The golden mountain
॥ 5.1.76–77 ॥
CrEd 5.1.69–70
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनम् आयता ।
छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ।
श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।
तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि ॥
daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanam āyatā
chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat
śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī
tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi
English
Ten yojanas wide,
thirty yojanas long,
the lion-vanara’s shadow
lay lovelier on the water;
like a bank of white cloud,
following the Wind’s son,
his shadow shone,
spread wide on the salt sea.
हिन्दी
दस योजन चौड़ी और तीस योजन लंबी, वानरों में सिंह की वह छाया जल पर और भी सुंदर हो उठी। सफ़ेद घने बादलों की पंक्ति जैसी, पवनपुत्र के पीछे-पीछे चलती उनकी वह छाया खारे सागर पर फैली हुई शोभा पा रही थी।
॥ 5.1.88–89 ॥
CrEd 5.1.76–77
सागरSagara
Sanskrit
साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ।
अहम् इक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः इक्ष्वाकुसचिवश् चायं नावसीदितुम् अर्हति ॥
sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām
aham ikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ ikṣvākusacivaś cāyaṃ nāvasīditum arhati
English
If I give no help to Hanuman,
the lord of vanaras,
I shall be the one
all tongues will blame.
I was made great by Sagara,
the Ikshvakus’ lord;
and this is the Ikshvakus’ helper:
he must not sink in weariness.
हिन्दी
यदि मैं वानरों के स्वामी हनुमान की सहायता नहीं करूँगा, तो बोलने वाले सब लोग मुझे ही दोष देंगे। इक्ष्वाकुओं के स्वामी सगर ने मुझे बढ़ाया है, और यह इक्ष्वाकुओं का सहायक है; इसे थककर डूबना नहीं चाहिए।
॥ 5.1.92, 5.1.94 ॥
CrEd 5.1.80, 5.1.82
सागरSagara
Sanskrit
त्वम् इहासुरसंघानां पातालतलवासिनाम् देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः संनिवेशितः ।
तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधश् चैव शक्तिस् ते शैलवर्धितुम् तस्मात् संचोदयामि त्वाम् उत्तिष्ठ नगसत्तम ॥
tvam ihāsurasaṃghānāṃ pātālatalavāsinām devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ saṃniveśitaḥ
tiryag ūrdhvam adhaś caiva śaktis te śailavardhitum tasmāt saṃcodayāmi tvām uttiṣṭha nagasattama
English
Against the asura hosts
that dwell in Patala’s depths,
the king of the gods, best of mountains,
has set you here as a bar.
Sideways, upward, downward,
you have the power to grow, O mountain;
so I urge you on:
rise, finest of mountains!
हिन्दी
हे पर्वतश्रेष्ठ, देवराज ने तुम्हें यहाँ पाताल-तल में रहने वाले असुरों के दलों के लिए अर्गला बनाकर बिठाया है। हे शैल, तिरछे, ऊपर और नीचे, हर ओर बढ़ने की तुममें शक्ति है। इसलिए मैं तुम्हें प्रेरित करता हूँ: उठो, हे पर्वतोत्तम!
॥ 5.1.95, 5.1.98 ॥
CrEd 5.1.83, 5.1.86
सागरSagara
Sanskrit
स एष कपिशार्दूलस् त्वाम् उपर्येति वीर्यवान् हनूमान् रामकार्यार्थं भीमकर्मा खम् आप्लुतः ।
सलिलाद् ऊर्ध्वम् उत्तिष्ठ तिष्ठत्व् एष कपिस् त्वयि अस्माकम् अतिथिश् चैव पूज्यश् च प्लवतां वरः ॥
sa eṣa kapiśārdūlas tvām uparyeti vīryavān hanūmān rāmakāryārthaṃ bhīmakarmā kham āplutaḥ
salilād ūrdhvam uttiṣṭha tiṣṭhatv eṣa kapis tvayi asmākam atithiś caiva pūjyaś ca plavatāṃ varaḥ
English
Here is that tiger of a vanara,
the valiant one, passing over you:
Hanuman, of fearsome deeds, has leapt
into the sky on Rama’s work.
Rise up from the water;
let this vanara rest on you.
He is our guest, and to be honoured,
the best of all who leap.
