The cave mouth by moonlight
॥ 4.8.41 ॥
CrEd 4.8.40
रामRama
Sanskrit
श्रुत्वैतच् च वचो रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् किंनिमित्तम् अभूद् वैरं श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥
śrutvaitac ca vaco rāmaḥ sugrīvam idam abravīt kiṃnimittam abhūd vairaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ
English
Hearing these words, Rama
said this to Sugriva:
“From what cause did this enmity arise?
I would hear it as it truly was.”
हिन्दी
ये वचन सुनकर राम ने सुग्रीव से यह कहा: “यह वैर किस कारण हुआ? मैं इसे सच-सच सुनना चाहता हूँ।”
॥ 4.8.44 ॥
CrEd 4.8.43
रामRama
Sanskrit
हृष्टः कथय विस्रब्धो यावद् आरोप्यते धनुः सृष्टश् च हि मया बाणो निरस्तश् च रिपुस् तव ॥
hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvad āropyate dhanuḥ sṛṣṭaś ca hi mayā bāṇo nirastaś ca ripus tava
English
Tell it gladly, and trusting;
as soon as the bow is strung,
the arrow is loosed from my hand,
and your enemy is cast down.
हिन्दी
प्रसन्न होकर, निश्चिंत होकर कहो। जैसे ही मेरा धनुष चढ़ता है, वैसे ही मेरा बाण छूट जाता है, और तुम्हारा शत्रु धराशायी हो जाता है।
॥ 4.8.45–46 ॥
CrEd 4.8.44–45
वाल्मीकिValmikiverse caption
Sanskrit
एवम् उक्तस् तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना प्रहर्षम् अतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे वैरस्य कारणं तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥
evam uktas tu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā praharṣam atulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje vairasya kāraṇaṃ tattvam ākhyātum upacakrame
English
So spoken to by Kakutstha,
the great-souled, Sugriva
felt a joy beyond all measure,
and with him his four vanaras.
Then, his face alight with joy,
Sugriva, to Lakshmana’s elder,
the true cause of the enmity
began to tell.
हिन्दी
महात्मा काकुत्स्थ के ऐसा कहने पर सुग्रीव को, अपने चार वानरों के साथ, अपार हर्ष हुआ। तब हर्ष से खिले मुख वाले सुग्रीव लक्ष्मण के बड़े भाई को वैर का सच्चा कारण बताने लगे।
॥ 4.9.1 ॥
CrEd 4.9.1
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः पितुर् बहुमतो नित्यं मम चापि तथा पुरा ॥
vālī nāma mama bhrātā jyeṣṭhaḥ śatruniṣūdanaḥ pitur bahumato nityaṃ mama cāpi tathā purā
English
Vali by name, my brother,
my elder, slayer of foes,
ever honoured by our father,
and by me as well, of old.
हिन्दी
वाली मेरे बड़े भाई हैं, शत्रुओं का संहार करने वाले। पिता उन्हें सदा बहुत मानते थे, और पहले मैं भी उन्हें वैसे ही मानता था।
॥ 4.9.2 ॥
CrEd 4.9.2
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
पितर्य् उपरतेऽस्माकं ज्येष्ठोऽयम् इति मन्त्रिभिः कपीनाम् ईश्वरो राज्ये कृतः परमसंमतः ॥
pitary uparate 'smākaṃ jyeṣṭho 'yam iti mantribhiḥ kapīnām īśvaro rājye kṛtaḥ paramasaṃmataḥ
English
When our father passed away,
“He is the eldest,” said the ministers;
lord of the vanaras, in the kingdom,
they made him, honoured by all.
हिन्दी
हमारे पिता के देहांत पर मंत्रियों ने कहा, “यही ज्येष्ठ हैं,” और उन्हें राज्य पर वानरों का स्वामी बना दिया; सब उन्हें बहुत मानते थे।
॥ 4.9.3 ॥
CrEd 4.9.3
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
राज्यं प्रशासतस् तस्य पितृपैतामहं महत् अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः ॥
rājyaṃ praśāsatas tasya pitṛpaitāmahaṃ mahat ahaṃ sarveṣu kāleṣu praṇataḥ preṣyavat sthitaḥ
English
While he ruled the kingdom,
great, of fathers and forefathers,
I, at every hour,
stood bowed, as a servant stands.
हिन्दी
जब वे बाप-दादों का वह बड़ा राज्य चला रहे थे, तब मैं हर समय एक सेवक की तरह झुककर उनके आगे खड़ा रहता था।
॥ 4.9.4 ॥
CrEd 4.9.4
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः तेन तस्य महद् वैरं स्त्रीकृतं विश्रुतं पुरा ॥
māyāvī nāma tejasvī pūrvajo dundubheḥ sutaḥ tena tasya mahad vairaṃ strīkṛtaṃ viśrutaṃ purā
English
Mayavi by name, a blazing one,
a son, elder-born to Dundubhi;
between him and Vali, a great feud,
over a woman, famed of old.
