरं यद् इमं वारिसंभवम् मणिं पश्यामि सौमित्रे वैदेहीम् आगतं विना ॥

adyāsya darśanenāhaṃ prāptāṃ tām iva cintaye … itas tu kiṃ duḥkhataraṃ yad imaṃ vārisaṃbhavam maṇiṃ paśyāmi saumitre vaidehīm āgataṃ vinā

English

Seeing it today,
I think of her as come.
But what grief is greater than this:
that this water-born
jewel I see, Saumitri,
come without Vaidehi?

हिन्दी

आज इसे देखकर मुझे लगता है मानो वे ही आ गई हों। … पर सौमित्र, इससे बढ़कर दुख क्या होगा कि मैं जल से जन्मी इस मणि को वैदेही के बिना आया देख रहा हूँ?

॥ 5.66.14 ॥

CrEd 5.64.14

रामRama

Sanskrit

किम् आह सीता हनुमंस् तत्त्वतः कथयस्व मे एतेन खलु जीविष्ये भेषजेनातुरो यथा ॥

kim āha sītā hanumaṃs tattvataḥ kathayasva me etena khalu jīviṣye bheṣajenāturo yathā

English

What did Sita say, Hanuman?
Tell me truly.
By this I shall live,
as the sick by medicine.

हिन्दी

हनुमान, सीता ने क्या कहा? मुझे सच-सच बताओ। जैसे रोगी औषधि से जीता है, वैसे ही मैं निश्चय ही इसी से जिऊँगा।

॥ 5.66.15 ॥

CrEd 5.64.15

silent moment मौन क्षण

Part 2 · भाग 2

Her words

Valmiki 5.67.1–5.68.29 (CrEd 5.65.1–5.66.29)

॥ 5.67.1–2 ॥

CrEd 5.65.1–2

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

एवम् उक्तस् तु हनुमान् राघवेण महात्मना सीताया भाषितं सर्वं न्यवेदयत राघवे इदम् उक्तवती देवी जानकी पुरुषर्षभ पूर्ववृत्तम् अभिज्ञानं चित्रकूटे यथा तथम् ॥

evam uktas tu hanumān rāghaveṇa mahātmanā sītāyā bhāṣitaṃ sarvaṃ nyavedayata rāghave idam uktavatī devī jānakī puruṣarṣabha pūrvavṛttam abhijñānaṃ citrakūṭe yathā tatham

English

So asked by Raghava,
great of soul, Hanuman
set before Raghava
all that Sita had said:
“This the devi said,
Janaki, best of men:
a token of a thing long past,
at Chitrakuta, just as it was.”

हिन्दी

महात्मा राघव के ऐसा कहने पर हनुमान ने सीता की कही सारी बात राघव को सुनाई: “पुरुषश्रेष्ठ, देवी जानकी ने मुझसे यह कहा: चित्रकूट में पहले जो घटा था, उसका पहचान-चिह्न, ठीक जैसा हुआ था।”

॥ 5.67.3cd, 12ab, 15cd–16ab ॥

CrEd 5.65.3cd, 12ab, 15

condensed from 5.67.3cd, 12ab, 15cd–16ab

हनुमानHanuman

Sanskrit

वायसः सहसोत्पत्य विरराद स्तनान्तरे … स दर्भं संस्तराद् गृह्य ब्रह्मास्त्रेण न्ययोजयः … तं त्वं निपतितं भूमौ शरण्यः शरणागतम् वधार्हम् अपि काकुत्स्थ कृपया परिपालयः ॥

vāyasaḥ sahasotpatya virarāda stanāntare … sa darbhaṃ saṃstarād gṛhya brahmāstreṇa nyayojayaḥ … taṃ tvaṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaḥ śaraṇāgatam vadhārham api kākutstha kṛpayā paripālayaḥ

English

A crow flew up all at once
and tore at her breast.
You took a darbha blade from the grass bed
and charged it with Brahma’s weapon.
When he fell before you to the ground,
you, the refuge, sheltered him who sought refuge;
though he deserved death, Kakutstha,
you protected him in pity.