हिन्दी
यह वही वानरों में बाघ, पराक्रमी हनुमान है, जो तुम्हारे ऊपर से जा रहा है; भयानक कर्म करने वाला यह राम के काम के लिए आकाश में उछला है। जल से ऊपर उठो; यह वानर तुम पर ठहरे। यह हमारा अतिथि है, पूजनीय है, छलाँग लगाने वालों में श्रेष्ठ है।
॥ 5.1.101–106 ॥
CrEd 5.1.89–93
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ।
उत्पपात जलात् तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ।
स सागरजलं भित्त्वा बभूवात्युत्थितस् तदा ।
यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर् दिवाकरः ।
शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिंनरमहोरगैः ।
आदित्योदयसंकाशैर् आलिखद्भिर् इवाम्बरम् ।
तस्य जाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ।
आकाशं शस्त्रसंकाशम् अभवत् काञ्चनप्रभम् ।
जातरूपमयैः शृङ्गैर् भ्राजमानैः स्वयं प्रभैः ।
आदित्यशतसंकाशः सोऽभवद् गिरिसत्तमः ॥
hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ
utpapāta jalāt tūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ
sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvātyutthitas tadā
yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmir divākaraḥ
śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakiṃnaramahoragaiḥ
ādityodayasaṃkāśair ālikhadbhir ivāmbaram
tasya jāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ
ākāśaṃ śastrasaṃkāśam abhavat kāñcanaprabham
jātarūpamayaiḥ śṛṅgair bhrājamānaiḥ svayaṃ prabhaiḥ
ādityaśatasaṃkāśaḥ so 'bhavad girisattamaḥ
English
Golden-centred Mainaka,
hearing the salt sea,
sprang swiftly from the water
with his great trees and creepers.
Breaking the waters of the sea,
he rose up high,
as, breaking through a cloud,
the sun of blazing rays,
with peaks made all of gold,
with kinnaras and great serpents,
bright as the rising sun,
as if they scraped the sky.
With the golden peaks
of that mountain upraised,
the sky, grey as a blade,
turned to a golden glow.
With peaks of gold
blazing by their own light,
like a hundred suns
stood the best of mountains.
हिन्दी
खारे सागर की बात सुनकर स्वर्णनाभ मैनाक अपने बड़े-बड़े वृक्षों और लताओं समेत जल से तेज़ी से ऊपर उछला। सागर के जल को चीरकर वह बहुत ऊँचा उठ आया, जैसे प्रखर किरणों वाला सूर्य बादल को चीरकर निकलता है; उसकी सोने की चोटियों पर किन्नर और बड़े-बड़े नाग थे, वे उगते सूर्य जैसी चमकती थीं, मानो आकाश को खरोंच रही हों। उस पर्वत की उठी हुई सुनहरी चोटियों से शस्त्र जैसा धूसर आकाश सोने की आभा से भर गया। अपनी ही प्रभा से दमकती सोने की चोटियों के साथ वह श्रेष्ठ पर्वत सौ सूर्यों जैसा हो उठा।
॥ 5.1.107–108 ॥
CrEd 5.1.94–95
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
तम् उत्थितम् असंगेन हनूमान् अग्रतः स्थितम् ।
मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयम् इति निश्चितः ।
स तम् उच्छ्रितम् अत्यर्थं महावेगो महाकपिः ।
उरसा पातयाम् आस जीमूतम् इव मारुतः ॥
tam utthitam asaṃgena hanūmān agrataḥ sthitam
madhye lavaṇatoyasya vighno 'yam iti niścitaḥ
sa tam ucchritam atyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ
urasā pātayām āsa jīmūtam iva mārutaḥ
English
Hanuman, seeing it risen sudden,
standing there before him
in the middle of the salt sea,
resolved: “This is an obstacle.”
That mountain, towering high,
the great vanara of mighty speed
thrust down with his chest,
as the wind a cloud.
हिन्दी
बीच खारे सागर में अचानक अपने सामने उठ खड़े उस पर्वत को देखकर हनुमान ने निश्चय किया: “यह एक बाधा है।” बड़े वेग वाले उस महाकपि ने बहुत ऊँचे उठे उस पर्वत को अपनी छाती से गिरा दिया, जैसे हवा बादल को।
॥ 5.1.109–111 ॥
CrEd 5.1.96–97
silent moment मौन क्षण
॥ 5.1.112 ॥
CrEd 5.1.98
Mainaka
Sanskrit
दुष्करं कृतवान् कर्म त्वम् इदं वानरोत्तम निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ॥
duṣkaraṃ kṛtavān karma tvam idaṃ vānarottama nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham
English
A hard deed have you done,
this one, best of vanaras;
come down upon my peaks
and rest as you please.