हिन्दी
मायावी नाम का एक तेजस्वी था, एक पुत्र, दुंदुभि का बड़ा भाई। उसका वाली से एक स्त्री को लेकर भारी वैर था, जो पहले से प्रसिद्ध था।
॥ 4.9.5 ॥
CrEd 4.9.5
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद्वारम् आगतः ।
नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद् रणे ॥
sa tu supte jane rātrau kiṣkindhādvāram āgataḥ
nardati sma susaṃrabdho vālinaṃ cāhvayad raṇe
English
At night, when all were sleeping,
he came to Kishkindha’s gate;
he roared, in towering fury,
and called Vali out to battle.
हिन्दी
एक रात, जब सब लोग सो रहे थे, वह किष्किंधा के द्वार पर आया। क्रोध में भरकर वह दहाड़ने लगा, और वाली को युद्ध के लिए ललकारने लगा।
॥ 4.9.5–6 ॥
CrEd 4.9.5–6
silent moment मौन क्षण
॥ 4.9.6 ॥
CrEd 4.9.6
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
प्रसुप्तस् तु मम भ्राता नर्दितं भैरवस्वनम् श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात् तदा ॥
prasuptas tu mama bhrātā narditaṃ bhairavasvanam śrutvā na mamṛṣe vālī niṣpapāta javāt tadā
English
My brother lay fast asleep;
that roar, that terrible sound,
he heard, and Vali could not bear it;
he sprang out then, at speed.
हिन्दी
मेरे भाई गहरी नींद में सोए थे। वह दहाड़, वह भयानक स्वर सुनकर वाली से सहा न गया, और वे तब वेग से बाहर झपट पड़े।
॥ 4.9.7 ॥
CrEd 4.9.7
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
स तु वै निःसृतः क्रोधात् तं हन्तुम् असुरोत्तमम् वार्यमाणस् ततः स्त्रीभिर् मया च प्रणतात्मना ॥
sa tu vai niḥsṛtaḥ krodhāt taṃ hantum asurottamam vāryamāṇas tataḥ strībhir mayā ca praṇatātmanā
English
Out he went, in anger,
to slay that greatest of asuras,
held back then by the women,
and by me, bowed low.
हिन्दी
वे क्रोध में भरकर उस महान असुर को मारने निकले, और तब स्त्रियों ने उन्हें रोका, और मैंने भी, झुककर।
॥ 4.9.8 ॥
CrEd 4.9.8
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
स तु निर्धूय सर्वान् नो निर्जगाम महाबलः ।
ततोऽहम् अपि सौहार्दान् निःसृतो वालिना सह ॥
sa tu nirdhūya sarvān no nirjagāma mahābalaḥ
tato 'ham api sauhārdān niḥsṛto vālinā saha
English
But shaking us all off,
out went the mighty one;
then I too, out of love,
went forth with Vali.
हिन्दी
पर उस महाबली ने हम सबको झटक दिया और बाहर चले गए। तब स्नेह के कारण मैं भी वाली के साथ निकल पड़ा।
॥ 4.9.9–10 ॥
CrEd 4.9.9–10
silent moment मौन क्षण
॥ 4.9.10 ॥
CrEd 4.9.10
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
तस्मिन् द्रवति संत्रस्ते ह्य् आवां द्रुततरं गतौ प्रकाशोऽपि कृतो मार्गश् चन्द्रेणोद्गच्छता तदा ॥
tasmin dravati saṃtraste hy āvāṃ drutataraṃ gatau prakāśo 'pi kṛto mārgaś candreṇodgacchatā tadā
English
As he fled in terror,
we two went swifter still;
and the road was made bright
by the moon, rising then.
हिन्दी
जब वह डरकर भाग रहा था, हम दोनों उससे भी तेज़ दौड़े, और तब उगते चाँद ने रास्ता उजला कर दिया।
॥ 4.9.11 ॥
CrEd 4.9.11
सुग्रीवSugriva
Sanskrit
स तृणैर् आवृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत् प्रविवेशासुरो वेगाद् आवाम् आसाद्य विष्ठितौ ॥
sa tṛṇair āvṛtaṃ durgaṃ dharaṇyā vivaraṃ mahat praviveśāsuro vegād āvām āsādya viṣṭhitau
English
Covered over with grass, hard to reach,
a great cleft in the earth:
the asura dashed into it,
and we two came up, and stood.
हिन्दी
धरती में एक बड़ा विवर था, घास से ढका, जहाँ पहुँचना कठिन था। असुर वेग से उसमें घुस गया, और हम दोनों वहाँ पहुँचकर रुक गए।
॥ 4.9.12 ॥
CrEd 4.9.12
silent moment मौन क्षण
॥ 4.9.13 ॥
CrEd 4.9.13
वालीVali
Sanskrit
इह त्वं तिष्ठ सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः यावद् अत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम् ॥
iha tvaṃ tiṣṭha sugrīva biladvāri samāhitaḥ yāvad atra praviśyāhaṃ nihanmi samare ripum
English
Stay here, Sugriva,
at the cave’s mouth, on your guard,
while I go in
and slay the enemy in battle.
हिन्दी
सुग्रीव, तुम यहीं गुफा के द्वार पर सावधान होकर ठहरो, जब तक मैं भीतर जाकर शत्रु को युद्ध में मार न दूँ।
॥ 4.9.13 ॥
CrEd 4.9.13
silent moment मौन क्षण