Bound; the city burns

अल्पशेषम् इदं कार्यं दृष्टेयम् असितेक्षणा ।
त्रीन् उपायान् अतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते ।
न साम रक्षःसु गुणाय कल्पते न दानम् अर्थोपचितेषु वर्तते ।
न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस् त्व् एष ममेह रोचते ॥

alpaśeṣam idaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyam asitekṣaṇā
trīn upāyān atikramya caturtha iha dṛśyate
na sāma rakṣaḥsu guṇāya kalpate na dānam arthopaciteṣu vartate
na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ parākramas tv eṣa mameha rocate

इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनम् इवानलः ।
अस्मिन् भग्ने ततः कोपं करिष्यति स रावणः ॥

idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanam ivānalaḥ
asmin bhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati sa rāvaṇaḥ

कोऽयं कस्य कुतो वायं किंनिमित्तम् इहागतः ।
कथं त्वया सहानेन संवादः कृत इत्य् उत ।
आचक्ष्व नो विशालाक्षि मा भूत् ते सुभगे भयम् ॥

ko 'yaṃ kasya kuto vāyaṃ kiṃnimittam ihāgataḥ
kathaṃ tvayā sahānena saṃvādaḥ kṛta ity uta
ācakṣva no viśālākṣi mā bhūt te subhage bhayam

रक्षसां कामरूपाणां विज्ञाने मम का गतिः ।
यूयम् एवास्य जानीत योऽयं यद् वा करिष्यति ।
अहिर् एव अहेः पादान् विजानाति न संशयः ॥

rakṣasāṃ kāmarūpāṇāṃ vijñāne mama kā gatiḥ
yūyam evāsya jānīta yo 'yaṃ yad vā kariṣyati
ahir eva aheḥ pādān vijānāti na saṃśayaḥ

अहम् अप्य् अस्य भीतास्मि नैनं जानामि कोऽन्वयम् ।
वेद्मि राक्षसम् एवैनं कामरूपिणम् आगतम् ॥

aham apy asya bhītāsmi nainaṃ jānāmi ko 'nvayam
vedmi rākṣasam evainaṃ kāmarūpiṇam āgatam

जयत्य् अतिबलो रामो लक्ष्मणश् च महाबलः ।
राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः ॥

jayaty atibalo rāmo lakṣmaṇaś ca mahābalaḥ
rājā jayati sugrīvo rāghaveṇābhipālitaḥ

दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
हनुमाञ् शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः ॥

dāso 'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ
hanumāñ śatrusainyānāṃ nihantā mārutātmajaḥ

न रावणसहस्रं मे युद्धे प्रतिबलं भवेत् ।
शिलाभिस् तु प्रहरतः पादपैश् च सहस्रशः ।
अर्दयित्वा पुरीं लङ्काम् अभिवाद्य च मैथिलीम् ।
समृद्धार्थो गमिष्यामि मिषतां सर्वरक्षसाम् ॥

na rāvaṇasahasraṃ me yuddhe pratibalaṃ bhavet
śilābhis tu praharataḥ pādapaiś ca sahasraśaḥ
ardayitvā purīṃ laṅkām abhivādya ca maithilīm
samṛddhārtho gamiṣyāmi miṣatāṃ sarvarakṣasām

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥

astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca

ग्रहणे चापि रक्षोभिर् महन् मे गुणदर्शनम् ।
राक्षसेन्द्रेण संवादस् तस्माद् गृह्णन्तु मां परे ॥

grahaṇe cāpi rakṣobhir mahan me guṇadarśanam
rākṣasendreṇa saṃvādas tasmād gṛhṇantu māṃ pare

अहो महत् कर्म कृतं निरर्थकं न राक्षसैर् मन्त्रगतिर् विमृष्टा ।
पुनश् च नास्त्रे विहतेऽस्त्रम् अन्यत् प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे ॥

aho mahat karma kṛtaṃ nirarthakaṃ na rākṣasair mantragatir vimṛṣṭā
punaś ca nāstre vihate 'stram anyat pravartate saṃśayitāḥ sma sarve

अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो सत्त्वम् अहो द्युतिः ।
अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता ॥

aho rūpam aho dhairyam aho sattvam aho dyutiḥ
aho rākṣasarājasya sarvalakṣaṇayuktatā

यद्य् अधर्मो न बलवान् स्याद् अयं राक्षसेश्वरः ।
स्याद् अयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता ॥

yady adharmo na balavān syād ayaṃ rākṣaseśvaraḥ
syād ayaṃ suralokasya saśakrasyāpi rakṣitā

दुरात्मा पृच्छ्यताम् एष कुतः किं वास्य कारणम् ।
वनभङ्गे च कोऽस्यार्थो राक्षसीनां च तर्जने ॥

durātmā pṛcchyatām eṣa kutaḥ kiṃ vāsya kāraṇam
vanabhaṅge ca ko 'syārtho rākṣasīnāṃ ca tarjane

समाश्वसिहि भद्रं ते न भीः कार्या त्वया कपे ।
यदि तावत् त्वम् इन्द्रेण प्रेषितो रावणालयम् ।
तत्त्वम् आख्याहि मा ते भूद् भयं वानर मोक्ष्यसे ॥

samāśvasihi bhadraṃ te na bhīḥ kāryā tvayā kape
yadi tāvat tvam indreṇa preṣito rāvaṇālayam
tattvam ākhyāhi mā te bhūd bhayaṃ vānara mokṣyase

एवम् उक्तो हरिवरस् तदा रक्षोगणेश्वरम् ।
अब्रवीन् नास्मि शक्रस्य यमस्य वरुणस्य वा ।
धनदेन न मे सख्यं विष्णुना नास्मि चोदितः ।
जातिर् एव मम त्व् एषा वानरोऽहम् इहागतः ।
दर्शने राक्षसेन्द्रस्य दुर्लभे तद् इदं मया ।
वनं राक्षसराजस्य दर्शनार्थे विनाशितम् ॥

evam ukto harivaras tadā rakṣogaṇeśvaram
abravīn nāsmi śakrasya yamasya varuṇasya vā
dhanadena na me sakhyaṃ viṣṇunā nāsmi coditaḥ
jātir eva mama tv eṣā vānaro 'ham ihāgataḥ
darśane rākṣasendrasya durlabhe tad idaṃ mayā
vanaṃ rākṣasarājasya darśanārthe vināśitam

ततस् ते राक्षसाः प्राप्ता बलिनो युद्धकाङ्क्षिणः ।
रक्षणार्थं च देहस्य प्रतियुद्धा मया रणे ।
राजानं द्रष्टुकामेन मयास्त्रम् अनुवर्तितम् ।
विमुक्तो अहम् अस्त्रेण राक्षसैस् त्व् अतिपीडितः ॥

tatas te rākṣasāḥ prāptā balino yuddhakāṅkṣiṇaḥ
rakṣaṇārthaṃ ca dehasya pratiyuddhā mayā raṇe
rājānaṃ draṣṭukāmena mayāstram anuvartitam
vimukto aham astreṇa rākṣasais tv atipīḍitaḥ

दूतोऽहम् इति विज्ञेयो राघवस्यामितौजसः ।
श्रूयतां चापि वचनं मम पथ्यम् इदं प्रभो ॥

dūto 'ham iti vijñeyo rāghavasyāmitaujasaḥ
śrūyatāṃ cāpi vacanaṃ mama pathyam idaṃ prabho

अहं सुग्रीवसंदेशाद् इह प्राप्तस् तवालयम् ।
राक्षसेन्द्र हरीशस् त्वां भ्राता कुशलम् अब्रवीत् ॥

ahaṃ sugrīvasaṃdeśād iha prāptas tavālayam
rākṣasendra harīśas tvāṃ bhrātā kuśalam abravīt