हिन्दी
हे वानरोत्तम, तुमने यह कठिन काम किया है। मेरी चोटियों पर उतरकर जी भरकर विश्राम करो।
॥ 5.1.113–114 ॥
CrEd 5.1.99–100
Mainaka
Sanskrit
स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ।
कृते च प्रतिकर्तव्यम् एष धर्मः सनातनः ॥
sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ
kṛte ca pratikartavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
English
You, engaged in Rama’s good,
the Ocean honours in return.
What is done must be repaid:
this is the eternal dharma.
हिन्दी
तुम राम के हित में लगे हो, इसलिए सागर बदले में तुम्हारा सत्कार करता है। किए हुए उपकार का बदला चुकाना चाहिए; यही सनातन धर्म है।
॥ 5.1.116–117 ॥
CrEd 5.1.102
Mainaka
Sanskrit
तिष्ठ त्वं हरिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ।
तद् इदं गन्धवत् स्वादु कन्दमूलफलं बहु तद् आस्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनुगमिष्यसि ॥
tiṣṭha tvaṃ hariśārdūla mayi viśramya gamyatām
tad idaṃ gandhavat svādu kandamūlaphalaṃ bahu tad āsvādya hariśreṣṭha viśrānto 'nugamiṣyasi
English
Stay, tiger among vanaras;
rest on me, then go.
Here are bulbs and roots and fruit,
fragrant, sweet, and plenty;
taste them, best of vanaras,
and go on rested.
हिन्दी
रुको, वानरों में बाघ; मुझ पर विश्राम करके जाना। ये सुगंधित, मीठे और भरपूर कंद, मूल और फल हैं। हे वानरश्रेष्ठ, इन्हें चखकर, थकान उतारकर आगे जाना।
॥ 5.1.123, 5.1.125 ॥
CrEd 5.1.108, 5.1.110
Mainaka
Sanskrit
पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् तेऽपि जग्मुर् दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ।
… ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः पक्षांश् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥
pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo 'bhavan te 'pi jagmur diśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ
… tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ pakṣāṃś ciccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ
English
Long ago, in the Krita age, my son,
the mountains had wings;
they went off to every quarter,
swift as Garuda and the wind.
Then, in anger, thousand-eyed
Shatakratu cut the mountains’
wings with his thunderbolt,
here and there, by thousands.
हिन्दी
बहुत पहले, सत्ययुग में, बेटा, पर्वतों के पंख होते थे। वे भी गरुड़ और पवन जैसे वेग से सब दिशाओं में उड़ते फिरते थे। तब क्रोधित होकर सहस्र नेत्रों वाले शतक्रतु इन्द्र ने जहाँ-तहाँ हज़ारों पर्वतों के पंख अपने वज्र से काट डाले।
॥ 5.1.126–128 ॥
CrEd 5.1.111–113
Mainaka
Sanskrit
स माम् उपगतः क्रुद्धो वज्रम् उद्यम्य देवराट् ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ।
अस्मिंल् लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम गुप्तपक्षः समग्रश् च तव पित्राभिरक्षितः ।
ततोऽहं मानयामि त्वाम् ॥
sa mām upagataḥ kruddho vajram udyamya devarāṭ tato 'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā
asmiṃl lavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama guptapakṣaḥ samagraś ca tava pitrābhirakṣitaḥ
tato 'haṃ mānayāmi tvām
English
He came at me in anger,
thunderbolt raised, the king of the gods;
then suddenly I was flung away
by the great-souled Wind.
Into this salt sea I was hurled,
O best of leapers,
my wings kept safe and whole,
guarded by your father.
So I honour you.
हिन्दी
देवराज क्रोध में वज्र उठाए मेरे पास आए। तभी महात्मा पवन ने मुझे सहसा दूर फेंक दिया। हे वानरोत्तम, इस खारे सागर में फेंके जाने पर, तुम्हारे पिता की रक्षा से मेरे पंख सुरक्षित और पूरे बचे रहे। इसीलिए मैं तुम्हारा मान करता हूँ।
॥ 5.1.130 ॥
CrEd 5.1.115
Mainaka
Sanskrit
श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥
śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama prītiṃ ca bahumanyasva prīto 'smi tava darśanāt
English
Let go your weariness, and take
my homage, finest of vanaras;
value my affection:
the sight of you has gladdened me.