हिन्दी

एक कौआ सहसा उड़कर उनके वक्ष पर चोंच मारने लगा। … आपने बिछौने से एक दर्भ उठाया और उस पर ब्रह्मास्त्र साध दिया। … जब वह शरण माँगता धरती पर आ गिरा, तब काकुत्स्थ, शरणदाता आपने, वध के योग्य होने पर भी, दया करके उसकी रक्षा की।

॥ 5.67.18ab ॥

CrEd 5.65.17cd

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

विसृष्टस् तु तदा काकः प्रतिपेदे खम् आलयम् ॥

visṛṣṭas tu tadā kākaḥ pratipede kham ālayam

English

Then, set free, the crow
went to the sky, its home.

हिन्दी

तब छोड़ दिए जाने पर वह कौआ आकाश में, अपने घर, लौट गया।

॥ 5.67.19ab, 20cd–21ab ॥

CrEd 5.65.18cd, 20

condensed from 5.67.19ab, 20cd–21ab

हनुमानHanuman

Sanskrit

किमर्थम् अस्त्रं रक्षःसु न योजयसि राघव … तव वीर्यवतः कच्चिन् मयि यद्य् अस्ति संभ्रमः क्षिप्रं सुनिशितैर् बाणैर् हन्यतां युधि रावणः ॥

kimartham astraṃ rakṣaḥsu na yojayasi rāghava … tava vīryavataḥ kaccin mayi yady asti saṃbhramaḥ kṣipraṃ suniśitair bāṇair hanyatāṃ yudhi rāvaṇaḥ

English

“Why do you not set your weapon
upon the rakshasas, Raghava?
If you, so mighty,
have any care for me,
swiftly, with keen-whetted arrows,
let Ravana be slain in battle.”

हिन्दी

“राघव, आप राक्षसों पर अपना अस्त्र क्यों नहीं चलाते? … यदि आप पराक्रमी को मेरी कुछ भी चिंता है, तो अत्यंत पैने बाणों से रावण को रण में शीघ्र मार डालिए।”

॥ 5.67.21cd–22ab, 23cd–24ab ॥

CrEd 5.65.21, 23

condensed from 5.67.21cd–22ab, 23cd–24ab

हनुमानHanuman

Sanskrit

भ्रातुर् आदेशम् आदाय लक्ष्मणो वा परंतपः स किमर्थं नरवरो न मां रक्षति राघवः … ममैव दुष्कृतं किं चिन् महद् अस्ति न संशयः समर्थौ सहितौ यन् मां नापेक्षेते परंतपौ ॥

bhrātur ādeśam ādāya lakṣmaṇo vā paraṃtapaḥ sa kimarthaṃ naravaro na māṃ rakṣati rāghavaḥ … mamaiva duṣkṛtaṃ kiṃ cin mahad asti na saṃśayaḥ samarthau sahitau yan māṃ nāpekṣete paraṃtapau

English

“Or Lakshmana, scourge of foes,
taking his brother’s command:
why does he, best of men,
that Raghava, not save me?
Some evil deed of mine alone,
a great one, there must be, no doubt,
that those two, able, together,
scourges of foes, do not look to me.”

हिन्दी

“या शत्रुओं को तपाने वाले लक्ष्मण, भाई की आज्ञा लेकर: वे नरश्रेष्ठ राघव मेरी रक्षा क्यों नहीं करते? … निश्चय ही मुझसे ही कोई बड़ा पाप हुआ है, इसमें संदेह नहीं, कि वे दोनों शत्रु-तापन, समर्थ और साथ होकर भी, मेरी सुध नहीं लेते।”

॥ 5.67.24cd ॥

CrEd 5.65.24ab

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ॥

vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam

English

Hearing Vaidehi’s words,
pitiful, spoken through tears,

हिन्दी

वैदेही के करुण, आँसुओं में कहे गए वचन सुनकर,

॥ 5.67.25ab ॥

CrEd 5.65.24cd

silent moment मौन क्षण

॥ 5.67.25–26ab ॥

CrEd 5.65.24cd–25

हनुमानHanuman

Sanskrit

पुनर् अप्य् अहम् आर्यां ताम् इदं वचनम् अब्रुवम् त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे रामे दुःखाभिभूते च लक्ष्मणः परितप्यते ॥

punar apy aham āryāṃ tām idaṃ vacanam abruvam tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape rāme duḥkhābhibhūte ca lakṣmaṇaḥ paritapyate

English

And again I spoke these words
to that noble lady:
“Rama is turned from all by grief for you,
devi, I swear to you by truth;
and with Rama overcome by sorrow,
Lakshmana burns in torment.”