तद् भवान् दृष्टधर्मार्थस् तपः कृतपरिग्रहः ।
परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वम् अर्हसि ॥

tad bhavān dṛṣṭadharmārthas tapaḥ kṛtaparigrahaḥ
paradārān mahāprājña noparoddhuṃ tvam arhasi

तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यम् अर्थानुबन्धि च ।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥

tat trikālahitaṃ vākyaṃ dharmyam arthānubandhi ca
manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām

यां सीतेत्य् अभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे ।
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ।
तद् अलं कालपाशेन सीता विग्रहरूपिणा ।
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षमम् आत्मनि चिन्त्यताम् ॥

yāṃ sītety abhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe
kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm
tad alaṃ kālapāśena sītā vigraharūpiṇā
svayaṃ skandhāvasaktena kṣamam ātmani cintyatām

राजन् धर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश् च गर्हितम् ।
तव चासदृशं वीर कपेर् अस्य प्रमापणम् ॥

rājan dharmaviruddhaṃ ca lokavṛtteś ca garhitam
tava cāsadṛśaṃ vīra kaper asya pramāpaṇam

न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन ।
तस्माद् एनं वधिष्यामि वानरं पापचारिणम् ॥

na pāpānāṃ vadhe pāpaṃ vidyate śatrusūdana
tasmād enaṃ vadhiṣyāmi vānaraṃ pāpacāriṇam

असंशयं शत्रुर् अयं प्रवृद्धः कृतं ह्य् अनेनाप्रियम् अप्रमेयम् ।
न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः ॥

asaṃśayaṃ śatrur ayaṃ pravṛddhaḥ kṛtaṃ hy anenāpriyam aprameyam
na dūtavadhyāṃ pravadanti santo dūtasya dṛṣṭā bahavo hi daṇḍāḥ

वैरूप्यम् अङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्ष्मणसंनिपातः ।
एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् वधस् तु दूतस्य न नः श्रुतोऽपि ॥

vairūpyam aṅgeṣu kaśābhighāto mauṇḍyaṃ tathā lakṣmaṇasaṃnipātaḥ
etān hi dūte pravadanti daṇḍān vadhas tu dūtasya na naḥ śruto 'pi

अपि चास्मिन् हते राजन् नान्यं पश्यामि खेचरम् ।
इह यः पुनर् आगच्छेत् परं पारं महोदधेः ।
अस्मिन् विनष्टे न हि दूतम् अन्यं पश्यामि यस् तौ नरराजपुत्रौ ।
युद्धाय युद्धप्रियदुर्विनीताव् उद्योजयेद् दीर्घपथावरुद्धौ ॥

api cāsmin hate rājan nānyaṃ paśyāmi khecaram
iha yaḥ punar āgacchet paraṃ pāraṃ mahodadheḥ
asmin vinaṣṭe na hi dūtam anyaṃ paśyāmi yas tau nararājaputrau
yuddhāya yuddhapriyadurvinītāv udyojayed dīrghapathāvaruddhau

सम्यग् उक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधाद् अन्यः क्रियताम् अस्य निग्रहः ।
कपीनां किल लाङ्गूलम् इष्टं भवति भूषणम् ।
तद् अस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥

samyag uktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā
avaśyaṃ tu vadhād anyaḥ kriyatām asya nigrahaḥ
kapīnāṃ kila lāṅgūlam iṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam
tad asya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu

ततः पश्यन्त्व् इमं दीनम् अङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
समित्रा ज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ।
आज्ञापयद् राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥

tataḥ paśyantv imaṃ dīnam aṅgavairūpyakarśitam
samitrā jñātayaḥ sarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ
ājñāpayad rākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām

चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ।
घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ॥

catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ

कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः ।
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्याम् अहम् इमान् पुनः ।
सर्वेषाम् एव पर्याप्तो राक्षसानाम् अहं युधि ।
किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहम् ईदृशम् ॥

kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ
chittvā pāśān samutpatya hanyām aham imān punaḥ
sarveṣām eva paryāpto rākṣasānām ahaṃ yudhi
kiṃ tu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye 'ham īdṛśam

रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ।
अवश्यम् एव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥

rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ
avaśyam eva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयाम् आस वानरः ।
प्रदीप्तोऽग्निर् अयं कस्मान् न मां दहति सर्वतः ।
दृश्यते च महाज्वालः करोति च न मे रुजम् ।
शिशिरस्येव संपातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ॥

dahyamāne ca lāṅgūle cintayām āsa vānaraḥ
pradīpto 'gnir ayaṃ kasmān na māṃ dahati sarvataḥ
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti ca na me rujam
śiśirasyeva saṃpāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ

सीतायाश् चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ।
पितुश् च मम सख्येन न मां दहति पावकः ॥

sītāyāś cānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca
pituś ca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ

किं नु खल्व् अविशिष्टं मे कर्तव्यम् इह साम्प्रतम् ।
यद् एषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत् ।
वनं तावत् प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ।
बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ॥

kiṃ nu khalv aviśiṣṭaṃ me kartavyam iha sāmpratam
yad eṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ saṃtāpajananaṃ bhavet
vanaṃ tāvat pramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ
balaikadeśaḥ kṣapitaḥ śeṣaṃ durgavināśanam

यो ह्य् अयं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य संतर्पणं न्याय्यं कर्तुम् एभिर् गृहोत्तमैः ॥

yo hy ayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ
asya saṃtarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartum ebhir gṛhottamaiḥ

लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित् कृतम् इदं मया ॥

laṅkāṃ pradahatā karma kiṃsvit kṛtam idaṃ mayā

यदि दग्धा त्व् इयं लङ्का नूनम् आर्यापि जानकी ।
दग्धा तेन मया भर्तुर् हतं कार्यम् अजानता ।
यद् अर्थम् अयम् आरम्भस् तत् कार्यम् अवसादितम् ।
मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता ॥

yadi dagdhā tv iyaṃ laṅkā nūnam āryāpi jānakī
dagdhā tena mayā bhartur hataṃ kāryam ajānatā
yad artham ayam ārambhas tat kāryam avasāditam
mayā hi dahatā laṅkāṃ na sītā parirakṣitā

विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्य् अदग्धः प्रदृश्यते ।
लङ्कायाः कश् चिद् उद्देशः सर्वा भस्मीकृता पुरी ॥

vinaṣṭā jānakī vyaktaṃ na hy adagdhaḥ pradṛśyate
laṅkāyāḥ kaś cid uddeśaḥ sarvā bhasmīkṛtā purī

विनष्टायां तु सीतायां ताव् उभौ विनशिष्यतः ।
तयोर् विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर् विनशिष्यति ॥

vinaṣṭāyāṃ tu sītāyāṃ tāv ubhau vinaśiṣyataḥ
tayor vināśe sugrīvaḥ sabandhur vinaśiṣyati

अथ वा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा ।
न नशिष्यति कल्याणी नाग्निर् अग्नौ प्रवर्तते ॥

atha vā cārusarvāṅgī rakṣitā svena tejasā
na naśiṣyati kalyāṇī nāgnir agnau pravartate

यद् वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुर् अव्ययः ।
न मे दहति लाङ्गूलं कथम् आर्यां प्रधक्ष्यति ॥

yad vā dahanakarmāyaṃ sarvatra prabhur avyayaḥ
na me dahati lāṅgūlaṃ katham āryāṃ pradhakṣyati

दग्धेयं नगरी लङ्का साट्टप्राकारतोरणा ।
जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः ॥

dagdheyaṃ nagarī laṅkā sāṭṭaprākāratoraṇā
jānakī na ca dagdheti vismayo 'dbhuta eva naḥ