हिन्दी
हे कपिश्रेष्ठ, अपनी थकान उतारो और मेरा सत्कार स्वीकार करो। मेरे प्रेम का मान रखो; तुम्हें देखकर मैं प्रसन्न हूँ।
॥ 5.1.131–132 ॥
CrEd 5.1.116–117
हनुमानHanuman
Sanskrit
प्रीतोऽस्मि कृतम् आतिथ्यं मन्युर् एषोऽपनीयताम् ।
त्वरते कार्यकालो मे अहश् चाप्य् अतिवर्तते प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यम् इहान्तरा ॥
prīto 'smi kṛtam ātithyaṃ manyur eṣo 'panīyatām
tvarate kāryakālo me ahaś cāpy ativartate pratijñā ca mayā dattā na sthātavyam ihāntarā
English
I am pleased; your welcome is given;
let this hurt be put away.
The hour of my task presses,
and the day is passing too;
and I have given my word:
I must not halt here on the way.
हिन्दी
मैं प्रसन्न हूँ; आपका आतिथ्य हो गया समझिए। यह बुरा मानना छोड़ दीजिए। मेरे काम का समय जल्दी मचा रहा है, और दिन भी बीतता जा रहा है; और मैंने वचन दिया है कि बीच में यहाँ नहीं रुकूँगा।
॥ 5.1.133–136 ॥
CrEd 5.1.118–121
silent moment मौन क्षण
॥ 5.1.137–140 ॥
CrEd 5.1.122–125
Indra
Sanskrit
हिरण्यनाभशैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।
अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥
hiraṇyanābhaśailendra parituṣṭo 'smi te bhṛśam
abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham
English
Golden-centred lord of mountains,
I am well pleased with you;
I grant you freedom from fear:
stay at your ease, gentle one.
हिन्दी
हे स्वर्णनाभ पर्वतराज, मैं तुमसे बहुत प्रसन्न हूँ। मैं तुम्हें अभय देता हूँ। हे सौम्य, सुख से रहो।
॥ 5.1.141–142 ॥
CrEd 5.1.126–127
Indra
Sanskrit
साह्यं कृतं ते सुमहद् विक्रान्तस्य हनूमतः … रामस्यैष हि दौत्येन याति दाशरथेर् हरिः सत्क्रियां कुर्वता शक्या तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥
sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahad vikrāntasya hanūmataḥ … rāmasyaiṣa hi dautyena yāti dāśarather hariḥ satkriyāṃ kurvatā śakyā toṣito 'smi dṛḍhaṃ tvayā
English
Great is the help you have given
to valiant Hanuman;
for this vanara goes as envoy
of Rama, Dasharatha’s son;
honouring him as you could,
you have pleased me deeply.
हिन्दी
तुमने पराक्रमी हनुमान की बहुत बड़ी सहायता की है। क्योंकि यह वानर दशरथपुत्र राम का दूत बनकर जा रहा है; यथाशक्ति इसका सत्कार करके तुमने मुझे गहरा संतोष दिया है।
॥ 5.1.143–144 ॥
CrEd 5.1.128–129
silent moment मौन क्षण
The serpent-mother and the shadow
॥ 5.1.145 ॥
CrEd 5.1.130
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः ।
अब्रुवन् सूर्यसंकाशां सुरसां नागमातरम् ॥
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ
abruvan sūryasaṃkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram
English
Then the gods, with the gandharvas,
the siddhas and the great seers,
spoke to Surasa, bright as the sun,
the mother of the nagas.
हिन्दी
तब गन्धर्वों सहित देवताओं, सिद्धों और महर्षियों ने सूर्य के समान तेजस्विनी, नागों की माता सुरसा से कहा।
॥ 5.1.146–147 ॥
CrEd 5.1.131–132
देवताGods
Sanskrit
अयं वातात्मजः श्रीमान् प्लवते सागरोपरि हनूमान् नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नम् आचर ।
राक्षसं रूपम् आस्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभःस्पृशम् ॥
ayaṃ vātātmajaḥ śrīmān plavate sāgaropari hanūmān nāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnam ācara
rākṣasaṃ rūpam āsthāya sughoraṃ parvatopamam daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥspṛśam
English
This glorious son of the Wind
is flying over the sea;
Hanuman is his name: for a moment
put an obstacle in his way.
Take on a rakshasa’s form,
most dreadful, like a mountain,
with a face fanged and fearful, tawny-eyed,
reaching up to touch the sky.