हिन्दी

फिर मैंने उन आर्या से यह बात कही: “देवी, मैं सत्य की शपथ लेकर कहता हूँ, आपके शोक में राम सब कुछ से विमुख हो गए हैं। और राम को दुख में डूबा देखकर लक्ष्मण भी संतप्त रहते हैं।”

॥ 5.67.30cd–31ab ॥

CrEd 5.65.30

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

साभिवीक्ष्य दिशः सर्वा वेण्युद्ग्रथनम् उत्तमम् मुक्त्वा वस्त्राद् ददौ मह्यं मणिम् एतं महाबल ॥

sābhivīkṣya diśaḥ sarvā veṇyudgrathanam uttamam muktvā vastrād dadau mahyaṃ maṇim etaṃ mahābala

English

She looked about on every side;
this finest jewel of her braid
she untied from her garment and gave me,
this very jewel, mighty one.

हिन्दी

उन्होंने चारों ओर देखा, फिर अपने वस्त्र से वेणी में गूँथी जाने वाली यह उत्तम मणि खोलकर मुझे दी, हे महाबली।

॥ 5.67.33 ॥

CrEd 5.65.32cd-ef

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

उवाच जनकात्मजा अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पसंदिग्धभाषिणी ॥

uvāca janakātmajā aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpasaṃdigdhabhāṣiṇī

English

Janaka’s daughter spoke to me,
her face full of tears, forlorn,
her voice choked with weeping.

हिन्दी

जनकनंदिनी ने मुझसे कहा; उनका मुख आँसुओं से भरा था, वे दीन थीं, और रुलाई से उनका स्वर रुँधा हुआ था।

॥ 5.67.34cd–35ab, 36 ॥

CrEd 5.65.33, 35

condensed from 5.67.34cd–35ab, 36

हनुमानHanuman

Sanskrit

हनुमन् सिंहसंकाशौ ताव् उभौ रामलक्ष्मणौ सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया अनामयम् … इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिर् एभिः परिभर्त्सनं च ब्रूयास् तु रामस्य गतः समीपं शिवश् च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥

hanuman siṃhasaṃkāśau tāv ubhau rāmalakṣmaṇau sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvān brūyā anāmayam … imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ rakṣobhir ebhiḥ paribhartsanaṃ ca brūyās tu rāmasya gataḥ samīpaṃ śivaś ca te 'dhvāstu haripravīra

English

“Hanuman, to those two, like lions,
Rama and Lakshmana both,
and to Sugriva with his ministers,
to all, say that I am well.
And this fierce rush of my grief,
and these rakshasas’ threats,
tell them to Rama when you reach him;
and blessed be your road, hero of the vanaras.”

हिन्दी

“हनुमान, सिंह-समान उन दोनों, राम और लक्ष्मण से, और मंत्रियों सहित सुग्रीव से, सबसे कहना कि मैं कुशल हूँ। … और राम के पास पहुँचकर उनसे मेरे शोक का यह तीखा वेग, और इन राक्षसों की धमकियाँ कहना। वानरवीर, तुम्हारी राह मंगलमय हो।”

॥ 5.68.1 ॥

CrEd 5.66.1

silent moment मौन क्षण

॥ 5.68.8–9 ॥

CrEd 5.66.8–9

हनुमानHanuman

Sanskrit

कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ त्रयाणाम् एव भूतानां सागरस्यास्य लङ्घने शक्तिः स्याद् वैनतेयस्य वायोर् वा तव वानघ ॥

kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau trayāṇām eva bhūtānāṃ sāgarasyāsya laṅghane śaktiḥ syād vainateyasya vāyor vā tava vānagha

English

“How indeed will they cross
the great ocean none can cross,
those hosts of vanaras and bears,
or those two sons of the best of men?
Of all beings, three alone
have the strength to leap this sea:
Vainateya, the Wind,
or you, sinless one.”

हिन्दी

“वानरों और भालुओं की वे सेनाएँ, या नरश्रेष्ठ के वे दोनों पुत्र, इस दुस्तर महासागर को भला कैसे पार करेंगे? इस सागर को लाँघने की शक्ति केवल तीन प्राणियों में है: विनतानंदन गरुड़ में, वायु में, या तुममें, हे निष्पाप।”

॥ 5.68.13–14 ॥

CrEd 5.66.13–14

हनुमानHanuman

Sanskrit

यथाहं तस्य वीरस्य वनाद् उपधिना हृता रक्षसा तद् भयाद् एव तथा नार्हति राघवः बलैस् तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः मां नयेद् यदि काकुत्स्थस् तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥

yathāhaṃ tasya vīrasya vanād upadhinā hṛtā rakṣasā tad bhayād eva tathā nārhati rāghavaḥ balais tu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ māṃ nayed yadi kākutsthas tat tasya sadṛśaṃ bhavet

English

“As I was stolen by a trick
from the forest, by the rakshasa,
for fear of that hero,
so Raghava must not take me.
But thronging Lanka with his armies,
the crusher of hostile hosts,
if Kakutstha should lead me home,
that would be worthy of him.”