हिन्दी
यह तेजस्वी पवनपुत्र, हनुमान नाम का, सागर के ऊपर उड़ रहा है; तुम पल भर के लिए उसकी राह में बाधा बनो। राक्षसी का अत्यंत भयानक, पर्वत जैसा रूप धारण करो, और विकराल दाढ़ों वाला, पीली आँखों वाला, आकाश छूता मुँह बनाओ।
॥ 5.1.148 ॥
CrEd 5.1.133
देवताGods
Sanskrit
बलम् इच्छामहे ज्ञातुं भूयश् चास्य पराक्रमम् त्वां विजेष्यत्य् उपायेन विषदं वा गमिष्यति ॥
balam icchāmahe jñātuṃ bhūyaś cāsya parākramam tvāṃ vijeṣyaty upāyena viṣadaṃ vā gamiṣyati
English
We would know his strength,
and more, his daring:
will he overcome you by some means,
or sink into despair?
हिन्दी
हम उसका बल जानना चाहते हैं, और उससे भी बढ़कर उसका पराक्रम। क्या वह किसी उपाय से तुम्हें जीत लेगा, या निराश हो जाएगा?
॥ 5.1.149–151 ॥
CrEd 5.1.134–136
Surasa
Sanskrit
मम भक्षः प्रदिष्टस् त्वम् ईश्वरैर् वानरर्षभ अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥
mama bhakṣaḥ pradiṣṭas tvam īśvarair vānararṣabha ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam
English
You are given me as food
by the lords, bull among vanaras;
I shall eat you:
enter this mouth of mine.
हिन्दी
हे वानरश्रेष्ठ, देवताओं ने तुम्हें मेरा भोजन ठहराया है। मैं तुम्हें खाऊँगी; मेरे इस मुँह में प्रवेश करो।
॥ 5.1.154–155 ॥
CrEd 5.1.139–140
हनुमानHanuman
Sanskrit
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ।
तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् कर्तुम् अर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥
tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī
tasyāḥ sakāśaṃ dūto 'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt kartum arhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini
English
His wife, the glorious Sita,
has been carried off by Ravana.
To her I go as envoy,
at Rama’s command;
it is for you to give Rama help,
you who dwell in his realm.
हिन्दी
उनकी यशस्विनी पत्नी सीता को रावण ने हर लिया है। राम की आज्ञा से मैं दूत बनकर उनके पास जा रहा हूँ। आप राम के राज्य में रहती हैं; आपको राम की सहायता करनी चाहिए।
॥ 5.1.156 ॥
CrEd 5.1.141
हनुमानHanuman
Sanskrit
अथ वा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥
atha vā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te
English
Or else, when I have seen Maithili,
and Rama, tireless in his deeds,
I will come into your mouth:
this I truly promise you.
हिन्दी
या फिर, मैथिली को देखकर, और कभी न थकने वाले राम से मिलकर, मैं आपके मुँह में आ जाऊँगा; यह मैं आपसे सच्चा वादा करता हूँ।
॥ 5.1.157 ॥
CrEd 5.1.142
Surasa
Sanskrit
नातिवर्तेन् मां कश् चिद् एष वरो मम ॥
nātivarten māṃ kaś cid eṣa varo mama
English
None may pass me by:
this is the boon I hold.
हिन्दी
मुझे लाँघकर कोई आगे नहीं जा सकता; यह मेरा वर है।
॥ 5.1.160 ॥
CrEd 5.1.143
हनुमानHanuman
Sanskrit
कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ॥
kuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase
English
Then make your mouth
such that it can hold me.
हिन्दी
तो अपना मुँह ऐसा बनाइए, जिससे आप मुझे समा सकें।
॥ 5.1.161–166 ॥
CrEd 5.1.144–149
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
इत्य् उक्त्वा सुरसां क्रुद्धो दशयोजनम् आयतः ।
दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस् तदा ।
तं दृष्ट्वा मेघसंकाशं दशयोजनम् आयतम् ।
चकार सुरसाप्य् आस्यं विंशद्योजनम् आयतम् ।
हनुमांस् तु ततः क्रुद्धस् त्रिंशद्योजनम् आयतः ।
चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत् तथोच्छ्रितम् ।
बभूव हनुमान् वीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनम् आयतम् ।
तथैव हनुमान् वीरः सप्ततिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रम् अशीतिं योजनायतम् ।
हनूमान् अचलप्रख्यो नवतिं योजनोच्छ्रितः ।
चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनम् आयतम् ॥
ity uktvā surasāṃ kruddho daśayojanam āyataḥ
daśayojanavistāro babhūva hanumāṃs tadā
taṃ dṛṣṭvā meghasaṃkāśaṃ daśayojanam āyatam
cakāra surasāpy āsyaṃ viṃśadyojanam āyatam
hanumāṃs tu tataḥ kruddhas triṃśadyojanam āyataḥ
cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśat tathocchritam
babhūva hanumān vīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ
cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanam āyatam
tathaiva hanumān vīraḥ saptatiṃ yojanocchritaḥ
cakāra surasā vaktram aśītiṃ yojanāyatam
hanūmān acalaprakhyo navatiṃ yojanocchritaḥ
cakāra surasā vaktraṃ śatayojanam āyatam
English
So saying to Surasa, in anger,
ten yojanas long,
ten yojanas wide
Hanuman became.
Seeing him like a cloud,
ten yojanas long,
Surasa too made her mouth
twenty yojanas wide.
Then Hanuman, in anger,
grew thirty yojanas long;
Surasa made her mouth
forty yojanas high.
Heroic Hanuman became
fifty yojanas tall;
Surasa made her mouth
sixty yojanas wide.
And so heroic Hanuman
grew seventy yojanas tall;
Surasa made her mouth
eighty yojanas wide.
Hanuman, like a mountain,
grew ninety yojanas tall;
Surasa made her mouth
a hundred yojanas wide.
हिन्दी
सुरसा से ऐसा कहकर क्रोधित हनुमान उस समय दस योजन लंबे और दस योजन चौड़े हो गए। उन्हें बादल जैसा, दस योजन लंबा देखकर सुरसा ने भी अपना मुँह बीस योजन फैला लिया। तब हनुमान क्रोध में तीस योजन लंबे हो गए; सुरसा ने अपना मुँह चालीस योजन ऊँचा कर लिया। वीर हनुमान पचास योजन ऊँचे हो गए; सुरसा ने मुँह साठ योजन फैला लिया। उसी तरह वीर हनुमान सत्तर योजन ऊँचे हो गए; सुरसा ने मुँह अस्सी योजन फैला लिया। पर्वत जैसे हनुमान नब्बे योजन ऊँचे हो गए; सुरसा ने मुँह सौ योजन फैला लिया।
॥ 5.1.167–168 ॥
CrEd 5.1.150–152
silent moment मौन क्षण
॥ 5.1.169 ॥
CrEd 5.1.153
हनुमानHanuman
Sanskrit
प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चास्तु वचस् तव ॥
praviṣṭo 'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo 'stu te gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāstu vacas tava
English
For I have entered your mouth;
daughter of Daksha, I bow to you.
I go where Vaidehi is;
and let your word be true.
हिन्दी
मैं आपके मुँह में प्रवेश कर चुका हूँ; हे दक्षकुमारी, आपको प्रणाम। मैं वहाँ जाऊँगा जहाँ वैदेही हैं; और आपका वचन भी सत्य हो।
॥ 5.1.170 ॥
CrEd 5.1.154
silent moment मौन क्षण
॥ 5.1.171 ॥
CrEd 5.1.155
Surasa
Sanskrit
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥
arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham samānaya ca vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā
English
To win your aim, best of vanaras,
go, gentle one, at your ease;
and bring Vaidehi together
with great-souled Raghava.
हिन्दी
हे वानरश्रेष्ठ, हे सौम्य, अपना प्रयोजन सिद्ध करने के लिए सुख से जाओ; और वैदेही को महात्मा राघव से मिला दो।
॥ 5.1.172 ॥
CrEd 5.1.156
प्राणीBeings
Sanskrit
साधु साध्व् इति ॥
sādhu sādhv iti
English
“Well done! Well done!”
हिन्दी
“साधु, साधु!”
॥ 5.1.173–181 ॥
CrEd 5.1.157–165
silent moment मौन क्षण
॥ 5.1.182–183 ॥
CrEd 5.1.166–167
Simhika
Sanskrit
अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्य् अहम् आशिता इदं हि मे महत् सत्त्वं चिरस्य वशम् आगतम् ॥
adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmy aham āśitā idaṃ hi me mahat sattvaṃ cirasya vaśam āgatam
English
Today, after so long,
I shall eat my fill;
for this great creature
has come into my power at last.
हिन्दी
आज बहुत समय बाद मेरा पेट भरेगा; क्योंकि यह बड़ा जीव आख़िरकार मेरे वश में आया है।
॥ 5.1.184 ॥
CrEd 5.1.168
silent moment मौन क्षण
॥ 5.1.184–185 ॥
CrEd 5.1.168–169
हनुमानHanuman
Sanskrit
समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः प्रतिलोमेन वातेन महानौर् इव सागरे ॥
samākṣipto 'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ pratilomena vātena mahānaur iva sāgare
English
Suddenly I am seized,
my strength made lame,
like a great ship at sea
in a contrary wind.