हिन्दी

“जैसे वह राक्षस उस वीर के डर से ही मुझे छल से वन से हर लाया, वैसे राघव को मुझे नहीं ले जाना चाहिए। शत्रु-सेनाओं को कुचलने वाले काकुत्स्थ यदि अपनी सेनाओं से लंका को भरकर मुझे ले जाएँ, तो वही उनके योग्य होगा।”

॥ 5.68.19–20 ॥

CrEd 5.66.19–20

वाल्मीकिValmikiverse caption

Sanskrit

येषां नोपरि नाधस्तान् न तिर्यक् सज्जते गतिः न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्व् अमिततेजसः असकृत् तैर् महाभागैर् वानरैर् बलसंयुतैः प्रदक्षिणीकृता भूमिर् वायुमार्गानुसारिभिः ॥

yeṣāṃ nopari nādhastān na tiryak sajjate gatiḥ na ca karmasu sīdanti mahatsv amitatejasaḥ asakṛt tair mahābhāgair vānarair balasaṃyutaiḥ pradakṣiṇīkṛtā bhūmir vāyumārgānusāribhiḥ

English

Their going is checked not above,
nor below, nor across;
in great tasks they never falter,
boundless in their splendour.
Again and again those blessed ones,
those vanaras full of strength,
have circled the earth sunwise,
following the pathway of the wind.

हिन्दी

उनकी गति न ऊपर रुकती है, न नीचे, न तिरछे; अपार तेज वाले वे बड़े-बड़े कामों में कभी शिथिल नहीं पड़ते। उन महाभाग, बलवान वानरों ने वायु के मार्ग पर चलते हुए बार-बार पृथ्वी की परिक्रमा की है।

॥ 5.68.16cd, 28 ॥

CrEd 5.66.16cd, 28

condensed from 5.68.16cd, 28

हनुमानHanuman

Sanskrit

निशम्याहं ततः शेषं वाक्यम् उत्तरम् अब्रुवम् … निवृत्तवनवासं च त्वया सार्धम् अरिंदमम् अभिषिक्तम् अयोध्यायां क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् ॥

niśamyāhaṃ tataḥ śeṣaṃ vākyam uttaram abruvam … nivṛttavanavāsaṃ ca tvayā sārdham ariṃdamam abhiṣiktam ayodhyāyāṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam

English

Hearing her, I then spoke
the rest, my words of answer:
“Returned from his forest dwelling,
with you beside him, the tamer of foes,
consecrated in Ayodhya,
soon you will see Raghava.”

हिन्दी

उनकी बात सुनकर फिर मैंने शेष उत्तर दिया: … “आप शीघ्र ही शत्रुदमन राघव को देखेंगी, वनवास पूरा करके, आपके साथ अयोध्या में अभिषिक्त होते हुए।”

॥ 5.68.29 ॥

CrEd 5.66.29

हनुमानHanuman

Sanskrit

ततो मया वाग्भिर् अदीनभाषिणी शिवाभिर् इष्टाभिर् अभिप्रसादिता जगाम शान्तिं मम मैथिलात्मजा तवापि शोकेन तथाभिपीडिता ॥

tato mayā vāgbhir adīnabhāṣiṇī śivābhir iṣṭābhir abhiprasāditā jagāma śāntiṃ mama maithilātmajā tavāpi śokena tathābhipīḍitā

English

Then with words gentle and dear
I calmed her of the undaunted voice;
and Maithili found her peace,
though grief for you so pierced her.

हिन्दी

तब मैंने अपनी मंगलमयी, प्रिय बातों से निर्भीक वाणी वाली उन मैथिली को प्रसन्न किया; और आपके शोक से वैसी पीड़ित होकर भी वे शांत हुईं।

॥ 5.68.29 ॥

CrEd 5.66.29

silent moment मौन क्षण