हिन्दी
अचानक मुझे जकड़ लिया गया है, मेरा पराक्रम पंगु हो गया है, जैसे उलटी हवा में समुद्र पर कोई बड़ा जहाज़।
॥ 5.1.186 ॥
CrEd 5.1.170
silent moment मौन क्षण
॥ 5.1.187 ॥
CrEd 5.1.171
हनुमानHanuman
Sanskrit
कपिराज्ञा यद् आख्यातं सत्त्वम् अद्भुतदर्शनम् छायाग्राहि महावीर्यं तद् इदं नात्र संशयः ॥
kapirājñā yad ākhyātaṃ sattvam adbhutadarśanam chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tad idaṃ nātra saṃśayaḥ
English
The creature the vanara king told of,
wondrous to behold,
the mighty shadow-seizer:
this is it, beyond a doubt.
हिन्दी
वानरराज ने जिस अद्भुत दिखने वाले, छाया पकड़ने वाले, महाबली जीव के बारे में बताया था, यह वही है; इसमें कोई संदेह नहीं।
॥ 5.1.188–196 ॥
CrEd 5.1.172–178
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान् कपिः ।
व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः ।
तस्य सा कायम् उद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ।
वक्त्रं प्रसारयाम् आस पातालाम्बरसंनिभम् ।
स ददर्श ततस् तस्या विकृतं सुमहन् मुखम् ।
कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ।
स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ।
संक्षिप्य मुहुर् आत्मानं निष्पपात महाबलः ।
आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ।
ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ।
ततस् तस्य नखैस् तीक्ष्णैर् मर्माण्य् उत्कृत्य वानरः ।
उत्पपाताथ वेगेन मनःसंपातविक्रमः ।
तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ।
भूतान्य् आकाशचारीणि तम् ऊचुः प्लवगर्षभम् ॥
sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimān kapiḥ
vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ
tasya sā kāyam udvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ
vaktraṃ prasārayām āsa pātālāmbarasaṃnibham
sa dadarśa tatas tasyā vikṛtaṃ sumahan mukham
kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ
sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ
saṃkṣipya muhur ātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ
āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ
grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā
tatas tasya nakhais tīkṣṇair marmāṇy utkṛtya vānaraḥ
utpapātātha vegena manaḥsaṃpātavikramaḥ
tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām
bhūtāny ākāśacārīṇi tam ūcuḥ plavagarṣabham
English
Knowing her truly
for Simhika, the wise vanara
grew vast of body,
like a rain cloud in the monsoon.
She, seeing the great vanara’s
body growing,
stretched open her mouth,
wide as the underworld and the sky.
Then he saw
her huge and hideous mouth,
the measure of her body, the wise one,
and her vitals, the great vanara.
Into her gaping mouth
the vanara, diamond-hard of frame,
making himself small in a moment,
dropped, mighty as he was.
Sinking into her mouth
the siddhas and charanas saw him,
like the full moon
swallowed by Rahu at the moon’s change.
Then, tearing out her vitals
with his sharp nails, the vanara
sprang up with speed,
swift as thought.
Seeing Simhika slain
by the vanara, and fallen,
the beings who move in the sky
spoke to that bull among leapers.
हिन्दी
उसे सचमुच सिंहिका जानकर बुद्धिमान वानर वर्षा ऋतु के बादल की तरह विशालकाय हो गए। महाकपि के शरीर को बढ़ता देखकर उसने अपना मुँह पाताल और आकाश जितना फैला दिया। तब मेधावी महाकपि ने उसका विकराल, बहुत बड़ा मुँह देखा, उसके शरीर का माप देखा, और उसके मर्मस्थान भी। वज्र जैसे कठोर शरीर वाले वे महाबली वानर पल भर में अपने को छोटा करके उसके खुले मुँह में कूद पड़े। सिद्धों और चारणों ने उन्हें उसके मुँह में डूबते देखा, जैसे पर्व के दिन राहु पूर्ण चंद्रमा को निगल रहा हो। फिर अपने तीखे नाखूनों से उसके मर्मस्थान चीरकर, मन जैसे वेग वाले वानर तेज़ी से ऊपर उछल आए। वानर के हाथों सिंहिका को शीघ्र मारी गई और गिरी हुई देखकर आकाश में विचरने वाले प्राणियों ने उन वानरश्रेष्ठ से कहा।
॥ 5.1.196–197 ॥
CrEd 5.1.178–179
प्राणीBeings
Sanskrit
भीमम् अद्य कृतं कर्म महत् सत्त्वं त्वया हतम् साधयार्थम् अभिप्रेतम् अरिष्टं प्लवतां वर ॥
bhīmam adya kṛtaṃ karma mahat sattvaṃ tvayā hatam sādhayārtham abhipretam ariṣṭaṃ plavatāṃ vara
English
A fearsome deed you have done today;
a great creature you have slain.
Accomplish the aim you seek,
unharmed, best of leapers.
हिन्दी
आज तुमने भयानक काम किया है; तुमने एक बड़े जीव को मार डाला है। हे वानरश्रेष्ठ, सकुशल रहकर अपना अभीष्ट कार्य सिद्ध करो।
॥ 5.1.198 ॥
CrEd 5.1.180
प्राणीBeings
Sanskrit
यस्य त्व् एतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव धृतिर् दृष्टिर् मतिर् दाक्ष्यं स कर्मसु न सीदति ॥
yasya tv etāni catvāri vānarendra yathā tava dhṛtir dṛṣṭir matir dākṣyaṃ sa karmasu na sīdati
English
Whoever has these four,
lord of vanaras, as you do,
steadiness, vision, wisdom, skill,
does not falter in his tasks.
हिन्दी
हे वानरराज, जिसमें ये चार गुण हों, जैसे तुममें हैं, धैर्य, दृष्टि, बुद्धि और कौशल, वह किसी काम में विफल नहीं होता।
॥ 5.1.199–202 ॥
CrEd 5.1.181–184
silent moment मौन क्षण
॥ 5.1.203–204 ॥
CrEd 5.1.185–186
हनुमानHanuman
Sanskrit
कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः मयि कौतूहलं कुर्युः ॥
kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ mayi kautūhalaṃ kuryuḥ
English
The growth of my body and my speed:
the rakshasas, the moment they see these,
would grow curious about me.
हिन्दी
मेरे शरीर का बढ़ना और मेरा वेग देखते ही राक्षस मेरे बारे में उत्सुक हो सकते हैं।
॥ 5.1.205–210 ॥
CrEd 5.1.187–190
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
ततः शरीरं संक्षिप्य तन् महीधरसंनिभम् ।
पुनः प्रकृतिम् आपेदे वीतमोह इवात्मवान् ।
स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।
परैर् अशक्यप्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्थः ।
ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे निपपात कूटे ।
सकेतकोद्दालकनालिकेरे महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ।
स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।
निपत्य तीरे च महोदधेस् तदा ददर्श लङ्काम् अमरावतीम् इव ॥
tataḥ śarīraṃ saṃkṣipya tan mahīdharasaṃnibham
punaḥ prakṛtim āpede vītamoha ivātmavān
sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram
parair aśakyapratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārthaḥ
tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe
saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā
sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam
nipatya tīre ca mahodadhes tadā dadarśa laṅkām amarāvatīm iva
English
Then, drawing in that body
that was like a mountain,
he returned to his own nature,
self-possessed, like one freed of delusion.
Wearing a fair form, now this, now that,
he reached the sea’s far shore,
his form past all others’ knowing,
himself in hand, his purpose weighed.
Then on a peak of Lamba, rich,
many-crested, down he came,
amid ketaka, uddalaka and coconut,
the great one, like a great mountain’s peak.
The sea, with its danavas and serpents,
he crossed by strength, garlanded with great waves;
and landing then on the great ocean’s shore,
he saw Lanka, like Amaravati.
हिन्दी
तब पर्वत जैसे अपने उस शरीर को समेटकर, आत्मवान हनुमान फिर अपने स्वाभाविक रूप में आ गए, जैसे मोह से छूटा हुआ कोई व्यक्ति। तरह-तरह के सुंदर रूप धारण करने वाले वे सागर के उस पार के तट पर पहुँचे; उनका रूप दूसरे पहचान नहीं सकते थे; उन्होंने अपने आप को परखा और अपने प्रयोजन पर ध्यान रखा। फिर वे महात्मा, स्वयं किसी बड़े पर्वत-शिखर जैसे, लम्ब पर्वत के उस समृद्ध, अनोखी चोटियों वाले शिखर पर उतरे, जहाँ केतकी, उद्दालक और नारियल के पेड़ थे। दानवों और नागों से भरे, बड़ी-बड़ी लहरों की मालाओं वाले सागर को अपने बल से पार करके, और महासागर के तट पर उतरकर, उन्होंने देवताओं की नगरी अमरावती जैसी लंका को देखा।